REPORTAGE

'Ah joh, het is maar een biertje'

Nu gemeenten verantwoordelijk zijn voor de handhaving van de Drank- en Horecawet worden vaker 'mysterykids' ingezet: minderjarige jongeren die alcohol proberen te kopen. 'Heeft u wijn?'

Een medewerker van bureau Nuchter (midden) noteert de 'oogst' die Bastian en Marisa bij elkaar hebben gesprokkeld.Beeld Marcel van den Bergh

'Geen alcohol en tabak onder de 18', staat op de beurtbalkjes bij de kassa van een supermarkt in Soest. De 17-jarige Marisa - weinig make-up, geborduurde gympen - legt een eenpersoonsflesje rosé op de band en telt haar geld. 'Piep', even lijkt het te lukken. De kassajongen scant het flesje. Dan loopt hij rood aan en vraagt hij toch haar legitimatie.

Marisa heeft geen succes, net als de 17-jarige Bastian - nette scheiding, pullover - die het een kassa verderop probeert met een blikje bier en een voorgemengde café latte om zijn verdachte aankoop te vermommen.

'Ah joh, het is maar een biertje', zeggen de andere klanten terwijl Bastian wegloopt zonder drank. Niet wetende dat het hem en Marisa niet gaat om het drinken.

Ze zijn vandaag aan het werk voor bureau Nuchter. Een onderzoeksbureau dat in opdracht van gemeente Soest en Baarn minderjarige 'mysterykids' inzet om de naleving van de alcoholregels te meten. De mysterykids gaan langs veertig supermarkten, slijters en cafés.

Alcoholonderzoek

Het alcoholonderzoek door jongeren bestaat al een aantal jaren, maar heeft een enorme vlucht genomen sinds gemeenten vanaf 2013 zelf verantwoordelijk zijn voor de alcoholhandhaving in hun gebied.

Sindsdien zijn de opdrachten van bureau Nuchter verviervoudigd: van 12 onderzoeken in 2013 naar 40 dit jaar. Ook alcoholinstituut STAP, een ander groot onderzoeksbureau, heeft het aantal opdrachten flink zien toenemen.

Voorheen controleerde de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit alleen met volwassen handhavers. Nu iedere gemeente haar eigen beleid voert, wordt ook geëxperimenteerd met minderjarigen. Dat gaat niet zonder discussie.

Voorheen controleerde de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit alleen met volwassen handhavers. Nu iedere gemeente haar eigen beleid voert, wordt ook geëxperimenteerd met minderjarigen.Beeld ANP

Loktieners

Begin dit jaar ontstond een flinke rel nadat de gemeente Utrecht de kroeg van Henk Westbroek had beboet toen daar alcohol werd geschonken aan een minderjarige surveillant. De Koninklijke Horeca Nederland viel zwaar over deze onverbiddelijke aanpak, waarbij jongeren werden ingezet als zogeheten loktieners en de gemeente direct een boete uitschreef.

Na de ophef bleek de uitlokking van drankverkoop juridisch niet houdbaar. Uitlokking mag alleen bij ernstige strafzaken, niet bij alcoholverkoop.

Utrecht stopte met de acties, maar de term loktiener blijft kleven aan het jongerenonderzoek. Dat is een doorn in het oog van Nuchter-directeur Kim Joe Lie. 'Ik doe onderzoek en wil niet geassocieerd worden met uitlokking.' Daarom doen zijn mysterykids niet te veel make-up op en zijn baarden uit den boze.

Handhaving

Toch staat het werk van bureau Nuchter niet volledig los van de handhaving. De gemeenten Soest en Baarn schrijven nog geen boetes uit, maar weten straks wel waar jongeren het makkelijkst alcohol meekrijgen.

'Op basis van het onderzoek gaan we eerst in gesprek met de betrokken partijen', zegt Peter Blokker, Baarnse wethouder jeugdzorg en sport en mede verantwoordelijk voor het alcoholbeleid. 'In een later stadium kunnen handhavers gaan controleren en eventueel beboeten.'

Een ID-swiper, een scanapparaat voor identiteitsbewijzen, bevestigd aan de kassa van een supermarkt.Beeld ANP

Compromis

De mysterykids zijn voor gemeenten dus een compromis tussen vrijblijvend onderzoek en direct ingrijpen. Volgens advocaat Sidney Smeets, gespecialiseerd in uitlokkingszaken, is dat verschil schone schijn. Hoewel de mysterykids niet worden gebruikt in de bewijsvoering, is het volgens hem 'onwenselijk dat de lokale overheid via de achterdeur minderjarige privédetectives inhuurt'.

Vanuit de ondernemers stuit het jongerenonderzoek dit keer op minder verzet. Supermarktketens zetten zelf al jaren mysterykids in voor intern onderzoek en ook de Koninklijke Horeca Nederland heeft geen bezwaren 'zolang de gemeenten maar in gesprek blijven met ondernemers. Ook de ondernemers moeten de kans krijgen om te wennen aan de nieuwe regels', aldus een woordvoerder.

Dat wennen duurt echter lang. In juli had het alcoholbeleid van de gemeenten klaar moeten zijn, maar de helft heeft het nog niet af, blijkt uit onderzoek van instituut STAP voor het ministerie van Volksgezondheid. 80 procent van de ondervraagde gemeenten gaf aan toezicht te houden, maar vrijwel niemand beboet. In een brief aan de Tweede Kamer riep staatssecretaris Martin van Rijn van Volksgezondheid de gemeenten op overtredingen eerder te bestraffen.

Rekenmachine

Ook de gemeente Soest en Baarn hebben nog niemand beboet. Toch staan de meeste ondernemers daar op scherp. Bij de Albert Heijn typt de caissière als rekenhulp de geboortedatum in op de kassa, bij het afrekenen van alcohol. Bij de Lidl hebben ze speciale id-scanners die de leeftijd bepalen. Een van de slijters in Soest gebruikt een rekenmachine om de leeftijd vast te stellen.

Die laatste methode veroorzaakt verwarring wanneer Marisa twee kleine flesjes sterke drank wil afrekenen. Marisa toont zo zelfverzekerd haar legitimatie dat de kassadame drie keer moet rekenen voordat ze overtuigd is van haar besluit. 'Sorry, je krijgt het niet mee', zegt ze. 'Je hoort steeds vaker dat ze jongeren erop uit sturen om te controleren. Dan krijg ik een hoge boete en dat moet ik niet hebben.'

Bij een wijnhandel verderop in de straat, heeft Marisa meer succes. Ze vraagt om een goedkope fles witte wijn, 'die ook lekker is'. De verkoper gaat totaal voorbij aan de leeftijd van zijn klant. Marisa rekent af: euro 3,95. 'Dankjewel', zegt de verkoper. 'En zet hem koud hè, dan heb je morgen een lekker wijntje.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden