Afscheid zonder omhelzing

Marokkanen begraven hun geliefden bij voorkeur thuis, in islamitische grond. En liefst binnen een dag. Hayat hoopt dat haar ouders kiezen voor een graf hier.

Beeld Eva Roefs

Mijn oma is overleden. Een paar dagen geleden had mijn vader haar nog gebeld met de blijde mededeling dat hij een vlucht had geboekt. De drukte op het werk hield aan, maar over drie weken kon hij zijn moeder komen omhelzen. Het is nog steeds druk op zijn werk, maar nu gaat hij alsnog. Met een haastig ingepakte koffer en een verslagen gezicht staat hij in de rij bij de incheckbalie. Hij zegt weinig, controleert twee keer alle papieren en richt zijn blik op de tegels van de vertrekhal.

Zodra er vanuit Marokko een overlijdensbericht komt, begint een race tegen de klok. Het is in de islam gebruikelijk een dode zo snel mogelijk naar zijn laatste rustplaats te brengen, het liefst nog dezelfde dag. Als je geluk hebt, wordt er één dag gewacht, maar familieleden uit het buitenand zijn eigenlijk steevast te laat. Zo ook nu. Mijn oma is 's ochtends thuis overleden. Haar kinderen willen haar niet overbrengen naar het mortuarium en daar achterlaten; heen en weer verplaatsen van een dode wordt niet respectvol geacht. Dus terwijl mijn vader naar de tegels staart, wordt een paar duizend kilometer verderop zijn moeder begraven.

Onlangs heb ik mijn Nederlandse schoonvader verloren en maakte ik voor het eerst mee hoe we hier afscheid van elkaar nemen. De dienst, een week na het overlijden, stond uitgeschreven in een programmaboekje en bestond uit een afwisseling van sprekers en muziek. Elke spreker deelde zijn of haar herinneringen, waarna de emotionele woorden konden indalen tijdens een lied. Ik vond het oneindig moedig en indrukwekkend. Dit zouden wij ook moeten doen, dacht ik. In Marokko komt iedereen bij elkaar zitten, en dat is het dan. Er wordt veel gehuild, geknuffeld, gebeden en couscous gegeten. Niks programmaboekje met mooie speeches en muziek.

Na de Nederlandse dienst volgde tot mijn verbazing een gezellige borrel. Er werd wijn geschonken, op de tafels stonden nootjes, toast en kaasjes en ondertussen werd er eten uitgeserveerd. Mensen die elkaar lang niet hadden gezien, begroetten elkaar enthousiast en binnen de kortste keren was het dus gezellig. Ik voelde me hopeloos verloren tussen de borrelpraat en miste het gezamenlijke gebed dat bij ons plaatsvindt. Dat was nu juist ook de reden waarom mijn vader op de eerstvolgende vlucht naar Marokko zat: om in de dagen na de begrafenis samen met zijn broers en zussen het gebed te delen.

De dood brengt iedereen samen, ongeacht hoe vol de agenda's zijn of hoe groot de afstand is. Toch voel ik me bij Marokkaanse begrafenissen buitenspel staan. Je woont simpelweg te ver weg om onderdeel te zijn van het rouwproces en je kunt ook niet zomaar het graf bezoeken. Ondertussen ken ik geen enkele Marokkaan die zich in Nederland laat begraven; je wordt steevast overgevlogen naar Marokko.

Als ik het onderwerp bij m'n ouders ter sprake breng, blijkt dat ook zij het vanzelfsprekend vinden om in Marokko te worden begraven. Ik raap mijn moed dan ook maar bij elkaar en zeg dat ik daar niet blij mee ben. Het lijkt me verschrikkelijk mijn ouders in een verzegelde zinken kist in het vliegtuig te moeten laden om ze in Marokko op een veel te druk, rommelig en onveilig kerkhof, waar je continu wordt lastiggevallen door bedelaars, achter te laten. Marokkaanse kerkhoven zijn niet zo sereen als je zou willen. Nee, ik wil mijn ouders hier bij me houden zodat ik ze kan blijven bezoeken. Mijn vraag roept nogal wat discussie op: één zusje is het met me eens, de tweede wil het niet over zo'n stom onderwerp hebben 'want papa en mama gaan nog lang niet dood!' en mijn broer is faliekant tegen. Onze ouders moeten terug naar hun oorspronkelijke land, zegt hij, hun thuis. Bovendien vindt hij het belangrijk dat we worden begraven in een islamitisch land waar we zeker weten dat onze gebruiken worden gerespecteerd. We zijn niets voor niets verzekerd bij een Marokkaanse bank, zodat we bij overlijden gerepatrieerd kunnen worden naar Marokko.

Waar moet je naartoe worden gerepatrieerd als je hier bent geboren? Waar slaat dat woord 'terug' dan op? Moeten we terug naar ons jaarlijkse zomervakantieland? Alsof mijn buren zich laten begraven op een camping in Zuid-Frankrijk. En onze eigen kinderen dan? Moeten die ook vliegen met een zinken kist? Geen haar op mijn dan dooie hoofd die daar op zit te wachten. Breng mij maar terug naar dat oer-Hollandse dorpje waar ik ben geboren en opgegroeid. Islamitische grond, Nederlandse grond. Wat een onzin, overal word je opgevreten door de wurmen. Mijn vader kijkt me lang aan en knikt. Hij vindt het goed hier te worden begraven, bij zijn kinderen. 'Laat op mijn graf dan maar tulpen groeien, ik heb toch m'n hele leven hier in de bollen gewerkt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden