Afstand doen van je ouders

Bijna niemand weet dat adoptie juridisch kan worden teruggedraaid. Maar de geadopteerde heeft slechts een jaar de tijd om de officiële band met zijn ouders te verbreken: tussen zijn 20ste en 21ste....

MELISSA is bijna 21 jaar en wil van haar ouders af. Als ze in de rechtszaak die ze voert haar zin krijgt, heet ze over een half jaar Raman. Of zoiets, ze weet het niet precies. Maar in elk geval geen Timmermans meer, de naam die ze twintig jaar geleden kreeg toen ze als geadopteerd kind vanuit Bangladesh naar Nederland kwam.

Van de ouders die zich toen over haar ontfermden, wil ze voorgoed scheiden. Niet zozeer om zich tegen hen af te zetten, dat speelt niet meer. 'Ik wil gewoon dat de situatie zoals die feitelijk is, door de rechter wordt erkend.'

Adoptie kan op grond van artikel 231 (Boek 1) van het Burgerlijk Wetboek ongedaan worden gemaakt. Of 'herroepen', zoals het daar heet, want het gaat om het terugdraaien van een juridisch besluit, niet om het veranderen van een biologisch feit. Maar er is een streng beperkende voorwaarde aan verbonden: het verzoek moet door de geadopteerde worden ingediend '(. . .) niet eerder dan twee jaren en niet later dan drie jaren na de dag waarop de geadopteerde meerderjarig is geworden'. Tussen je 20ste en je 21ste dus. Daarna ben je te laat.

Melissa weet al jaren heel goed wat ze wil. Toen ze vijf jaar geleden wegliep van huis, speelde het al door haar hoofd. Die adoptie, die kunstmatige band met de familie Timmermans, moet teruggedraaid worden. Want ze heeft er last van. Vroeger praktisch, in bijvoorbeeld geldzaken, de studiefinanciering. Maar belangrijker is dat ze met haar - inmiddels gescheiden - wettige ouders niets meer te maken heeft en dat ook niet meer wil. Dat moet de rechter maar bevestigen.

Melissa heeft een geschiedenis van jarenlange mishandeling en verwaarlozing. Van seksueel misbruik ook, door haar moeder. Ze wil daar verder niets over kwijt. Haar biologische ouders in Bangladesh zijn overleden. Ook als ze nog geleefd zouden hebben, zou dat niet de reden zijn geweest de banden hier door te snijden. 'Ik was erbij toen mijn ook geadopteerde zusje in Indonesië weer in aanraking kwam met haar echte familie. Daar werd nog eens pijnlijk duidelijk dat ze daarmee niks had. Het is niet zoals op tv.'

Geen emotionele taferelen van mensen die elkaar huilend in de armen vallen, zoals bij Spoorloos. 'Dat kàn ook niet, want er is met die mensen nooit een band geweest. Ik vind dat mijn moeder me slecht behandeld heeft, maar ik heb met haar wel een verleden, en dus een band. Met mijn biologische familie helemaal niet.'

In veel adoptiegezinnen ontstaan problemen. Het is ook niet niks, een kind opvoeden dat vaak onder miserabele omstandigheden aan de andere kant van de wereld is geboren. Dat er anders uitziet. Dat vaak nog meer dan een gewoon kind worstelt met zijn identiteit. En bij ouders opgroeit die in elk geval zo'n sterke kinderwens hadden dat ze bovengenoemde bezwaren bereid waren op de koop toe te nemen. Met alle verwachtingen van dien.

Terug kan niet meer. Ouders kunnen uit de ouderlijke macht worden gezet, wat zeker ook bij geadopteerde kinderen geregeld voorkomt, maar ze kunnen niet zeggen: ik wil dit kind toch maar niet. De geadopteerde kan wel naar de rechter stappen. Alleen zijn de mogelijkheden zeer beperkt.

Bevoogdend, een beetje betuttelend zelfs, vindt de Alkmaarse advocaat Miel Koomen de leeftijdsgrenzen. Met de ruim 500 zaken die hij jaarlijks afhandelt, geldt hij als de specialist voor adoptie in Nederland. Het cijfer van in Nederland geadopteerde buitenlandse kinderen stijgt nog elk jaar, tot 704 in 1996. Maar op de bijna 4000 zaken die Koomen sinds 1988 heeft gedaan, maakte hij maar vier keer mee dat iemand de adoptie wilde terugdraaien.

'Mij is onduidelijk waarom je daarmee zou moeten wachten tot je twintigste. Als je op alle andere terreinen meerderjarig wordt op je achttiende, dan moet het ook hiervoor gelden', vindt Koomen. 'Hoewel voor veel van deze mensen opgaat dat ze door alles wat ze hebben meegemaakt vaak wat minder volwassen zijn.' En, niet te vergeten: hoeveel mensen krijgen niet pas ná hun 21ste überhaupt te horen dat ze geadopteerd zijn.

De termijn is inderdaad veel te kort, vindt ook Melissa. 'Als ik zelf niet zo nieuwsgierig was geweest, was het aan mij voorbij gegaan.' Jonger dan achttien hoeft het voor haar niet te kunnen: een zo ingrijpende beslissing moet je niet als 'kind' nemen, vindt ze. Wat niet wegneemt dat er beter naar mag worden gekeken als een kind een dergelijk signaal afgeeft.

Zelf spendeerde ze sinds haar zestiende uren in de bibliotheek om in wetboeken uit te vinden wat er mogelijk was. 'In de tijd dat ik een aanklacht tegen mijn moeder had ingediend, besprak ik het al met mijn toenmalige advocaat. Maar die vond herroeping niet nodig of wist niet dat het kon. Een maatschappelijk werkster zag niets in een ondertoezichtstelling. Later kreeg ik een tip van iemand dat het juridisch inderdaad mogelijk was, vanaf je twintigste.' Toen ze die leeftijd had bereikt, kwam ze in actie. Zo was in elk geval het verzoek op tijd.

Hanneke was te laat. Ze kwam er pas op haar 21ste achter dat de adoptie kan worden teruggedraaid. Ook de adoptiefouders van Hanneke, die op haar tweede met haar oudere zus uit Korea naar Nederland kwam, zijn gescheiden. Toen Hanneke dertien was, ging ze het huis uit. Volgde een tocht langs allerlei vormen van opvang en opleidingen. Nu weet ze wat ze wil. De adoptie ongedaan maken, en gaan studeren aan de kunstacademie.

'Ik wilde eigenlijk alleen mijn naam laten veranderen, zodat ik die binding met die naam, waarop ik helemaal niet trots kon zijn, kwijt was. Maar de advocaat zei toen dat ook de hele adoptie ongedaan kon worden gemaakt. Dat wist ik helemaal niet.' Daarvoor voelde ze veel meer. 'Ik heb helemaal geen goede ervaringen met mijn ouders. Ik voel geen enkele binding. Ik wil gewoon een bepaalde vorm van vrijheid.'

Advocaat Koomen behandelt momenteel de zaak van Hanneke in hoger beroep. De rechtbank in Amsterdam wees haar verzoek op de juridische grond van de indieningstermijn af. 'En dan ook nog met een heel summiere motivatie', zegt Koomen. 'Rechters kunnen in zulke zaken heel laf zijn. Willen hun vingers er niet aan branden door met een uitspraak in een praktijkgeval net iets buiten de letter van de wet te treden. Maar wat schiet iemand daar nu mee op?'

Letterknechten zijn het, zulke rechters, vindt Koomen. In hoger beroep zal hij de eerder gebruikte argumenten nogmaals onderstrepen. Dat het van belang is voor haar identiteit en dat dat belang verder niemand schaadt. Hanneke zal zich deze keer beter voorbereiden. 'Bij de behandeling door de rechtbank wist ik helemaal niet wat me te wachten stond. Het overviel me allemaal nogal. Mijn advocaat van toen had hier ook nog nooit mee te maken gehad.'

Dat haar zaak mogelijk alleen om een juridisch regeltje zou mislukken, noemt ze absurd. 'Hoe had ik het kunnen weten? De adoptie-organisatie zou geadopteerde kinderen tussen hun twaalfde en hun vijftiende standaard moeten inlichten. En de periode waarin het verzoek kan worden ingediend moeten worden verlengd: van je achttiende tot je 31ste. Dat is redelijk.'

BEHALVE de leeftijdsgrenzen zijn er nog twee andere voorwaarden: er moet een kennelijk belang zijn van betrokkene, en de rechter moet in gemoede overtuigd zijn van de redelijkheid van het verzoek. Bij dit laatste wordt ook gekeken naar de positie van de adoptiefouders. Advocaat mr S. Bootsman, die indertijd de zaak van de vader van Melissa behartigde, voerde bijvoorbeeld aan dat Melissa mogelijk niet goed zou kunnen overzien wat de verstrekkende gevolgen zouden zijn van het doorsnijden van alle banden. 'Mede omdat haar biologische ouders zijn overleden. Bovendien had hij het verwijt gekregen in de jaren ervoor nogal te zijn tekortgeschoten in opvang en opvoeding. Dat zou hij dus nooit meer kunnen goedmaken.'

De rechter in Melissa's zaak was bij de laatste zitting, begin dit jaar, niet geheel tevreden met het betoog van advocate Hanny van Ede-Pas. Hoewel de tegenpartij, de vader, zijn verweerschrift tegen het verzoek tot ongedaan maken van de adoptie inmiddels had ingetrokken, wilde de Haagse rechter eerst een rapport van een onafhankelijke gedragskundige zien voor ze vonnis wijst. Melissa mag deze zelf kiezen. Het levert heel wat tijdverlies op. 'Ik vind het zelf niet nodig. Ik weet wat ik wil. Maar het is ook belangrijk dat de rechter niet over één nacht ijs gaat. Dan kan ik haar later ook nooit verwijten te snel te hebben beslist.'

De advocaten zijn minder te spreken over deze extra voorwaarde, die nergens staat voorgeschreven. 'De indruk wordt gewekt alsof ik niet goed genoeg bij mijn verstand zou zijn om zo'n beslissing te nemen', zegt Koomen. 'Wat heeft die rechtbank daarmee te maken?' Ook Pas noemt het nogal omslachtig.

Wel erkent Koomen dat kinderen die grote problemen hebben gehad, onredelijk veel kunnen verwachten van een uiteindelijk toch slechts juridische maatregel: als ik maar van die ouders af ben, krijg ik een beter leven. Hanneke zegt het met zoveel woorden: 'Het lossnijden van de adoptiebanden zal een grote opluchting voor me zijn. Het klinkt misschien dramatisch, maar ik heb het gevoel dat ik dan mijn leven echt kan beginnen.'

Melissa is nuchter. 'Ook als de rechter voor mij negatief besluit, gaat het leven gewoon door. In het ene en in het andere geval verandert niet zo veel. Ik wil alleen de feitelijke situatie bevestigd zien. De hele affaire zal mijn moeder ook niet in de kouwe kleren zijn gaan zitten. Laat ons nu in godsnaam weer onze eigen weg gaan, allebei.'

Je moet het ook niet doen om problemen te verwerken, zegt ze nadrukkelijk. 'Natuurlijk heeft het mij geholpen voor de rechter, en face to face tegen mijn vader mijn woordje te kunnen doen. Maar dit is iets heel definitiefs. De verwerking is op een gegeven moment over, en dan krijg je misschien spijt. Om die reden moet je het dus niet doen.'

Melissa heeft wel eens nagedacht over hoe het zou zijn geweest als ze indertijd in Bangladesh was gebleven. Heel eventjes maar. 'Ik kan niet weten of ik dan beter af was geweest. Maar ik ben niet voor niets ter adoptie aangeboden, dus het zal er zeker geen rozengeur en maneschijn zijn geweest.'

De namen van Melissa en Hanneke zijn om privacy-redenen veranderd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.