Herinneringen aan

Bernard Haitink, de dirigent: eenvoudige gebaren, magnetische uitstraling

Zijn kracht? Spanning aanbrengen door de architectuur van een stuk te doorgronden, zeggen de musici die met de donderdag overleden dirigent Haitink hebben gewerkt. ‘Hoe minder hij liet zien, hoe beter je oplette.’

Bernard Haitink in Parijs, 2003. Beeld Olivier Roller / Lumen
Bernard Haitink in Parijs, 2003.Beeld Olivier Roller / Lumen

Ruim 31 jaar later hebben ze het er nog over, in Rotterdam. Vermoedelijk is over geen concert van het Rotterdams Philharmonisch Orkest zolang nagepraat als het herdenkingsconcert in 1990, vijftig jaar na het bombardement dat de stad verwoestte. Natuurlijk, het had te maken met de gelegenheid, maar evengoed met de dirigent van dienst: Bernard Haitink, die donderdag in het bijzijn van zijn familie is overleden, 92 jaar oud.

Het Rotterdamse orkest had een stunt uitgehaald: het had de Amsterdammer Haitink bereid gevonden om te komen dirigeren. Twee jaar eerder had Haitink met een slecht gevoel afscheid genomen van ‘zijn’ Concertgebouworkest, waar hij vanaf 1961 chef-dirigent was geweest en dat hij internationaal op de kaart had gezet. Nu zou hij bij het Rotterdams Philharmonisch de Tweede symfonie van Gustav Mahler dirigeren. Symbolisch: de symfonie met koor gaat over ‘auferstehen’. Een halve eeuw na de brand bleek de stad, vol hijskranen en torens in aanbouw, inderdaad wederopgestaan.

George Wiegel speelde destijds trombone in het orkest, nu is hij er directeur. De indruk die Nederlands beroemdste dirigent aller tijden naliet? Onuitwisbaar.

Ademloos luisteren

‘Wat mij opviel, was dat hij zo ongelooflijk gewoon was’, zegt Wiegel. ‘Het was bij ons gebruik dat als er een grote dirigent langskwam, we bij de eerste repetitie applaudisseerden. Dat wilde hij niet. Ook toen de directeur een toespraak wilde houden, wuifde hij dat weg. We gingen meteen muziek maken. Hij was helemaal niet dominant. Niet zo’n dirigent van: ik zal jullie eens laten zien hoe je Mahler speelt.’

En toen: het concert, in De Doelen, in aanwezigheid van koningin Beatrix. ‘Ik heb nooit meer een zaal met 2.200 mensen zo stil, ademloos horen luisteren. Dat laatste deel had zó’n lading en concentratie.’

Spanning aanbrengen, door ‘de architectuur’ van een stuk te doorgronden, bewust te blijven van die grote bouwstenen van de muziek: het was bij uitstek de kwaliteit van Bernard Haitink, als je het vraagt aan orkestmusici die onder zijn leiding speelden. Zaten er tien hoogtepunten in een compositie, dan zou Haitink nooit al bij het derde zijn kruit verschieten. Hij leidde het orkest met heldere, eenvoudige gebaren.

‘Veel minder spectaculair dan we nu gewend zijn, maar heel treffend’, zegt George Wiegel. ‘Onijdel’, zegt Werner Herbers, die eerste hoboïst was bij het Concertgebouworkest.

Veel vrijheid

Ze hadden nog regelmatig mailcontact, vertelt Herbers. ‘Dan zei ik dat ik een oude opname had teruggehoord van een Brahms-serenade en zei ik dat ik niet zo tevreden was over mijn spel. ‘Niet tevreden over je eigen spel?’, zei hij dan, ‘Breek me de bek niet open.’ Hij had absoluut humor, maar tijdens repetities heb ik hem nooit een grap horen maken.’

Herbers speelde vanaf 1970 in het orkest. ‘Wat ik het meest aan Haitink waardeerde, was dat hij ons zoveel vrijheid gaf. Hij had groot respect voor musici en luisterde naar onze inbreng. Ik heb me bij hem nooit een orkestslaaf gevoeld. Hij was het tegenovergestelde van een controlfreak.’

Buiten het podium konden mensen weleens een ego vermoeden, als hij weer ruzie kreeg met de directie van het Concertgebouworkest bijvoorbeeld, maar op het podium was er van ego geen sprake. Herbers: ‘Hij had enorm eerbied voor de componist, voor de partituur. Vooral in het Franse repertoire, Debussy en Ravel, vond ik hem onovertroffen.’

Haitinks stijl maakte een ontwikkeling door: kon hij in het begin van zijn jaren nog weleens wild uit de hoek komen, zijn gebaren werden steeds minimalistischer – totdat alleen de kern overbleef.

Meer zelfvertrouwen

Kian Pin Hiu, oud-violist van het Concertgebouworkest, 84 inmiddels, maakte Haitink mee vanaf 1962. ‘Hij had toen al een magnetische uitstraling’, zegt Hiu. Haitink, die erom bekend stond in repetities met zo min mogelijk onderbrekingen door te spelen, sprak weinig. ‘Hij was vaak gespannen in het begin. Dat ging beter naarmate hij meer gastdirecties ging doen in het buitenland. Dat gaf hem zelfvertrouwen. Hij werd in zijn dirigeren steeds vrijer, steeds zekerder en soepeler.’

Hiu volgde het voorbeeld van Haitink en stortte zich na zijn pensioen vol op het dirigeren. Op dit moment leidt hij het amateurorkest Sempre Animato. ‘Iemand zei eens: je lijkt net Haitink! Ja, als je zo lang met iemand werkt, word je daar natuurlijk door beïnvloed.’

Ook bij de jongere generatie musici van het Concertgebouworkest was Haitink (sinds 1999 eredirigent) tot zijn pensioen in 2019 (een ‘sabbatical’ had hij het genoemd) favoriet. Violist Marc Daniel van Biemen (35) trof Haitink vorige maand nog toen de dirigent in het publiek zat in de Londense Wigmore Hall bij een optreden van Camerata RCO, een ensemble van Concertgebouworkestleden. ‘Toen we hem zagen, hadden we wel iets van: oei, dit kan niet lang meer duren’, zegt Van Biemen. ‘We waren vereerd dat hij er was. Ik keek af en toe de zaal in, dan zag ik hem glimlachen.’

Ieder gebaar effectief

Wat Haitink zo goed maakte? ‘Ik vond hem soms meer begeleider dan dirigent, al gaf hij natuurlijk het tempo, de dynamiek en articulatie aan. Maar hij forceerde niks. Hij zorgde dat iedereen geïnspireerd was, hij haalde het beste in ons naar boven. Hoe minder hij liet zien, hoe beter je oplette. Daardoor had ieder gebaar effect.’

Typisch Haitink: bij zijn laatste concert met het Concertgebouworkest, wilde Van Biemen hem bedanken. In de artiestenfoyer sloot hij aan in een lange rij van musici die hem gedag wilden zeggen. ‘Ik zei: ‘Ik ben dankbaar dat ik onder u heb mogen spelen.’ ‘Nou’, zei hij, ‘niet zo overdrijven!’’

Bernard Haitink in september 2019 in Luzern, na zijn laatste concert ooit. Hij dirigeerde de Wiener Philharmoniker in Bruckners Zevende symfonie. Beeld Guido van Oorschot
Bernard Haitink in september 2019 in Luzern, na zijn laatste concert ooit. Hij dirigeerde de Wiener Philharmoniker in Bruckners Zevende symfonie.Beeld Guido van Oorschot
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden