Het eeuwige leven André Köbben

André Köbben (1925-2019), antropoloog als normbewaker van de wetenschap

Hij richtte culturele antropologie niet alleen op verre landen maar ook op Nederland zelf en vond dat wetenschappers zich voor het karretje lieten spannen van hun opdrachtgevers.

André Köbben.

Een onderzoek van zijn instituut wees uit dat het ziekteverzuim in het onderwijs spectaculair was gestegen. Dat beviel het ministerie van Onderwijs niet. ‘Ambtenaren van hoog tot laag hebben hardnekkig en op honderd manieren geprobeerd ons over te halen onze resultaten aan te passen’, onthulde professor André Köbben in het in 1999 verschenen boek De Onwelkome Boodschap – of hoe de vrijheid van wetenschap bedreigd wordt.

Köbben, van huis uit cultureel antropoloog, beschreef in het boek samen met Henk Tromp nog 37 andere gevallen waarbij wetenschappelijke onderzoekers onwelkome resultaten aanpasten, verdonkeremaanden of zelfs ontzenuwden. Sindsdien gold hij als de normbewaker van de wetenschap. Het boek werd een standaardwerk dat nog steeds wordt gebruikt.

Volgens zijn co-auteur Henk Tromp is Köbben ook voor de culturele antropologie van enorm belang geweest. Hij beperkte het vakgebied niet tot inheemse volkeren in tropische landen, maar gebruikte het voor onderzoek in eigen land – allereerst in de jaren zestig onder de volgers van Lou de Palingboer, de man die zichzelf God noemde. Later concentreerde hij zich op immigranten, die in de jaren zestig gastarbeiders werden genoemd. Tromp: ‘Hij was een van de eersten die zei dat die mensen hier ook zouden blijven.’

Köbben werd in de loop van de tijd leermeester van een hele generatie antropologen. Eén van de drie van zijn promovendi werd later zelf hoogleraar. In 2017 verscheen zijn laatste boek Over de rol van ijdelheid in de wetenschap. Köbben (vader van drie kinderen) overleed 13 augustus op 94-jarige leeftijd in zijn woonplaats Leiden.

Köbben werd in 1925 geboren in een liberaal leraarsgezin van zeven kinderen in Den Bosch. Na de oorlog ging hij sociale geografie studeren aan wat nu de Universiteit van Amsterdam (UvA) is. Als student was hij aanwezig bij de oprichtersvergadering van de PvdA in hotel Krasnapolsky. Hij zou een band houden met die partij, niet in de laatste plaats door zijn huwelijk met Atie van Vessem (de schoonzuster van Joop den Uyl) in 1953.

Samen met haar ging hij naar Ivoorkust voor veldwerk onder de Agni en Bete. In 1955 werd hij, amper dertig jaar oud, benoemd tot hoogleraar Volkenkunde aan de UvA. ‘Tot dan toe waren volkenkundigen leunstoelwetenschappers. Hij bepleitte veldwerk wat hij had gedaan in Ivoorkust en later zou doen bij de Ndyuka, de weggelopen slaven in Suriname’, zegt Tromp.

De democratiseringsgolf op de universiteiten leidde tot conflicten met andere hoogleraren, onder wie de maoïst Wim Wertheim. Zijn dochter Marilou: ‘Hij vond het ook bizar dat studenten die van toeten noch blazen wisten meteen inspraak wilden in het lesprogramma.’ In 1976 nam hij ontslag als hoogleraar in Amsterdam en zette zijn carrière voort in Leiden.

Hier werd hij de drijvende kracht achter het Centrum voor Onderzoek van Maatschappelijke Tegenstellingen (COMT). Hij had na de Molukse treinkapingen in Wijster ( 1975) en De Punt(1977) al de commissie Overleg Nederlanders-Zuid-Molukkers geleid. Omdat hij bij COMT afhankelijk was van opdrachten van buitenaf, ervoer hij hoe verleidelijk het was voor wetenschappers hun oren te laten hangen naar opdrachtgevers. ‘Wie betaalt, bepaalt’, zegt Leo Lucassen met wie hij in 1991 Het Partiële Gelijk schreef.

Naar aanleiding van de affaire-Stapel (de Tilburgse hoogleraar die in 30 gevallen onderzoeksresultaten uit zijn duim zoog) hield Köbben in januari 2012 voor de KNAW de lezing ‘Bedrog in de wetenschap’, waarin hij betoogde dat Stapel zeker geen uitzondering was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden