180 graden Rozemarijn Schalkx

Bestuurssecretaris Rozemarijn Schalkx: ‘Ouderen zijn vaak helemaal niet zo vrij hun keuzes’

Bestuurssecretaris Rozemarijn Schalkx (41) veranderde van mening over autonomie in de laatste levensfase.

Rozemarijn Schalkx: ‘De overheid moet ouderen beschermen tegen druk uit de omgeving.’ Beeld Ivo van der Bent

Oude standpunt 

‘Je kunt als mens in alle vrijheid en zonder beïnvloeding van de buitenwereld beslissingen nemen over je eigen leven. Een mens kan volledig autonoom zijn. Ook in de laatste levensfase, bij een duurzame doodswens. Om die reden ben ik ervoor dat niet alleen mensen die lichamelijk zwaar en uitzichtloos lijden recht hebben op euthanasie, maar ook mensen die hun leven al lange tijd voltooid vinden en geen perspectief meer zien. De mens is een vrij wezen. Dat betekent dat iemand met een nog heldere geest in volledige autonomie kan bepalen wanneer het genoeg is geweest. 

‘Ik ben niet religieus opgevoed. Mijn ouders gaven mij mee dat een mens zelf verantwoordelijk is voor de richting en vorm van zijn leven. Als puber was ik veel bezig met de zin van het leven: wanneer vinden mensen hun leven zinvol? Ik verslond boeken van de filosofen Sartre en Schopenhauer. Ik ontwikkelde een pessimistische levensvisie: het leven heeft van nature geen zin, je zult er zelf iets van moeten maken. Daarin heb je een vrije keuze.’

Het kantelpunt

‘Na de middelbare school ging ik humanistiek studeren. Ik liep een half jaar stage als humanistisch geestelijk verzorger in een verpleeg- en verzorgingshuis, omdat ik graag met ouderen omga. Allemaal mensen met uiteenlopende achtergronden en levensverhalen die de balans van hun leven opmaken. De een blij en tevreden, de ander bitter en vol onbegrip, of boos omdat zijn lichaam hem in de steek laat. 

‘Een levenslustige, opgeruimde vrouw van begin 80 opende mij de ogen. Haar appartement was opgeknapt en ze had nieuwe, donkerbruine meubels gekocht. Die stonden te glimmen in haar kamer. Toen ik haar complimenteerde met haar aankoop, zag ik haar gezicht betrekken. ‘Meen je dat echt?’, vroeg ze. Ze vertelde dat haar dochter, haar enige kind, boos was over haar kooplust. ‘Je geeft mijn erfenis uit’, had ze gezegd. Als straf zou ze voorlopig niet meer op bezoek komen. De vrouw vertelde dat ze er niet van kon slapen. Ze lag te malen over de vraag wat ze verkeerd had gedaan, of ze er niet meer mocht zijn, of haar dochter haar dood wenste. Bij mij zocht ze bevestiging: ‘Het is toch mijn geld, daar mag ik toch iets van kopen?’ Ik kon haar alleen maar gelijk geven. Haar verdriet om de straf nam alle glans van haar nieuwe meubels weg. Wat heeft deze vrouw aan de autonome keuze van haar aankoop als haar dochter daardoor niet meer langskomt?’

Nieuwe standpunt

‘Volledige autonomie bestaat niet. Een mens is in de eerste plaats afhankelijk door zijn verbondenheid met anderen. Hij is afhankelijk van aandacht, liefde en erkenning. Dat is de kern van het mens-zijn. Die afhankelijkheid beperkt zijn autonomie. Dat geldt voor iedereen, maar ouderen zijn daarin het kwetsbaarst. De ervaring van de vrouw met haar boze dochter toont aan dat hun relatie niet gelijkwaardig is. Dat is een relatie zelden. Door de grote afhankelijkheid van ouderen in zorg en aandacht kan ik me situaties indenken waarbij een bejaarde zijn of haar leven niet meer de moeite waard vindt. Doordat naasten impliciet die boodschap afgeven. Doordat ze niet meer langskomen, doordat ze de erfenis belangrijker vinden dan hun bestaan, doordat ze de zorg als last ervaren. Doordat de maatschappij het heeft over de hoge kosten van de vergrijzing. 

Rozemarijn Schalkx. Beeld Ivo van der Bent

‘Het is dus zeer de vraag of een doodswens op oudere leeftijd vanwege een voltooid leven wel zo autonoom tot stand komt. Er kan sprake zijn van harde of zachte dwang van de omgeving. Zeker als het recht op euthanasie bij een voltooid leven wettelijk mogelijk wordt. Dat zal een vraag oproepen die ouderen zich voorheen niet hoefden te stellen: is het wellicht beter als ik er niet meer ben? Of het zijn naasten die de vraag stellen, bij een lonkende erfenis of overbelasting door mantelzorg: ‘Voltooid ­leven, is dat niet iets voor u?’ Hoezo autonoom besluit? We kunnen niet in iemands hoofd kijken. Een wettelijke regeling zal een doos van Pandora openen die we niet meer kunnen sluiten. Er zullen mondige mensen zijn die bij hun volle verstand, zonder druk, tot een zelfgekozen levenseinde besluiten. Maar het is niet de taak van de overheid dit te faciliteren. Haar taak is kwetsbare burgers te beschermen.’

Het effect

‘Ik vind dit zo’n belangrijke kwestie dat ik bij verkiezingen mijn stem erdoor laat bepalen. Als atheïstische liberaal stem ik niet op een partij waarbij ik logischerwijs thuishoor. Ik stem op de ChristenUnie, ook al komt deze partij vanuit andere overwegingen tot dezelfde conclusie. De lobby voor uitbreiding van de euthanasiewetgeving bij een voltooid leven is zo sterk, de achterban zo mondig, dat ik daar met mijn politieke keuze tegenwicht aan wil bieden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.