Afgekoppeld

Nederland, gedoogland. Illegalen bestaan niet - maar de illegaal die ziek is, wordt wel geholpen. De overheid vertrouwt op een informeel circuit....

GEDOGEN IN Nederland, dat gaat zo.

De medicijnen komen uit Noord-Duitsland. Dozen vol pijnstillers en antibiotica. Een pianostemmer uit Monnickendam brengt ze een paar keer per jaar naar de Kruispost Amsterdam, waar onverzekerden, meest illegale buitenlanders, medische hulp kunnen krijgen.

De dozen uit Noord-Duitsland komen van een bevriend artsen echtpaar, dat weer kennis heeft aan de pianostemmer. Zodoende. 'Verrukkelijke pakketten zijn het', zegt Hannie van der Wensch, coördinerend arts bij de Kruispost. Altijd feest als er weer een lading komt. Pijnstillers en antibiotica zijn de belangrijkste middelen die artsen - allemaal vrijwilligers - voorschrijven aan hun patiënten. Illegalen, zwervers, vreemdelingen die wachten op een verblijfsvergunning.

'Vorig jaar kregen we van de marine kerstpakketten die over waren', zegt Van der Wensch. 'Ook mooi. Die delen we dan uit aan de patiënten.'

Kruispost Amsterdam. Een kelder op de Wallen. Laag plafond, doolhofgangen, de geur van een Afrikaans ziekenhuis. Een smalle, benauwde wachtkamer die vaak zo vol is dat de patiënten moeten staan, anders passen ze er niet in. Er komen junks en daklozen, maar vooral veel hele of halve illegalen. Lees maar in het boek dat ze er bijhouden: achter bijna elke naam staat OB - onverzekerd buitenlander. OB, OB, OB, OB.

Juist hun aantal neemt toe, omdat ze sinds de invoering van de Koppelingswet geen recht meer hebben op het ziekenfonds. Maar ja, zieken moet je behandelen, vinden ze bij de Kruispost, illegaal of niet.

Waar ze het geld vandaan halen om dertig, veertig patiënten per dag te behandelen? Lastige vraag. Overal vandaan, eigenlijk. Sprokkelen. De patiënten zelf betalen wat ze kunnen missen. Er zijn dokters die niet moeilijk doen. Er is een vriendelijk ziekenhuis. Een Amsterdamse apotheker fietst af en toe langs met een partijtje medicijnen. Er komen giften binnen, de kerken bieden steun, en dan is er altijd nog het dikke boek met liefdadigheidsfondsen.

Maar er is ook steun van officiële zijde. De

gemeente Amsterdam geeft via een omweg subsidie en als het misgaat met de begroting, springt verzekeraar ZAO bij.

Zo gaat het dus, gedogen in Nederland. Illegalen bestaan niet. Maar de illegaal die ziek is, wordt wel geholpen - zo goed en zo kwaad als het gaat. De overheid geeft er officieel geen cent voor uit, maar indirect wel, en vertrouwt op een goede afloop.

Niemand blijft verstoken van hulp, schreef minister Borst van Volksgezondheid vorige week sussend aan de Tweede Kamer, die dinsdag de Koppelingswet evalueert. De wet sluit nietalleen illegalen uit van medische voorzieningen, maar ook vreemdelingen die wachten op de beslissing of ze mogen blijven. En dus zijn er zorgen over de medische opvang.

Niet nodig, zei Borst. Er is immers het Koppelingsfonds van elf miljoen gulden, waar huisartsen, vroedvrouwen en apothekers die veel onverzekerden helpen een beroep op kunnen doen. En ziekenhuizen kunnen de kosten voor hulp aan 'dubieuze debiteuren' vaak alsnog vergoed krijgen van de verzekering.

Wat de minister niet vertelde, is dat ze vertrouwt op een gedoogcircuit voor zieke vreemdelingen, dat al jarenlang bestaat. De Kruispost is maar een schakel in een veel groter geheel: een professioneel netwerk van huisartsen, specialisten, verzekeraars, groothandels in medicijnen, sociale diensten, hulpverleners - zelfs de kraakbeweging is erbij betrokken.

Het is een circuit dat niet graag naar buiten treedt, omdat het alleen werkt in stilte. Op basis van vertrouwen, en informele contacten. Omdat het laveert tussen de mazen van wet en regelgeving, tussen geheimzinnigheid en openbaar nut. Een nauwelijks zichtbare ziekenboeg voor vreemdelingen.

Klein voorbeeld: zestig Marokkanen kregen van ZAO een particuliere ziektekostenverzekering. Betaald door een liefdadigheidsfonds. Dat weer wordt betaald door de sociale dienst. Staatssecretaris Cohen van Justitie weet ervan. Nederland, gedoogland.

'We proberen het onregelbare te regelen', zegt Eelke van der Veen, bestuursvoorzitter van verzekeraar Agis Groep en

voorzitter van het Koppelingsfonds. 'En om dat te kunnen blijven doen, moeten we werken in de schaduw van de publiciteit. Veel gebeurt sub rosa. En dat werkt tot nog toe uitstekend. Zolang er niemand op zijn strepen gaat staan, loopt het allemaal gedogenderwijs.'

Maar er wordt wel degelijk op strepen gestaan, de laatste tijd. En het sleutelwoord is geld.

Steeds vaker stuiten hulpverleners op onwillige medici, die eerst geld willen zien en dan pas behandelen. De Koppelingswet kwam langzaam op gang, maar begint nu door te werken. 'De schrijnendste gevallen zijn de buitenlanders die ziek zijn, en dus niet eens zwart kunnen werken', zegt Sara Visbeen van het Bureau voor rechtshulp Amsterdam. 'Die kunnen dus ook hun doktersrekening niet meer betalen.'

DE Johannes Wier Stichting, die opkomt voor de rechten van illegalen, signaleert steeds meer moeilijkheden. Ook TNO, dat de toegankelijkheid van de zorg voor illegalen onderzocht, komt tot die conclusie. Werkt het gedoogcircuit goed, dan is er weinig aan de hand. Loopt het stroef, dan verdwalen illegalen in een medisch doolhof.

Laatst nog belde een chirurg naar de directeur van een ziektekostenverzekeraar. 'Ik ga dadelijk een illegaal opereren', had hij gezegd, 'wat krijg ik daarvoor?'

Of de huisarts die begin deze maand weigerde een Marokkaanse vrouw van 86 jaar te bezoeken. Ze kwam een jaar geleden, op een toeristenvisum, werd ziek, is geopereerd, maar heeft nog veel pijn en is incontinent. Terug kan ze niet: in Marokko heeft ze kip noch kraai. Om te mogen blijven heeft ze een verklaring van de dokter nodig - dat ze niet in staat is om te reizen. Maar de dokter wilde niet op huisbezoek, omdat het ziekenfonds de visite niet vergoedt.

Of de buitenlandse vrouw die wacht op een levertransplantatie en door de specialist aan het lijntje wordt gehouden, omdat zij niet is verzekerd. Het Bureau voor Rechtshulp heeft de vrouw een brief voor de arts meegegeven waarin hem om duidelijkheid wordt gevraagd. Maar de vrouw durft de brief niet te geven.

Of de apothekers die, op een enkeling na, helemaal niet van zins zijn medicijnen te geven aan mensen zonder verzekering.

Of de ziekenhuizen, die hardop morren over de groeiende stroom illegalen, daklozen en junks die behandeld willen worden. Het aantal onbetaalde rekeningen loopt op; de ziekenhuizen zijn bang straks niet meer gedekt te worden door de verzekeraars, als blijkt dat de post 'dubieuze debiteuren' overloopt.

Onterechte angst, zeggen de verzekeraars, want zo hoog zijn de kosten nu ook weer niet. Een half procent van het hele Nederlandse ziekenhuisbudget. Zelfs bij de ziekenhuizen die de meeste illegalen trekken - in probleemwijken van de Randstad - is de post dubieuze debiteuren nooit veel hoger dan een procent van het hele ziekenhuisbudget. 'In Amsterdam

is er geen probleem', zegt directeur Joop Hendriks van verzekeraar ZAO, 'want wij betalen gewoon.'

Maar het geroep van de ziekenhuizen zet het hele gedoogsysteem wel op losse schroeven. Dat is immers afhankelijk van vertrouwen, en van een zekere schimmigheid. Zeggen de ziekenhuizen het vertrouwen op, dan valt een belangrijke pijler weg, en kan het hele circuit als een zandkasteel in elkaar storten.

Zelfde verhaal bij huisartsen, apothekers en vroedvrouwen. Zij kunnen de onbetaalde rekening van een onverzekerde buitenlander declareren bij het Koppelingsfonds. 'De Borst-pot', zegt Peggy Krol van de Kruispost. Maar gemakkelijk is dat niet. De regels zijn streng. Wie geld wil krijgen, moet aantonen meer dan anderen met illegalen van doen te hebben. De declaraties kunnen alleen via een overkoepelende organisatie worden ingediend. De strakke regels blijken lonend. Van de 11 miljoen in de 'Borst-pot', wordt amper de helft uitgekeerd.

Veel hulpverleners kennen het Koppelingsfonds wel, maar maken er bewust geen gebruik van. Sorry hoor, zeggen ze dan, dat is te veel gedoe. Eerst betalen, dan behandelen.

En dat is niet altijd ten onrechte. Bij de Kruispost bijvoorbeeld weten ze maar al te goed dat er ook bemiddelde illegalen zijn. Niet altijd is geld het probleem, maar de wettelijke onmogelijkheid om toegang te krijgen tot het ziekenfonds. 'Ik ben nog steeds stomverwonderd als ze opeens uit eigen zak vijfhonderd gulden op tafel leggen voor een wortelkanaalbehandeling', zegt Hannie van der Wensch.

TOCH MERKT ze een verandering. In Amsterdam, op de Wallen, in de donkere wachtkamer van de Kruispost, komen tegenwoordig veel asielzoekers. Vreemd, zegt Peggy Krol, de maatschappelijk werker. 'Asielzoekers, witte illegalen - die kwamen eerst nooit. Die hadden een inkomen, een huis, een verzekering - maar dat is afgelopen. Soms hebben ze niet eens meer een plaats om te slapen.'

Het blijft sprokkelen.

Laatst een illegale Algerijn met een liesbreuk. Werkt al jaren als krantenbezorger en dat gaat nu niet meer. Achttienhonderd gulden, had het ziekenhuis gezegd, anders geen operatie. Dus naar de Kruispost, waar maatschappelijk werkster Peggy Krol iets weet te regelen.

'Ik schrijf drie fondsen aan, probeer iets bij de kerk - ik ken de weg, ik weet de trucjes, wij hebben in al die jaren een naam en een netwerk opgebouwd.' De fondsen betalen 1800 gulden. De Algerijn scharrelt er zelf 900 bij elkaar, geleend van vrienden, zodat ie ook de revalidatie kan betalen. Hij heeft zijn baantje weer terug.

'Hij heeft geluk gehad. Als ie mij niet had gekend, was het afgelopen geweest met kranten bezorgen.'

Herman Dondorp van het Amsterdamse Bureau voor rechtshulp typeert de gevolgen van de Koppelingswet kort en krachtig. 'In vroeger eeuwen konden mensen veroordeeld worden tot de mort civil', zegt hij. 'Ze raakten hun burgerrechten kwijt. Ze werden feitelijk dood verklaard. Dat is precies wat de Koppelingswet doet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden