Alberts spionne

Komende vrijdag veilt het veilinghuis Sotheby's in New York negen brieven uit de periode november 1945 - juli 1946 van Albert Einstein....

De in 1982 overleden Konenkova, getrouwd met de beeldhouwer Sergej Konenkov, was in de jaren dertig in Russische kring een bekende persoonlijkheid. Ze had openlijke relaties met onder anderen de componist Sergej Rachmaninov.

En in stilte met Einstein, zo blijkt. De toon van Einsteins in het Duits gestelde brieven is uiterst intiem. 'Weet u gekust door A. E', schrijft hij. En: 'Ik heb onlangs zelf mijn hoofd gewassen, zij het niet zo zachtzinnig als alleen jij dat kunt.' Of: 'Alles hier herinnert me aan jou, onze deken, de woordenboeken, de pijp die niet trekken wou, en al die andere kleine dingen in deze monnikscel.'

Een geheime geliefde van Albert Einstein is wereldnieuws. Maar Sotheby's heeft meer. Margarita Konenkova, stelde Sotheby's-medewerker Paul Needham de laatste weken tegenover de media, was in werkelijkheid een Sovjet-agente. Tot haar plotse terugkeer naar Rusland in 1945 werd ze ingezet voor spionage onder vooraanstaande Amerikaanse fysici, met name in Princeton.

Needham kwam Konenkova's naam tegen in het drie jaar geleden verschenen boek Special Tasks van de voormalige Sovjet-spion Pavel Soedoplatov. Hij legde verband met Einsteins brieven die hij al had gezien. Einstein deed het met een topspionne.

Zelfs voor Konenkova's nabestaanden, de aanbieders van lot 432, was dat aanvankelijk een verrassing. Maar sinds Needhams opzienbarende ontdekking zouden ze van voormalige KGB'ers hebben gehoord dat Margarita zelfs de belangrijkste Sovjet-agent was bij het Manhattan-project, de geheime bouw van de Amerikaanse atoombom.

Daarvan was Einstein echter niet op de hoogte. En drie jaar geleden maakten historici unaniem gehakt van Soedoplatovs memoires, waarin terloops Konenkova wordt genoemd als Sovjet-spion in Princeton die 'vooraanstaande fysici als Robert Oppenheimer en anderen' moest beinvloeden. Voor Soedoplatovs beweringen dat vooraanstaande fysici als Niels Bohr, Leo Szilard, Enrico Fermi en Robert Oppenheimer atoomgeheimen lekten, had hij geen enkel bewijs. Het barstte van de onjuistheden.

Weet, kortom, Sotheby's eigenlijk wel zo zeker dat Einsteins Margarita een spionne was?

Woordvoerder Matthew Weigman houdt zich kranig. 'De Konenkovs kregen bij hun terugkeer een VIP-behandeling die niet past bij een simpele beeldhouwer.'

Zegt Soedoplatov.

'U kunt in Moskou nog steeds hun appartement zien en het Konenkov-museum, dat hem eert.'

Dus was zij een spionne?

'Volgens Soedoplatov. Hij claimt dat, wij melden het.'

Er zijn geen andere bronnen?

'Nee.'

En het doet er niet toe dat Soedoplatov volgens vooraanstaande historici een fantast is?

'Dat hij volgens sommigen aantoonbare fouten maakt, wil niet zeggen dat alles verzonnen is.'

De negen brieven in de originele lichtblauwe enveloppen, plus andere persoonlijke brieven, een Longines horloge met inscriptie 'prof. Albert Einstein' en een rood adresboekje waarin Einstein zelf zijn naam heeft geschreven, brengen naar schatting tussen 250 en 350 duizend dollar op.

Martijn van Calmthout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden