Alternatief voor pil en condoom: klepjes in de eileiders

Minuscule klepjes in de eileiders die vrouwen open en dicht doen al naar gelang zij wel of niet zwanger willen worden. Dat is het alternatief voor pil en condoom dat Peter van de Graaf ontwikkelt. En hoe raar het ook klinkt, iedereen is enthousiast.

Beeld Rein Janssen

Dit is het verhaal van een bevlogen wetenschapper die zo'n opmerkelijke vorm van anticonceptie heeft bedacht dat eenieder die ervan hoort ongelovig in de lach schiet. Industrieel ontwerper Peter van de Graaf werkt aan een techniek waarbij twee piepkleine klepjes in de eileiders worden geplaatst die van buitenaf draadloos kunnen worden bediend. Zo kunnen vrouwen levenslang, zonder hormonale bijwerkingen, hun eigen vruchtbaarheid regelen: kleppen dicht en je bent onvruchtbaar, kleppen open als je een kind wenst.

Ja hoor, denk je dan: twee mini-sluisjes in je buik en bij motorpech zeker alsnog zwanger. Of iemand anders (je man?) zet zonder dat je dat wilt met de afstandsbediening de poort open. En loop je dan tientallen jaren met een batterij en een motortje in je onderlijf? Koddig idee, maar dat kan natuurlijk niks worden.

Totdat Peter van de Graaf het model van plexiglas laat zien, verbaasde blikken oogst als hij in een vol café-restaurant de klep van afstand dichtslaat en gedreven begint te praten. En totdat een belronde langs deskundigen alleen maar enthousiaste reacties oplevert: van de gynaecoloog tot de technisch ingenieur, de biomedisch ingenieur en de bedrijfseconoom, ze zijn allemaal overtuigd dat het plan kans van slagen heeft.

Ongelukjes

Want de pil bevat hormonen, kent dus bijwerkingen en vergt discipline, condooms zijn niet altijd comfortabel en bovendien moet je daarvoor nadenken op een moment dat je verstand op nul schiet, een spiraaltje wordt niet door alle vrouwen getolereerd en moet eruit als je zwanger wilt worden en een sterilisatie is definitief. Hier hebben we een mechanische vorm van anticonceptie: een keer implanteren (dat kan gewoon vaginaal) en levenslang effect, een soort sterilisatie die op elk moment te herroepen is, met als grote voordeel dat een vrouw vooraf moet bedenken dat ze een kind wil. Nooit meer ongelukjes dus. En veel minder abortussen.

Hoogleraar gynaecologie Bart Fauser (UMC Utrecht): 'Het verhaal is bijna te mooi om waar te zijn, maar het is de moeite waard om dit te ontwikkelen.' Hoogleraar Peter Baltus, hoofd van het Centre for Wireless Technologie (TU Eindhoven): 'Er zit nog een flink stuk werk aan, maar we denken zeker dat het kan.' Steef Blok, directeur van het Innovation Lab (TU Eindhoven): 'Het bedrijfsplan kent geen zwakke plekken, we gaan ermee verder.'

Het idee ontstond tien jaar geleden en de ontwikkeling ging lange tijd in schuifeltempo. Tijd en geld, dat is waar het een initiatiefrijke wetenschapper meestal aan ontbreekt en ook Van de Graaf, in 1987 afgestudeerd in Delft, moest sappelen om vooruit te komen. Toen hij ging doceren aan de TU Eindhoven kreeg hij een dag in de week extra om aan zijn plan te werken. Hij geeft drie dagen per week les aan de Hogeschool Windesheim in Zwolle, rijdt aan het einde van de week naar Eindhoven en in het weekend door naar zijn huis in Limburg. De helft van de week woont hij met zijn gezin in een stacaravan in Zwolle. Lachend: 'Dat moet je over hebben voor je passie.'

Niezen

Met een kleine subsidie en een groeiende groep technici die wilden meedenken en meewerken, kreeg zijn plan langzaam vorm. Samen met ingenieur Erwin Dekkers van de TU Eindhoven ontwierp hij een minuscuul buisje van peek, een hoogwaardige kunststof die veel in implantaten wordt gebruikt. Daarin hangt, in de vorm van een schuin uitgerekte Z, een klepje van roestvrij staal. Een eileider heeft een diameter van een paar millimeter dus het sluizencomplex is minuscuul. Van de Graaf legt het op zijn hand. Laatst moest hij niezen, heeft hij er een kwartier op zijn knieën naar moeten zoeken.

De Eindhovense hoogleraar Peter Baltus, specialist op het gebied van draadloze technologie, ontwikkelde de mechaniek om de kleppen mee aan te sturen. De energie die daarvoor nodig is, zit in een ultradunne supercondensator, die als een schroef om het buisje gewikkeld zit, en waarin veel elektriciteit kan worden opgeslagen. De vrouw die straks een kind wil krijgen of die, na een zwangerschap, weer onvruchtbaar wil worden, krijgt een riem om haar buik die in het stopcontact gaat. De antenne op de riem stuurt energie naar de supercondensator. Het vermogen is uit veiligheidsoverwegingen beperkt, legt Baltus uit, en daarom duurt het laden een klein half uur. Dat is eigenlijk wel een voordeel, lacht Van de Graaf, want zo hoeft een vrouw nooit bang te zijn dat iemand anders zich er stiekem mee bemoeit.

Als de condensator vol zit, stuurt die de energie naar een motortje, dat bestaat uit drie draadjes van geheugenmetalen. Die werken als een hefboom. De energie gaat naar een van de twee buitenste draden die daardoor opwarmt, korter wordt en de klep een bepaalde kant op trekt. Daarna geeft een sensor door aan de riem op de buik dat de procedure is geslaagd. De kleppen zitten muurvast, laat Van de Graaf zien. 'Het moet natuurlijk niet zo zijn dat ze open schieten als je van de trap valt.' De supercondensator is leeg als de kleppen niet worden bediend, dus angst voor een energiebron in het lichaam is ongegrond, zegt hij.

Peter van de Graaf Beeld Rein Janssen

Lakmoesproef

Er zijn nog een paar uitdagingen, zegt Baltus monter. Zo moet de condensator heel klein zijn maar toch genoeg energie kunnen laden. 'Een compleet werkend prototype is er nog niet, maar de technische problemen zijn op te lossen.'

De komende jaren volgt de lakmoesproef: hoe doen de klepjes het in het lichaam van de vrouw? Voor het plaatsen is geen operatie nodig; dat kan met een endoscoop, een soort kijkbuis waarmee de buisjes vaginaal op hun plek worden gezet. Bij LifeTec, een spin-off van de TU Eindhoven, worden ze nu getest in simulatiemodellen van dierlijk materiaal, vertelt directeur Jurgen de Hart. Binnenkort beginnen de eerste dierproeven en als die succesvol zijn, ligt klinisch onderzoek in het verschiet. Dan moet blijken of er gynaecologische problemen opdoemen. Hopen de ongebruikte eicellen zich bijvoorbeeld niet op achter de gesloten kleppen? Nee, zegt gynaecoloog Bart Fauser: 'Een eicel drijft in een plasje vocht en lost daarin na verloop van tijd op.' Hij heeft wel andere vragen. Stel dat bevruchting plaatsvindt in de eileider, wordt het embryo dan wel goed door het buisje getransporteerd? Zo niet, dan ontstaat risico op een buitenbaarmoederlijke zwangerschap. Blijven de klepjes functioneren als ze tientallen jaren niet worden gebruikt? En wat is op de lange termijn het effect op de eileider?

Toch is Fauser positief. Anticonceptie is een gebied dat in ontwikkeling stilstaat, zegt hij, en dat is niet in het belang van de vrouw. 'Veel vrouwen zijn pilmoe en op zoek naar alternatieven. Daarom moeten we elk initiatief toejuichen.' Wat de anticonceptiesluis gaat kosten, is nog onduidelijk, maar vast staat dat de eenmalige investering opweegt tegen de uitgaven voor dertig jaar lang de pil of talrijke grootverpakkingen condooms.

Beeld Rein Janssen

Wildernis

Peter van de Graaf heeft zijn vinding Choice genoemd: als vrouwen wereldwijd de keus hebben om een kind te krijgen op een moment dat het hun uitkomt, scheelt dat armoede, ellende en overbevolking, denkt hij. Het plan ontstond ooit in de wildernis, waar hij als natuurliefhebber graag komt. Jaar na jaar zag hij de natuur veranderen door de oprukkende bevolking en hij vroeg zich af: wat is het meest fundamentele wat ik kan doen met mijn kennis? Antwoord: de overbevolking tegengaan. 'Je kunt je inzet voor het milieu verdubbelen maar als de bevolking vijf keer harder groeit, verandert er niks.'

In een rapport van wereldgezondheidsorganisatie WHO las hij dat eenvijfde van alle kinderen in de wereld ongewenst is. 'Seks en verstand gaan niet samen en die cyclus wil ik doorbreken. Als vrouwen moeten nadenken of ze een kind willen en daar vervolgens moeite voor moeten doen, dan daalt het aantal zwangerschappen onherroepelijk.'

Van de Graaf hoopt dat zijn methode interessant kan worden voor ontwikkelingsorganisaties: 'Een arts kan in een ochtend bij dertig vrouwen de buisjes plaatsen. Willen ze later een kind, dan moeten ze naar een gezondheidscentrum of een mobiele post voor de riem.'

De groep Amsterdamse studentes aan wie Van de Graaf zijn idee voorlegde, was alvast enthousiast. Steeds als hij een presentatie geeft, vragen de vrouwen in de zaal hem na afloop wanneer zijn plan gebruiksklaar is. Het antwoord is onvoorspelbaar. Want de moeilijkste fase moet nog komen, zegt directeur De Hart van LifeTec. 'Geldschieters zijn pas geïnteresseerd als er een prototype ligt en er onderzoeksgegevens zijn. Daar werken we hard aan.' Peter van de Graaf ploegt intussen met groot vertrouwen voort. Hij zegt: 'Als niemand het had zien zitten, was ik allang gestopt. We moeten het erop wagen.'

choiceforwomen.org

Noord betaalt voor Zuid

De wereld telt 1,6 miljard vrouwen in de vruchtbare leeftijd en van hen gebruiken er volgens de WHO ruim 200 miljoen, vaak om financiële redenen, geen anticonceptie. Misschien valt het zo te regelen, oppert Peter van de Graaf, dat westerse vrouwen aanvankelijk de volle prijs betalen voor de anticonceptiesluis en dat daarna, door massaproductie, de prijs omlaag kan naar een paar euro voor vrouwen in de derde wereld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden