'Al-Azhar brengt een verlichte boodschap'

Het gezaghebbende religieuze instituut Al-Azhar in Caïro wijst in een verassend document een kalifaat van de hand en ziet de grondwet en niet de sharia als bron van legitimatie van de staat.

Duizenden demonstranten in gebed op het Tahrirplein in Cairo tijdens antiregeringsprotesten afgelopen februari.Beeld anp

In theorie is één van de meest fundamentele verschillen tussen islam en christendom de afwezigheid binnen de islam van een priesterstand, die als bemiddelaar fungeert tussen God en de mens. In de praktijk echter duiken hier twee problemen op. Ten eerste is de Koran in een weliswaar luisterrijk maar vaak duister Arabisch geschreven dat uitleg en interpretatie behoeft door islamitische geestelijken. Vervolgens is de islam veel meer dan het christendom een wettische godsdienst waarvan de islamitische wet of sharia het kloppende hart vormt.

Deze sharia regelt het leven van de gelovigen tot in de kleinste details en een goed moslim wordt geacht zich aan de voorschriften van deze Goddelijke wet te houden. Dit leidt in de geloofspraktijk echter tot een situatie waarin moslims zich vaak gedwongen zien juridisch advies (fatwas) aan hun geestelijken te vragen, omdat slechts weinig moslims op de hoogte zijn van de details van deze sharia. Waardoor uiteindelijk islamitische geestelijken in het leven van veel moslims een veel belangrijker rol spelen dan bijvoorbeeld een priester in het leven van een doorsnee katholiek.

Op basis hiervan ontstonden binnen de wereld van de islam gezaghebbende religieuze instituties die door de eeuwen heen een grote rol speelden bij het bewaren van de innerlijke cohesie van samenlevingen. De meest gezaghebbende instantie binnen de soennitische wereld is zonder meer de al-Azhar in Cairo die wel eens het Vaticaan van de soennitische islam wordt genoemd.

Het prestige van dit soennitisch Vaticaan werd echter sinds 1952 stelselmatig onderuit gehaald door opeenvolgende Egyptische presidenten. De al-Azhar bezat landerijen en bezittingen (Auqaf genoemd) die haar financieel onafhankelijk maakten van de staat, maar in naam van het socialisme werden deze Auqaf geconfisceerd. Terwijl bovendien de geestelijken van de al-Azhar in naam van het met de mond beleden secularisme werden gedegradeerd tot bezoldigde staatsambtenaren van wie uitsluitend werd verwacht dat ze met hun fatwas de door de Egyptische staat gevoerde politiek religieus zouden legitimeren.

De al-Azhar verloor hiermee in de ogen van veel Egyptenaren haar gezag en dit religieus machtsvacuüm, door de Egyptische staat zelf gecreëerd, werd in de daarop volgende decennia in toenemende mate opgevuld door radicale groeperingen van salafistische signatuur die de staat op zijn beurt weer probeerde te bestrijden.

Phoenix
Het mag daarom verheugend worden genoemd dat de al-Azhar in het nieuwe Egypte van ná Mubarak als een phoenix uit haar eigen as lijkt te herrijzen om haar verloren religieuze gezag te herstellen. Ahmed al-Tayyib, sinds 2010 het hoofd van de al-Azhar, deed recentelijk een elf pagina's lang document het licht zien waarin de al-Azhar haar visie uiteenzet op het nieuwe Egypte. Naar verluidt kwam dit document tot stand na maandenlange discussies tussen geestelijken van de al-Azhar en Egyptische intellectuelen.

De inhoud van dit document is aangenaam verrassend want het blijkt een onverwacht verlichte taal te spreken. Het document spreekt over een moderne en democratische natie-staat in Egypte die een complete scheiding garandeert van de verschillende machten. Deze staat ontleent zijn legitimiteit aan een grondwet die de gelijkheid van alle burgers voor de wet garandeert en de vrijheid van meningsuiting. De al-Azhar onderstreept in dit document de centrale positie van de mensenrechten waaronder de rechten van de vrouw.

Legitimatie
Volgens de interpretatie van Egyptische media heeft de al-Azhar zich met dit document diametraal opgesteld tegenover de Moslimbroeders en salafistische stromingen. Met haar duidelijke bewoordingen over een democratische natie-staat wijst de al-Azhar het idee van een kalifaat beslist van de hand, terwijl de verwijzing naar de grondwet als bron van legitimatie van de staat lijkt af te rekenen met het idee, dat uitsluitend de sharia deze legitimatie zou verlenen. Bovendien spreekt het document over de 'algemene principes van de sharia' als leiddraad voor de staat. Hiermee afstand nemend van een strikte en rigide toepassing van de sharia, zoals geëist door radicale groeperingen.

Het document van de al-Azhar verschijnt op een moment dat er een verbeten strijd wordt gestreden om de toekomst van Egypte tussen radicale islamisten en meer seculiere, gematigde stromingen waarbij de al-Azhar de zijde van de laatste lijkt te kiezen. Bovendien eist de al-Azhar dat predikers in moskeeën en op satelliet-kanalen hiertoe de vereiste religieuze bevoegdheden bezitten om de wildgroei aan haatpredikers te bestrijden.

Zorgen
In het Westen maken velen zich zorgen om de ontwikkelingen in Egypte waarbij soms de angst overheerst dat Egypte zich zal ontwikkelen in de richting van een islamitische staat, die wordt geïdentificeerd met het gedachtengoed van de Moslimbroeders en salafisten. Bovendien blijkt het Westen tien jaar na 9/11 nog steeds geen idee te hebben hoe men deze radicale ideologie doelstreffend kan aanpakken.

De al-Azhar ontwikkelde in bovengenoemd document een visie op Egypte die gelijkenissen vertoont met de ideeën van christen-democratische partijen in Europa waarbij recht wordt gedaan aan de islamitische wortels van Egypte op een wijze die voor niemand bedreigend is. Bovendien is de al-Azhar met haar meer dan duizend jaar oud religieus prestige bij uitstek de instantie die de benodigde legitimiteit bezit om islamitisch radicalisme tegen te gaan.
Waarbij westerse politici zich de vraag dienen te stellen of de Egyptische Moslimbroeders inderdaad de werkelijke vertegenwoordigers zijn van de islam in Egypte zoals ze zelf graag voorgeven.

Martin Janssen is arabist en woont in Damascus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden