Bewegende baby verraadt zijn handicaps

Aan de bewegingen van een pasgeboren baby is te zien of hij hersenbeschadigingen heeft opgelopen door een te vroege geboorte of een moeilijke bevalling....

Bij een gezonde pasgeborene beweegt alles tegelijk. Het hoofd, de romp, armen en benen lijken een driedimensionale dans uit te voeren waarvan de choreografie ter plekke wordt bedacht. Het patroon is ingewikkeld, maar altijd rijk van vorm, gevarieerd en complex.

Zo'n prachtig bewegende baby was sinds kort vooral voor de ouders fascinerend om naar te kijken. Maar het beoordelen van de spontane bewegingen bij jonge baby's blijkt nu ook een betrouwbare methode om stoornissen van de hersenfunctie op te sporen. Daarmee is het, beter dan tot nu toe, mogelijk al vroeg te voorspellen of het kind risico loopt op een handicap in het latere leven.

De nieuwe onderzoeksmethode, waarover vandaag een artikel verschijnt in het medisch tijdschrift The Lancet, is bedoeld voor kinderen met een risico op ontwikkelingsstoornissen, zegt dr. M. Hadders-Algra, ontwikkelingsneurofysiologe bij de Rijksuniversiteit Groningen. 'Dat zijn de kinderen die niet goed zijn gegroeid in de baarmoeder en een te laag geboortegewicht hebben, of die problemen hebben gehad in de zwangerschap of tijdens de geboorte. Maar vooral te vroeg geborenen lopen risico's.'

Verschillende methoden van onderzoek om de hersenfunctie van baby's vast te stellen, worden nu naast elkaar gebruikt. Behalve het traditionele neurologisch onderzoek zijn dat een CT- of MRI-scan, een schedelechografie of een EEG. De voorspellende waarden zijn in het algemeen redelijk. Maar soms worden er geen afwijkingen gevonden en ontwikkelt een kind later toch een handicap, of omgekeerd.

Het kijken naar de spontane motoriek van een zuigeling kan aan de bestaande methoden worden toegevoegd. Het observeren van de spontane bewegingen (in jargon general movements, GM's, genoemd) gebeurt met een video-camera. Dat is niet vervelend voor de baby en het voordeel is dat bij het terugspoelen, het liefs versneld, de kwaliteit van de bewegingen uitstekend kan worden bekeken.

'Spontane bewegingen beginnen al heel vroeg, vanaf de zesde week na de conceptie, en gaan door tot drie à vier maanden na de geboorte, als het kind op tijd wordt geboren', zegt Hadders-Algra. 'Je hebt maar een paar zenuwcellen nodig en dan beweegt het minimensje al. Het zenuwweefsel heeft de eigenschap direct iets te willen doen. Dat is fascinerend.'

Er zijn tenminste twee momenten waarop deze bewegingen duidelijk veranderen. 'Deze overgangen liggen rond de 36 weken, als de bewegingen krachtpatseriger worden en langzamer. Rond de 46 tot 48 weken, dus twee maanden na de uitgerekende datum, worden de bewegingen kleiner, eleganter, beweegt het lichaam als in een dans. Drie tot vier maanden na de geboorte worden de bewegingen doelgerichter en verdwijnt de spontaniteit. Het kind zal dan doelbewust naar dingen gaan grijpen.'

De video's tonen wat Hadders-Algra bedoelt. Een op tijd geboren baby van drie maanden oud laat zien hoe het hoort: aan de rijke, gevarieerde en ingewikkelde bewegingen is geen touw vast te knopen. Alles doet mee: hoofd, romp, armen en benen. Ze strekken en draaien. 'Mooi en ingewikkeld', zegt Hadders-Algra. Bij de baby's met een groot risico op een handicap zijn de bewegingen vlakker; er is weinig variatie: steeds dezelfde, herkenbare bewegingen, die veel minder vloeiend worden uitgevoerd.

'Bij lichte afwijkingen van het brein zijn de bewegingen rukkerig en abrupt, of juist stroef en stijf. Bij een ernstige afwijking zie je dat de complexiteit en de variatie weg zijn: de bewegingen zijn monotoon, stereotiep en dikwijls vlak.' De verdere toespitsing op lichte en ernstig afwijkingen is pas van recente datum. Maar hoewel het meten van GM's een heel gevoelig instrument is om afwijkingen van het zenuwstelsel vast te stellen, is het niet goed mogelijk te voorspellen wat de handicap zal zijn en hoe ernstig die is.

Kinderen met normale GM's, het liefst gemeten op twee momenten, rond de uitgerekende datum en rond de drie maanden, krijgen later geen handicap. Dat staat vast. Driekwart van de kinderen bij wie sterk afwijkende GM's zijn te zien, krijgt later wel een handicap. Kinderen met licht afwijkende GM's krijgen meestal geen ernstig mankement, maar lopen wel een risico op leer- en gedragsproblemen.

Kinderen met lichte neurologische afwijkingen kunnen later verschillende lichamelijke problemen krijgen. Het kind kan slap zijn, te weinig spierspanning hebben, onwillekeurige bewegingen maken, problemen hebben met de coördinatie of stoornissen vertonen in de fijne handvaardigheid.

Bij ernstige neurologische afwijkingen kan spasticiteit in meer of minder ernstige vorm optreden, zegt Hadders-Algra. Behalve lichamelijke handicaps kunnen deze kinderen ook een verstandelijke handicap hebben. Vroeg testen betekent dat kan worden geprobeerd de handicap zo veel mogelijk te voorkomen met therapie, of het kind te leren zo goed mogelijk ermee om te gaan.

Hadders-Algra is voorstander van het vroeg testen van risico-kinderen. 'Het zijn kwetsbare kinderen die een veilige omgeving en veel steun nodig hebben, en die soms fysio- of ergotherapie moeten krijgen. Deze kinderen hebben vaak een lage zelfwaardering. Ze worden altijd als laatste gekozen bij gymnastiek.'

De GM-test is ontwikkeld op de afdeling Ontwikkelingsneurologie van het Academisch Ziekenhuis Groningen. Aan de wieg stond de van oorsprong Oostenrijkse hoogleraar prof. dr. H. Prechtl, inmiddels met pensioen. Prechtl leerde het observeren bij de Oostenrijkse gedragskundige Konrad Lorenz.

De afgelopen jaren is de methode verder ontwikkeld. 'Vanaf de leeftijd van ongeveer 32 weken weten we wat normaal is en wat licht of duidelijk afwijkend is. Over daarvóór is onze kennis nog gering. Nu kijken we naar kinderen buiten de baarmoeder. Maar we zouden graag, bij gezonde zwangerschappen, ook in de baarmoeder willen kijken. Zo'n onderzoek is nog nooit gedaan.'

Suzanne Baart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden