INTERVIEWInela Nogić

Al 25 jaar Miss Sarajevo: ‘Betrokken? U2 vulde zijn zakken over onze rug’

De wereldberoemde foto van Inela Nogić als winnaar van de missverkiezing in belegerd Sarajevo en het spandoek met de tekst 'Don't let them kill us'. Beeld Patrick Robert / Getty

Inela Nogić werd wereldberoemd toen ze in oorlogstijd werd bekroond tot Miss Sarajevo – en vervolgens moest ze toezien hoe U2 met de eer ging strijken. Een kwarteeuw na de oorlog blikt zij terug op de dag die haar leven zou veranderen. 

Here she comes…’, zingt Inela Nogić met spottende, groene ogen. ‘Heads turn around. Here she comes, to take her crown. Verschrikkelijk. De tekst gaat zeker niet over onze oorlog, en de muziek is zó saai.’ Inela Nogić heeft het over Miss Sarajevo, de hit van U2, uitgebracht op 20 november 1995. Precies één dag voordat de presidenten van Servië, Bosnië en Kroatië het vredesakkoord sloten waarmee er een einde kwam aan de Bosnische oorlog.

De videoclip van het nummer toont beelden van brandende flatgebouwen en burgers die wegduiken voor kogels van sluipschutters – afgewisseld met Inela’s gezicht als ze hoort dat ze is uitgeroepen tot Miss Belegerd Sarajevo. Haar glimlach ging de wereld over en werd iconisch, net als de surrealistische beelden van de andere deelnemers die een spandoek met de tekst ‘Don’t let them kill us’ in vasthouden.

U2 werd alom geprezen vanwege zijn betrokkenheid bij het oorlogsleed in voormalig Joegoslavië. Maar zo zag Inela het niet. ‘Het was hartstikke hypocriet’, zegt ze verontwaardigd. ‘De bandleden vulden hun zakken over onze rug. Zonder toestemming figureren we al 25 jaar in die videoclip. Dan zou het toch fatsoenlijk zijn geweest ons daarvoor te betalen?’

Het is begin maart als Inela Nogić een café in de Amsterdamse Rivierenbuurt binnenloopt. Heads turn around – op haar 44ste is Nogić met haar 1,80 meter nog steeds een opvallende verschijning. Aanvankelijk aarzelde ze om geïnterviewd te worden over die wonderbaarlijke missverkiezing, eind deze maand 27 jaar geleden. Ze had er al zo vaak over verteld aan buitenlandse media. Maar dat in Nederland, het land waar ze sinds 1995 woont, vrijwel niemand haar verhaal kent, gaf de doorslag.

Voormalig miss Joegoslavië Inela Nogić (44) aarzelde aanvankelijk haar verhaal nog eens te vertellen. Beeld Sabine van Wechem

De advertentie

Dat verhaal begint met een advertentie die haar moeder Izeta Nogić ziet in de plaatselijke krant, over een schoonheidswedstrijd op 29 mei 1993. De belegering van Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië, is dan een jaar bezig. Per dag zijn er gemiddeld 329 bominslagen, maar net als iedereen proberen de ouders van Inela gewoon naar hun werk te gaan. Haar vader is architect, haar moeder secretaresse, Inela is een beeldschone tiener en de prijzen van de schoonheidswedstrijd liegen er niet om: een exclusief modellencontract, kleding uit een chique boetiek en, als klap op de vuurpijl, een reis naar Madrid. Als haar dochter wint, redeneert Izeta, kan het gezin de oorlog ontvluchten en in Spanje een nieuw leven opbouwen. Als haar moeder vertelt dat ze haar heeft opgegeven voor een missverkiezing, is Inela stomverbaasd. ‘Ben je niet goed bij je hoofd?’, roept ze. Zij, Inela, een rebelse tomboy op gympies, fan van heavymetalmuziek en motoren. Ze is liever buiten dan in de schoolbanken.

Veilig is het daar niet, tussen de flatgebouwen van Alipašino Polje, een kinderrijke hoogbouwwijk ten westen van het centrum. Vanuit de omliggende bergen bestoken Servische manschappen met mortiergranaten de omsingelde stad, die kwetsbaar in een kom ligt. In de rij staan voor brood of water is een levensgevaarlijke onderneming, maar Inela en haar vrienden moeten naar buiten. ‘We waren jong en dan denk je niet aan doodgaan’, zegt ze. ‘We zochten het gevaar zelfs op, voor de kick. Dan renden we door stegen en straten waar scherpschutters actief waren. Levensgevaarlijk natuurlijk. Gelukkig is niemand van mijn vriendengroep iets overkomen. We wilden vooral lol maken.’

Als ze haar vrienden vertelt over de missverkiezing waarvoor haar moeder haar heeft opgegeven, vinden zij dat ze moet meedoen. ‘Ze riepen: O, Inela! Als jij wint, dan haal je ons uit de oorlog en gaan we met z’n allen in Spanje wonen!’

Ze is om.

Drie weken voor de dag van de missverkiezing viert Inela haar 17de verjaardag. De stad is door de Bosnisch-Servische strijdkrachten inmiddels afgesneden van de buitenwereld; de inwoners zitten zonder gas, water en elektriciteit, en ze zijn uitgehongerd. Voor voedsel worden woekerprijzen gevraagd, een pak koffie kost in die dagen 100 Duitse mark. Haar moeder maakt hapjes van het weinige eten dat er nog in huis is. Inela speelt gitaar, er wordt gezongen en er schijnt een lentezon op het balkon van hun appartement. ‘Iedereen had de kou van de strenge winter nog in het lijf’, zo herinnert Inela zich die dag. ‘Mijn vader had de ijzeren stortbak van de muur gesloopt zodat het ding dienst kon doen als kacheltje. Toen het hout opraakte, doordat alle bomen in de parken waren gekapt, moest hij zijn kostbare collectie boeken opstoken.’

De jonge Inela, vlak na haar verkiezing tot Miss Sarajevo in 1993.Beeld Andrew Reid / HH

Een zonnige en levensgevaarlijke dag

Zaterdag 29 mei 1993 is een zonnige en levensgevaarlijke dag in Sarajevo. Terwijl Inela en haar vrienden naar de stad rijden, vliegen de kogels hun om de oren, maar in het cultureel centrum, een gebouw met dikke muren en een ondergrondse zaal, voelen ze zich veilig. Met de volledige medewerking van de militaire leiding van de republiek Bosnië-Herzegovina is alles in het werk gesteld om de wedstrijd tot een groot succes te maken.

Terwijl de zaal volstroomt met journalisten en bezoekers, verdwijnt Inela backstage om zich klaar te maken. Van een vriendin heeft ze een zwart jurkje en een colbertje geleend, van haar tante een glimmend wit badpak, afgezet met roze en mintgroene strepen. Het is iets te groot, ze moet een knoop leggen in de schouderbandjes. ‘Kijk dan’, lacht ze terwijl ze de foto laat zien die de hele wereld over ging. ‘Die zwarte schoenen, geleend van mijn nichtje, waren van die Mozart-schoenen, met vierkante neuzen. We moesten eigenlijk elegante hakjes aan, maar we hadden niks meer.’

Met hun laatste restjes make-up maken de zestien deelnemers zich op. Niet alleen hun gezichten, ook armen en benen worden bepoederd om de blauwe plekken en littekens te maskeren die ze in de oorlog hebben opgelopen. Haar beste vriendin, een Servische, maakt Inela op en kamt haar met ossengal en chloor gebleekte korte haar. 

‘De sfeer was pico bello’, zegt ze. ‘Niemand was bezig met winnen, en al helemaal niet met oorlog of religie, ook al deden er behalve moslims ook een paar Servische en Kroatische meisjes mee.’ Dat onderscheid noemt ze ‘onzin’: ‘Mijn familie deed nooit aan religie en opeens werden we op basis van onze achternaam ingedeeld bij de moslims. Voor de oorlog was mijn beste vriendin gewoon mijn beste vriendin, nu was zij ineens Servisch en ik moslim. Ook in de flat gingen we om met Servische gezinnen. Door de oorlog werden we juist closer, we waren allemaal slachtoffer en doelwit. De kogel van een sluipschutter maakte geen onderscheid tussen een moslim of Serviër.’

En dan, als alle deelnemers zijn geïntroduceerd bij het publiek, klinkt uit de speakers het protestlied Eve of Destruction van Barry MacGuire, uit 1965.

The eastern world, it is explodin’,
Violence flarin’, bullets loadin’,
You’re old enough to kill but not for votin’

Inela ziet haar moeder en zusje staan in de volle zaal, ze kijkt naar de camera’s die op hen zijn gericht en voelt zich jong, sterk en onverwoestbaar. Met hun schoonheid, hoopt zij, kunnen ze de oorlog verslaan. Dankzij de missverkiezing kan de wereld niet langer passief toekijken hoe haar stad wordt verwoest. De wedstrijd wordt bezocht door 52 journalisten, 23 tv-ploegen en 41 fotojournalisten – het merendeel uit het buitenland. Nadat Inela haar ronden heeft gelopen, wordt ze kort geïnterviewd. De presentator vraagt naar de brandwond op haar been, die te groot is om met make-up te verbergen. Ze vertelt stoïcijns over het ritje achter op de motor waarbij ze met haar kuit tegen de uitlaat was gekomen.

Terwijl de jury in beraad gaat, zingen de zestien meisjes backstage liedjes. En nee, de gedachte dat ze weleens de winnaar kan zijn, komt daar geen seconde in haar op. ‘Ik hoorde het niet eens toen mijn naam werd omgeroepen. De organisatoren kwamen me uit de kleedkamer halen, ik moest als een van de drie finalisten het podium op.’

Symbool van hoop

Op de camerabeelden, vanuit de zaal gemaakt door de Amerikaanse filmmaker Bill Carter, is te zien hoe onverwacht haar overwinning was: ingehouden adem, verbijstering en dan een zucht van verlichting. Een magische glimlach. Haar bloemen gooit ze in het publiek. ‘Ik weet nog dat ik vooral blij was dat ik mijn moeder en vrienden niet had teleurgesteld.’ Die avond vieren ze thuis een feestje en fantaseren ze over de fantastische prijzen die ze tijdens een speciale lunch overhandigd zal krijgen.

‘Maar die prijzen heb ik nooit gekregen. De feestelijke lunch werd steeds uitgesteld, het was te gevaarlijk. En op een gegeven moment hoorde ik niks meer. Mijn vrienden hadden de kleding die ik zou krijgen al onderling verdeeld.’ Wel staan er in de weken na de missverkiezing horden buitenlandse journalisten op de stoep. Ze vragen Inela naar haar leven en toekomstplannen. Zij antwoordt dat ze daar niet over nadenkt, omdat ze morgen wel dood kan zijn. ‘Pas toen ik bijna een jaar later, in april 1994, de stad ontvluchtte, realiseerde ik me hoeveel impact de missverkiezing had gehad. Door hoeveel mensen ik werd gezien als symbool van hoop.’

Ze leest dan voor het eerst de verhalen, die in de jaren daarna steeds meer worden aangedikt. Dat de deelnemers in militaire kleding over het podium hadden gemarcheerd. Of dat ze voor haar bekroning een automatisch geweer kreeg. ‘Allemaal bullshit’, zegt ze. Het verbaast haar dat de missverkiezing in oorlogstijd 27 jaar na dato nog steeds zo’n grote aantrekkingskracht heeft. Een Frans gezelschap is bezig met een toneelstuk. Een Bosnische film, waarin haar personage wordt vertolkt door een Kroatische actrice, is in de maak. In musea in Sarajevo hangen nog steeds foto’s van haar bekroning en als ze door de stad loopt met haar kinderen, wordt ze door vreemden aangesproken met ‘Miss Sarajevo’. ‘Eigenlijk ben ik mijn leven lang al Miss Sarajevo. Mijn kinderen zijn er trots op. Voor mij is het een dierbare herinnering.’

Na de wedstrijd ontmoet Inela Marco, een Nederlandse fotojournalist die geregeld in de belegerde stad verblijft. Het is liefde op het eerste gezicht. Ze trouwen, en omdat Inela nog geen 18 is, moeten haar ouders toestemming geven voor het huwelijk. ‘We zijn samen naar Nederland verhuisd. Ik was blij dat ik de oorlog achter me kon laten, al was ik de eerste jaren vooral eenzaam. Ik was nog nooit buiten mijn eigen land geweest, nooit eerder zonder familie en vrienden.’

Miss Sarajevo tussen de puinhopen van het oorlogsgeweld.Beeld Patrick Robert / Getty

Hitmateriaal

Zo wordt het 1995. Inela, die geld verdient met modellenwerk, is in Parijs als ze wordt gebeld door iemand wiens naam ze nooit eerder heeft gehoord: Brian Eno, een wereldberoemde muziekproducent. Hij vertelt haar over een nieuw nummer dat hij samen met U2 heeft gemaakt: Miss Sarajevo. Ze gaan een videoclip opnemen, operazanger Luciano Pavarotti zingt mee, ze gebruiken de beelden van de Amerikaan Bill Carter, die een minidocumentaire over de missverkiezing heeft gemaakt. ‘Geweldig’, zegt ze tegen Eno. ‘Toen het nummer een paar maanden later uitkwam, riep iedereen dat het zo mooi was. Maar ik vond het niks. Het was zo bedacht allemaal.’

Twee jaar later leest ze dat U2, op 23 september 1997, een concert geeft in Sarajevo. Daar moet ze bij zijn, als voormalige Miss Sarajevo, en hoofdpersoon uit het nummer. Maar een uitnodiging blijft uit. ‘Mijn toenmalige man heeft nog een verontwaardigde e-mail gestuurd naar het management van U2. Dat ze flink hadden verdiend aan de hit Miss Sarajevo, en dat hij vond dat ze mij op zijn minst moesten uitnodigen voor het concert.’ Goed idee, mailen ze terug. Als het Sarajevo-nummer gespeeld wordt, zal Inela worden gevraagd op het podium te komen.

Inela gaat naar het concert, maar wordt niet op het podium gevraagd. Wel is er een korte ontmoeting met de band en mag ze mee naar een resort op Kreta. Daar wordt ’s avonds een feestje gehouden bij de vakantiebungalows. In haar mooiste kleding en op nieuwe zwarte leren laarzen staat Inela bij het zwembad als een van de managers van de band haar voor de grap in het water duwt. ‘Ik was helemaal klaar met die gasten. Na drie dagen vloog ik terug naar Amsterdam. Bono en de andere bandleden hebben me al die tijd niet één keer gevraagd hoe het voor mij was tijdens de oorlog. Het interesseerde ze geen klap.’ Weer die ironische blik. ‘Een paar jaar geleden veranderde U2 Miss Sarajevo in Miss Syria, met beelden van de Syrische burgeroorlog, terwijl daar nooit een missverkiezing is gehouden. Maar de marketing is slim, heel slim.’

Littekens

Inela Nogić is tegenwoordig grafisch ontwerper. Haar zoon en dochter, een tweeling die ze kreeg met haar tweede, Bosnische man, zijn nu net zo oud als zij toen ze de missverkiezing won. Elk jaar gaat ze samen met hen terug voor een bezoek aan haar familie, vrienden en ex-man, die terugkeerde naar Sarajevo. Als ze door de stad wandelt, ziet ze overal de littekens van de oorlog, waarbij naar schatting 12 duizend slachtoffers vielen en 56 duizend gewonden. Kogelgaten in gebouwen, overwoekerde ruïnes, asfalt dat is verbrokkeld door de inslagen. De vele begraafplaatsen en gedenktekens, zoals die in de winkelstraat Ferhadija, waar in 1992 met mortieren zestien mensen werden gedood die bij de bakker stonden te wachten. Of de Rozen van Sarajevo: de plekken waar inwoners zijn neergeschoten en waar het asfalt met rode verf is gekleurd.

Het emotioneert haar niet, zegt Inela. Niet meer. ‘Maar ik maak me wel kwaad over corrupte regeringsleiders die het geld voor de wederopbouw in eigen zak blijven steken, waardoor de oorlog zelfs na 25 jaar nog overal zichtbaar is.’ Ze denkt met weemoed terug aan de stad van vóór de oorlog, toen Joegoslavië nog bestond. ‘Ik overdrijf niet als ik zeg dat ik een perfecte kindertijd had. Het leven was simpel en fijn en Sarajevo was een waanzinnig progressieve stad. Het wemelde er van de kunstzinnige, muzikale en bijzondere mensen. Een missverkiezing in oorlogstijd’, zegt ze stellig, ‘had alleen in Sarajevo bedacht kunnen worden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden