Bevrijd van hun bloedband

Dezelfde trekken maar onmiskenbaar man en vrouw: de Amerikaanse fotografe Adriënne Norman maakte een ontroerende studie naar de relatie tussen vaders en dochters....

door Nicoline Baartman

HET eindpunt is eigenlijk het vertrekpunt, het punt nul, wanneer de relatie nog onbelast is: vader in de bloei van zijn leven, het bovenlijf ontbloot, en tegen zich aan klemt hij, één hand om haar billen, de ander om het zachte achterhoofdje, een bloot wurmpje: zijn Nienke, negen dagen oud. 'Negen dagen oud' is de laatste foto in de reeks Vaders en dochters, die fotografe Adriënne M. Norman maakte tussen 1997 en 1999.

Als er iets vaderlijk is aan die pose van Marten (34), dan is het de mengeling van trots, goede bedoelingen, onhandigheid én ontferming - ja, moederlijkheid. Vader is would-be, hooguit een surrogaatmoeder, meer heeft hij nog niet in de melk te brokkelen. In tegenstelling tot haar, die meteen moeder is, moet hij zijn vaderschap veroveren - ontdekken, stukje bij beetje vormgeven. Zeker als zijn kind een meisje is.

Camiel (15) is na Nienke de jongste dochter in de serie. Met vader Jos (43) poseert ze in zijn atelier; op de achtergrond leunt een manshoog portret van Camiel tegen de muur. Vader is kunstenaar en een 'vriend', dat zie je zo. Camiel en Jos, die tref je samen bij de film of in het café, op Lowlands of een andere kunstmanifestatie. Zij met de navel net zichtbaar boven een relaxte broek, hij minstens zo cool, met zijn arty bril en onafscheidelijke ouwemannenhoedje.

Bijzonder intrigerend zijn die foto's niet; ze passen te goed in de esthetiek en anekdotiek van bladen als Viva of Elle ('Mijn vader is mijn beste maatje'). Interessanter wordt het naarmate vader en dochter ouder worden, en in uiterlijk en omgeving allesbehalve glossy-fähig zijn. Dan kan één zo'n portret meer zeggen dan een heel familiealbum, of trilt ergens in een onaantoonbare dimensie een groot geheim of drama mee.

Daar zinspeelt de fotografe ook op, onder meer in de titels van het werk, maar het zijn de dochters zelf die haar de weg wezen. Adriënne Norman, een Amerikaanse die in Amsterdam woont, wilde het thema uitdiepen, op de eerste plaats omdat ze zelf zo'n fijne vader heeft. En omdat ze geschokt was door de minder prettige ervaringen van veel vriendinnen. Ze zette een advertentie in de krant, op zoek naar dochters, die zelf mochten bedenken waar ze wilden worden gefotografeerd met hun vader. Op grond van de verhalen die ze vertelden, maakte Norman op voorhand haar selectie.

Alma (31), frisse verschijning met blond haar, zit naast Dick (65) aan tafel. Hij kijkt in de lens, zijn handen gevouwen op het grove tafelkleed. Zijn blik is dof, een beetje gelaten maar ook droef. Een heel gewone man, met een slingerklok en een boertig schilderijtje in het huiskamerdecor. Alma ziet geen camera, haar ogen zijn op hem gericht, hij is waar alles vandaag om draait: hij is jarig, en beiden weten dat het voor het laatst is ('Haar vaders laatste verjaardag').

Hoe dezelfde genen in staat zijn een vrouwelijke danwel een mannelijke vorm aan te nemen, daarvan doen de foto's verslag. Dezelfde trekken, maar onmiskenbaar man en vrouw. Dat is één constante in de reeks - die in de Melkweg Galerie te zien is naast portretten van andere fotografen, en in eigen beheer is gebundeld in een klein boekje op zakformaat.

Een andere: door vaders en dochters te isoleren, door ze los te weken van de band met moeders, broers en zussen die er ongetwijfeld ook zijn, zijn ze juist voor alles geportretteerd als man en vrouw; vader en dochter worden als het ware bevrijd van hun specifieke bloedband. Het zijn óók stellen, koppels, broer en zus, patient en verpleegster, meester en leerling, zakenpartners (zie 'Het familiebedrijf'), loop de klassieke rolverdeling maar na - en natuurlijk: geliefden.

Het seksuele spanningsveld tussen vader en dochter is immers oneindig veel groter dan dat tussen moeder en zoon. Al was het maar omdat de oudere man en de jonge minnares een beproefdere en meer geaccepteerde relatie-formule is, en incestplegers nog steeds vooral mannen zijn.

Toch hoeft een portret niet per se aldus beladen te zijn om zich te onderscheiden. 'De lente' toont een mooie lotsverbondenheid tussen Renate (33) en Wim (61): heel eenvoudig op een kleed tussen jonge heideplanten en ontluikend hout. Om zijn nek hangt een leesbril, haar nagels hebben rouwranden, die houden ervan in aarde te wroeten. Liefde voor wat groeit en bloeit, dat heeft hij haar bijgebracht.

Of 'David en zijn dochter' - ze kuieren op een zonnige dag door Amsterdam, allebei in spijkerpak, allebei de manchetten teruggevouwen. Thérèse (26) tien centimeter groter dan vader David (52). Die twee hebben het goed samen. Vader knijpt z'n ogen een beetje dicht tegen het felle licht, dochter heeft haar mooie lange vingers liefkozend op z'n schouder gelegd.

Die beschermende houding, die verwijst niet alleen terug naar het nul-uur, waarin het kind nog seksloos is en de vader een soort van mislukte moeder. Het liefdevolle gebaar van Thérèse werpt alvast een schaduw vooruit naar het moment waarop de rollen voorgoed zullen zijn omgedraaid: als hij oud en hulpbehoevend is en van haar afhankelijk.

En ook die situatie, dat gruwelijke moment, heeft Norman in haar 'studie' van vaders en dochters weten te vangen - plus dat het geen genoegen hoeft te zijn, de last van een bejaarde ouder. Kennelijk heeft Nicolene (47) het zelf zo gewild, poseren met Etienne (83) op 'De kattebank' (waar opzij de rafels bijhangen), maar je voelt op je klompen aan dat het wat haar betreft niet meer al te lang moet duren, dat eeuwige getob met vader.

Zo neemt Norman niet alleen een kijkje in uiteenlopende milieus en zoomt ze in op de (verboden) liefde tussen vaders en dochters, ze betrapt kernmomenten in de levensloop die grofweg voor ons allemaal is weggelegd. Haar vaders en dochters, dat zijn wijzelf, in bits en pieces.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden