Apathie heeft jaar na Dutroux weer overhand in België

'Dit land zal nooit meer zijn zoals vroeger', beweerde premier Dehaene enige weken na de uitbarsting van de affaire-Dutroux. De Belgische regeringsleider was met vakantie toen zijn land in een shock verkeerde naar aanleiding van de gruweldaden van Marc Dutroux en kompanen....

Van onze correspondent

Peter de Graaf

BRUSSEL

Dehaene keerde vorig jaar augustus niet terug van vakantie en liet de politieke leiding over aan de minister van Justitie, De Clerck. Die onverschilligheid is hem niet in dank afgenomen - zelfs de koning brak zijn vakantie af om het volk bij te staan. Volgens zijn critici is die houding kenmerkend voor de machtspoliticus die meer oog heeft voor de begroting en de Europese muntunie dan voor de emoties van de bevolking.

Maar het is de vraag of Dehaene gelijk heeft met zijn stelling dat België ná Dutroux zo anders is dan België vóór Dutroux. Natuurlijk, de ontvoering van en moord op meisjes heeft een diepe wond veroorzaakt. De komende dagen zullen die traumatische ervaringen weer opspelen, wanneer België één jaar Dutroux herdenkt.

Want het was op 13 augustus 1996 dat Marc Dutroux, een slimme en gevaarlijke recidivist, werd gearresteerd op verdenking van de ontvoering van Laetitia Delhez vier dagen eerder. Twee dagen later wisten de speurders uit Neufchâteau, aangevoerd door onderzoeksrechter Jean-Marc Connerotte, het meisje samen met Sabine Dardenne te bevrijden uit de tot een kerker omgebouwde kelder in het 'gruwelhuis' te Marcinelle.

De blik in hun ogen verried een onmenselijk leed. België juichte om de bevrijding van de twee. De euforie was van korte duur, want nog geen twee dagen later - op zaterdag 17 augustus - werden de lijkjes van Julie Lejeune en Mélissa Russo opgegraven in de tuin van Dutroux' huis in Sars-la-Buissière. Ruim twee weken later volgden An Marchal en Eefje Lambrecks, wier stoffelijke resten onder een loods in Jumet werden ontdekt.

België geraakte in een shock van verdriet. Er was ook medeleven, woede en protest. Het Ultieme Kwaad had een gezicht: Marc Dutroux. De beelden van de geboeide misdadiger die afdaalt van de trappen van het gerechtsgebouw in Neufchâteau, onder woedend gejoel van het publiek dat de man het liefst wilde lynchen, werden uit den treure herhaald.

Het Dutroux-trauma tastte ook de rechtstaat aan. Want gerecht, rijkswacht en politie bleken talloze blunders te hebben gemaakt bij het onderzoek naar de vermiste meisjes. Het vertrouwen van de bevolking daalde tot een dieptepunt. Minister De Clerck poogde met justitiële hervormingen te redden wat er te redden viel, maar slaagde daar nauwelijks in.

De crisis bereikte een climax toen het Hof van Cassatie onderzoeksrechter Connerotte in oktober van de zaak-Dutroux haalde, vanwege de verdenking van partijdigheid. Het spaghetti-arrest veroorzaakte spontane volkswoede. Arbeiders staakten en trokken samen met scholieren en studenten naar de gerechtshoven. Een week van volksprotest werd afgesloten met de Witte Mars in Brussel. Ruim driehonderdduizend mensen betoogden voor een rechtvaardiger en vooral menselijker overheid.

Daarna werd het stil. In maart van dit jaar flakkerden het volksverdriet en de woede nog even op toen in de garage van een benzinestation in Elsene (Brussel) het lijkje van Loubna Benaïssa werd ontdekt. Maar die vreselijke moord was begaan door een zwakbegaafde pedofiel, die voor zover bekend geen enkele band had met Dutroux. Na de indrukwekkende begrafenis van het Marokkaanse meisje viel weer de stilte in.

De Witte Comités, die steeds verdeelder raken, organiseerden eind juni nog een nationale protestdag. Maar ze kregen slechts enige honderden sympathisanten op de been. SP-voorzitter Tobback weigerde bij die gelegenheid een witte paraplu (symbool voor het ontlopen van verantwoordelijkheden) in ontvangst te nemen. De Vlaamse socialist betichtte de betogers zelfs van 'bruine methoden'.

Een jaar na Dutroux heeft apathie weer de overhand. De bevolking heeft het gevoel dat er ondanks alles toch niets verandert. Het schoolvoorbeeld van wanbeleid en hardnekkige vriendjespolitiek werd kort geleden nog gegeven door Dehaene zelf. De premier weigerde sancties te nemen tegen oud-minister van Justitie Wathelet, die nochtans door de parlementaire enquêtecommissie was aangewezen als falend politicus. Wathelet is nog steeds Europees rechter in Luxemburg, een goed betaalde baan.

Ook procureur Dejemeppe zit nog steeds op zijn post. De enquêtecommissie zegt keihard dat hij 'niet voldoet aan de vereisten om het Brusselse parket te leiden'. Dejemeppe weigert de eer aan zichzelf te houden en ook minister De Clerck wil voorlopig nog niet van sancties weten. Hij wacht het tuchtonderzoek af, dat echter veel langer duurt dan menigeen zou wensen.

Die ogenschijnlijke onaantastbaarheid van de grote jongens heeft op lager niveau tot de begrijpelijke reactie geleid: als de grote vissen vrijuit gaan, dan mogen ook de kleine garnalen niet worden geofferd. De rijkswacht is dus geneigd zijn eigen mensen de hand boven het hoofd te houden, ondanks de grove blunders die hen door de enquêtecommissie zijn aangewreven.

Over het onderzoek naar de vermeende Bende van Dutroux is sinds begin september (toen An en Eefje werden gevonden) weinig meer vernomen. Van de veertien mensen die in de zaak-Dutroux zijn opgepakt en in staat van beschuldiging gesteld, zitten er momenteel nog slechts drie vast: Marc Dutroux zelf (die elke 7,5 minuten in zijn cel wordt gecontroleerd om een eventuele zelfmoord te voorkomen), zijn vrouw Michèle Martin en Michel Lelièvre.

De Brusselse zakenman Michel Nihoul, die steeds werd beschouwd als 'het brein' achter het vermeende kinderpornonetwerk, moest in januari bij gebrek aan bewijs worden vrijgelaten. Maar wegens een ander vergrijp (fraude met ontwikkelingsgeld) zit hij nog vast.

Vorige maand nog kwam Michael Diakostavrianos, Dutroux' handlanger van het eerste uur, bijna geruisloos vrij. Hij blijft wel verdacht van de ontvoering van minderjarigen, met name An en Eefje. Dat de vrijlating van 'de Griek' geen storm van protest uitlokte, is tekenend voor de lauwe stemming in het land.

De orkaan-Dutroux is overgewaaid, maar het land heeft het trauma nog lang niet verwerkt. Wel begint langzaam maar zeker de ontnuchterende reflectie op de onstuimige maanden van 1996. Van alle wilde speculaties die vorig jaar volop de ronde deden is nimmer iets bewezen. Noch van de internationaal vertakte pedofilienetwerken, noch van de banden met de Bende van Nijvel, met de Roze Balletten (sexfuiven met minderjarigen, waar ook politici aan mee zouden hebben gedaan), met de rechtse politicus en ex-premier Paul Vanden Boeynants, ja zelfs met de Satanskerk.

De affaire-Dutroux leeft van de mythes en geruchten die ook een jaar na dato nog niet zijn hardgemaakt. Over de betrokkenheid van 'hooggeplaatsten', over duizenden videobanden met kinderporno (slechts enkele zijn gevonden), over de bescherming van hogerhand. Procureur Bourlet sprak de beroemde woorden: ik zal dit tot op het bot uitzoeken 'als men mij dit laat doen'. Een verdachtmaking die nog steeds vragen opwerpt.

Dutroux veroorzaakte ook een heksenjacht op pedofielen en en passant homofielen. Er werd een een verklikkerslijn ingevoerd die waarschijnlijk meer kwalijke dan nuttige tips heeft opgeleverd. Met de adem van de media en het publiek in de nek onderzocht justitie alles en iedereen, zelfs de dubieuze beschuldigingen van een erkende mythomaan tegen vice-premier Elio di Rupo.

Niet bekend

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden