ALLEMAAL OP EEN GROTE ROZE WOLK

Bijna veertig jaar nadat de Beatles de Maharishi Mahesh Yogi en zijn Transcendente Meditatie omarmden, zoekt zijn trouwe Nederlandse volgeling Paul Gelderloos van Scarlet vergeefs naar 500 'krachtige jonge mannen' die willen mediteren voor de wereldvrede....

Het bleef maar aan hem knagen. Hij mediteerde al zo lang. En ze bleven maar zeggen dat je er zo succesvol van werd. Dat je met Transcendente Meditatie alles kon bereiken wat je wilde. Paul Gelderloos (52) was psycholoog, wetenschapper en meditatieleraar. Hij deed het goed. Maar hij zág het niet. 'Toen dacht ik: ik ga het uitproberen.'

Via een vriend kwam hij terecht bij het snel groeiende Telegroup. 'De jongens van de Telegroup waren ook allemaal mediteerders. We zaten met zijn allen op een grote, roze wolk. Gigantische aandelenpakketten, miljoenen op de bank.' Maar tot zijn verbazing ging het bedrijf failliet. 'We dachten: dit is een tijdelijke dip, dit kan ons niet gebeuren. Maar na een halfjaar was er niets meer over.'

Hij zocht nieuwe financiers en ging verder met het bedrijf als Scarlet. Maar al snel balanceerde hij weer op het randje. 'Iedereen verloor het vertrouwen in me. Zelfs mijn echtgenote zei: volgens mij is het voorbij. Zat ik diep in mijn meditatie, zag ik toch opeens een uitweg. Voor ik het wist zat ik weer achter de telefoon. In dat jaar heb ik elf bedrijven overgenomen. Nu zijn we veertig keer zo groot als in het begin. Door de meditatie oversteeg ik de denkpatronen waarin ik gevangen zat.'

Dat hij er ooit aan begon, komt door een meditatieleraar die tegen hem zei op zijn 20ste: joh, Transcendente Meditatie is de snelste weg naar verlichting. 'Toen wist ik: dit is wat ik heb gezocht.'

Gelderloos, topman van Scarlet en volgens zakenblad Quote goed voor 100 miljoen euro, vindt datTranscendente Meditatie (TM) het beste is dat hem ooit is overkomen. Hij heeft al meer dan een miljoen dollar aan de meditatiebeweging gegeven. Want hij mediteert niet alleen voor zichzelf. Gelderloos gelooft dat TM een 'uitstralingseffect' heeft op anderen. Transcendente meditatie, zegt hij, kan voor wereldvrede zorgen. Als er maar genoeg mensen twee keer per dag samen mediteren. Om precies te zijn: de vierkantswortel van 1 procent van de bevolking is genoeg.

Het hoongelach dat hem ten deel valt als hij dergelijke wijsheden ontvouwt? Ach ja. 'Ik zit hier al dertig jaar in. Ik heb alles meegemaakt. Al zegt de hele wereld tegen mij: meneer Gelderloos, u bent gestoord. Ik ga door.'

En daarom plaatste hij twee maanden geleden de advertentie: '500 Jonge mannen gezocht met kracht, vitaliteit en overtuiging'. Hij wilde de mannen al mediterend vrede laten verspreiden. Ze moesten er zeventienduizend euro voor betalen, dat wel. Gelderloos had zich alvast benoemd tot premier van de 'Vredesregering Nederland'. Op de advertentie kwamen honderd reacties. Maar niemand gaf zich daadwerkelijk op. 'Het gekke is dat mensen die reageren meestal geen geld hebben', zegt woordvoerder Bert Zijlstra. Gelderloos: 'Ik denk dat het niet doorgaat.'

Het komt allemaal door één man: de Indiase goeroe Maharishi Mahesh Yogi. Hij begon in de jaren vijftig met Transcendente Meditatie, en werd populair toen de Beatles hem in 1967 omarmden. John Lennon keerde de Maharishi later weer de rug toe - hij noemde hem een 'fucking idiot' - maar zijn populariteit groeide door. In de VS werd zelfs een Maharishi University of Management opgericht. Wereldwijd leerden vijf miljoen mensen de techniek. In Nederland tachtigduizend, maar het is onbekend hoeveel de kunst nu beoefenen.

Op een olifant

De Maharishi woont sinds 1984 in Nederland, diep in de bossen bij Vlodrop. Hij kwam er aan op een olifant en zei: 'Hoort u de stilte?', en ging nooit meer weg. Hij koos Nederland, omdat hij vanuit hier goed kan communiceren met de rest van de wereld. Het eeuwenoude klooster op het landgoed liet hij slopen - de 'energie' was verkeerd, omdat de deur niet op het oosten stond - totdat de gemeente hem na een halfuur tot stoppen dwong. Zelf woont hij nu naast de ruïne, in een vreemd houten gebouw met goud op het dak. Op het terrein is nauwelijks activiteit te bespeuren.

Volgens schattingen zou de goeroe een miljardenimperium bestieren, verkregen door cursusgelden en giften van aanhangers. De Maharishi is beroemd om zijn aantrekkingskracht. 'Plotseling wilde ik helemaal niet meer weg, maar ik dwong mezelf verder te gaan voor het te laat was', aldus John Lennon. Gelderloos: 'De eerste keer dat ik hem zag, kon ik alleen maar denken: dit is zo anders dan wat dan ook. Ik vond hem bijna bovenmenselijk.'

De techniek is relatief eenvoudig en werkt met een mantra, een betekenisloos woord dat herhaald wordt. 'Ik ga zitten, doe mijn ogen dicht, en laat de mantra in mijn bewustzijn opkomen. Dan kom ik in een toestand die tegengesteld is aan concentratie. Als er gedachten komen, laat ik mijn mantra weer opkomen. Ik voel me er heel helder door', zegt Theo Teunissen uit Lelystad.

De meesten mediteren twee keer twintig minuten per dag, maar de gevorderden doen ook aan 'hoppen': ze stuiteren in lotushouding rond op matrassen en geloven dat dit het voorstadium is van vliegen. Gelderloos: 'We hebben er zelfs wedstrijden in gehouden. Ik was een van de hoogvliegers. Ik kwam tot 1 meter 20, denk ik. Er is geprobeerd het na te doen, maar dat lukte niet. Het gaat namelijk om wat er in de hersenen gebeurt.'

Gevorderde TM'ers worden ook wel sidha's genoemd. In de jaren tachtig werd in Lelystad een Sidha-dorp gebouwd: driehonderd huizen die alleen toegankelijk zijn voor TM'ers. 'Mensen zijn hier gemoedelijker', zegt directeur Radboud Matthijssen van de woningbouwvereniging. 'Maar ze zijn ook minder assertief. Bij overlast denken ze: dat mediteer ik wel weg. Daarom is hier sinds 1995 een buurtbemiddelaar.'

De Maharishi wist zich door de 'hoppers' en zijn vreemde plannen altijd verzekerd van aandacht. Maar de afgelopen jaren leek de interesse toch gedaald. Af en toe was er een kleine opleving - zo werd ineens het Drielandenpunt gekocht - maar veel leven leek er niet meer in te zitten.

Tot eind vorig jaar. Toen verscheen ineens de advertentie van de '500 mannen', ging filmregisseur David Lynch langs universiteiten in de VS om studenten te winnen, profileerde Gelderloos zich opeens als het Nederlandse boegbeeld van TM, en maakte een school in Lelystad bekend TM als keuzevak te geven - een plan dat inmiddels is getorpedeerd.

Er is iets aan de hand binnen de TM-beweging. De Maharishi wordt oud, hij is rond de 90. De laatste jaren heeft bijna niemand hem meer in levenden lijve gezien. Hij communiceert alleen nog via telefoon en video-conferencing. Volgens de TM'ers is hij niet ziek, maar er doen allerlei geruchten de ronde: hij zou bijna blind zijn, en moeilijk ter been.

De afgelopen jaren heeft hij 22 'raja's' (koningen) benoemd die de beweging na zijn dood moeten leiden. Nederland krijgt Willem Meijles ('Raja Willem') - compleet met gouden kroon en witte Indiase jurk - voor het spirituele deel. Gelderloos neemt het praktische deel voor zijn rekening, samen met Rik Jung uit Vlodrop.

Door deze laatste oprispingen worden ook de scheuren zichtbaar die in de loop der tijd zijn ontstaan in de TM-beweging - ook onder trouwe aanhangers. Teunissen uit Lelystad die namens een aantal bewoners spreekt: 'Toen ik van die kroningen hoorde, dacht ik: wat is dit voor een onzin? Ik schaam me voor dit soort poppenkast. Raja Willem is een aardige man, maar hij was gewoon wis- of natuurkundeleraar op het hbo. En ineens loopt hij daar met een kroon op. Meditatie is heel waardevol, maar dit is vervreemdend.' Gelderloos: 'Voor de meeste mensen was dat even schrikken. Maar bij de rooms-katholieke kerk heb je ook bisschoppen en kardinalen met grote mijters op.'

In het Sidha-dorp heerst echter grote verdeeldheid, zegt Hans Terbach, hoofd van de middelbare school De Rietlanden, die uiteindelijk afzag van TM als keuzevak. 'De mensen daar lopen allang niet meer rond in die rare witte pakken. De meeste van mijn leerlingen uit het Sidha-dorp geloven echt niet in de Maharishi en in die vredesgroepen van meneer Gelderloos. Ze zeggen wél allemaal dat ze baat hebben bij het mediteren. Maar het dorp slaagt er niet goed in om dat te communiceren.

'Wij wilden leerlingen helemaal niet leren mediteren. Leerlingen kregen aan het begin van de les ruimte om te mediteren, en daarna konden ze het lesmateriaal van de Maharishi kritisch onderzoeken. Maar in de publiciteit werden we steeds meer als TM-school gezien. Daarom zijn we ermee gestopt.'

Arianne Groeneveld stapte er in 1986 na zeventien jaar uit omdat de organisatie niet wilde dat ze aan reiki deed. Ze was een van de eerste TM-leraren van Nederland, en verkeerde een tijd in het gezelschap van de Maharishi: 'Het begon heel eenvoudig met de Maharishi. Het was gezellig, en de meditaties maakten diepe indruk. Maar de beweging werd steeds groter en steeds ambitieuzer. Ik voelde me niet meer op mijn gemak met de hoeveelheid geld waarmee dat gepaard ging. Het was altijd duur. Ook die ayurvedische medicijnen kostten heel veel geld.' Haar partner Dick Nijssen, met wie ze samen een reiki- en meditatiecentrum heeft in Heerde, vindt ook dat het langzaam is misgegaan met de TM-organisatie. 'Het waren kleine dingen. Toen we met een groep mannen naar Afrika werden uitgezonden, moesten we ineens een net pak met stropdas aan. Daar liepen we dan in rond bij 34 graden.'

Gebral

Of kijk naar het Sidha-dorp, zegt hij. 'Nu zijn die huizen daar opeens weer niet goed, omdat ze niet op het oosten staan. Toen ik met TM begon dacht ik: wauw, die Maharishi is een heel wijs iemand. Hij had prachtige oosterse filosofieën. Maar op den duur, moet je bereid zijn onafhankelijk te denken. Het is pijnlijk te zien hoe ze zich nu presenteren. Die advertentie met sterke termen als ''onoverwinlijk'', dat is toch gebral? Ik geloof in meditatie, niet in de organisatie. Het is ook jammer dat er zo vaak de nadruk op het hoppen werd gelegd. Het hoppen is vrij eenvoudig te leren.'

Ook het geld baart sommigen zorgen. Wereldwijd komen er steeds meer TM'ers die zich afvragen waar al het geld van de organisatie eigenlijk naar toegaat. Multimiljonair Earl Kaplan schreef in 2004 een open brief, waarin hij vertelde dat hij dertig jaar lang een van de grootste geldschieters was en miljoenen doneerde, maar dat er ondanks allerlei beloften nog nooit een permanente groep van tienduizend was gekomen. Hij beweert dat er geld wordt doorgesluisd naar de Indiase familie van de Maharishi. Talloze andere miljonairs doneerden eveneens grif. 'Ik ken tientallen mensen die een miljoen dollar hebben gegeven', aldus Gelderloos. 'Maar die zijn daar heel tevreden mee.'

In 2002 steeg de prijs van de introductiecursus TM ineens naar 2380 euro, terwijl hij daarvoor tussen de 400 en 800 euro lag. Het had grote gevolgen. Het aantal mensen dat aan TM begon, zakte in Nederland van bijna duizend naar tientallen per jaar. TM-centra moesten sluiten en ook in het Sidha-dorp in Lelystad staan inmiddels huizen leeg. Onder de bewoners heerst verwarring.

TM kan alleen van van een TM-leraar worden geleerd. Althans: dat vindt de TM-organisatie. Tijdens het initiatie-ritueel wordt een geheime mantra uitgereikt. 'Ze doen heel moeilijk over die mantra', zegt Gina Catena (47), een van de eerste Amerikaanse kinderen die geboren werden in de TM-beweging. 'Nou, de mijne was inga. Daar betaal je dan 2380 euro voor. Om op je knieën te gaan zitten en iemand heel langzaam inga te horen zeggen.'

Maar de meeste mensen vinden het achteraf helemaal niet erg om zoveel te hebben betaald, zegt Gelderloos. 'Kijk wat je betaalt voor een managementtraining. Ik ben bezig met een systeem waardoor mensen het bedrag in twee, drie jaar terug kunnen betalen.' Woordvoerder Zijlstra: 'Het is een kwaliteitsproduct. In de prijs zit levenslange begeleiding.'

De TM-beweging is altijd onnavolgbaar gebleven. De Maharishi kondigde steeds weer plannen aan die nooit van de grond kwamen. Vedaland, een TM-pretpark dat bij Beuningen zou komen, stierf een stille dood. Gelderloos: 'Daar willen we nu in India mee komen.' Op het Drielandenpunt zou een universiteit worden opgericht, maar er is nog niets gebeurd. Gelderloos: 'We moeten nog door de procedures heen.' In Suriname zou een eigen staat worden gecreëerd. Gelderloos: 'Daar weet ik niets van.' In India en Brazilië zouden hoge torens worden gebouwd. Gelderloos: 'In India komt gegarandeerd een aantal torens.' En de permanente vredesgroep? Gelderloos: 'Daar zijn miljarden voor nodig.' Het jongste plan: woonwijken in tien grote steden volgens de nieuwste TM-theorieën, zodat de vredesgroepen daar kunnen ontstaan. 'We zijn al bezig met een projectontwikkelaar', zegt Gelderloos.

Wereldwijd gaan ook steeds meer stemmen op die waarschuwen tegen langdurig transcendent mediteren. Ex-TM'er Nijssen: 'Ik heb in het verleden mensen psychotisch zien worden.' Een klein aantal wordt psychotisch of krijgt angstaanvallen, zegt de Amerikaanse Catena (47) die er op haar 30ste uitstapte. 'Maar ik vind dat ze er op zijn minst voor moeten waarschuwen.'

'Op de lerarenopleiding mediteerde ik soms acht uur per dag', zegt voormalig TM-leraar Joe Kellett uit de buurt van San Francisco. 'Ik ontwikkelde tics. Mijn realiteitsgevoel verdween. TM kan mensen in trance brengen als ze er gevoelig voor zijn. De trance zorgt dat je minder kritisch wordt. Ik was zo spacy dat ik niet eens meer boodschappen kon doen.' Volgens hem werden de theorieën van de Maharishi steeds op die momenten verteld. Hij zegt de tics tijdens de lerarenlopleiding bij heel veel mensen te hebben gezien.

'Binnen TM heerst onvermogen om met de psychische kant van de mens om te gaan', zegt Teunissen uit Lelystad. Groeneveld: 'Ik denk dat de Maharishi niet goed heeft ingeschat hoe de westerse mens in elkaar zit.

TM is een sekte, zegt Catena. 'Mensen beginnen met TM als ze iets zoeken in hun leven. Ze zijn kwetsbaar. En de leraren zijn liefdevol. Ze geloven echt dat ze iets goeds doen. Maar je moet niet vergeten dat ook aardige mensen omgebogen kunnen worden. Het begint volkomen onschuldig. En langzaam gaat het een andere kant op. Iemand die op zoek is naar verlichting, zoekt naar meer. Hij gaat vervolgcursussen doen, en stopt er veel geld in.'

Gelderloos, zelf ook TM-leraar, beschouwt psychoses en andere psychische problemen echter als uitzonderlijk. 'Ik heb zelf vijfduizend mensen TM geleerd. In het verleden zijn er wel problemen geweest. Dat is niet meer zo. En er zijn altijd wel problemen te vinden.' TM-leraar Bob Roth: 'Ik heb duizenden mensen lesgegeven en met 99.99 procent van hen liep het prima. Maar als iemand niet vertelt dat hij serieuze problemen heeft, of als hij de aanwijzingen niet opvolgt, kan het misgaan. Het is met mediteren net als met hardlopen. Het is goed voor je, maar je kunt het ook te veel doen.'

'Toegegeven: mediteren voelt heerlijk', zegt Catena. 'Mijn hersenen weten hoe ze zich in korte tijd high kunnen maken. Maar heroïne voelt óók heerlijk. Er komen nog steeds kinderen van TM'ers naar me toe die me vragen: hoe moet ik een normaal leven leiden?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden