Land van afkomst Charl Landvreugd

‘Accepteer de opgelegde zwartheid en je kunt niet geraakt worden’

Charl Landvreugd Beeld Ernst Coppejans

Dat wij in Nederland niet zijn opgegroeid met een grote kloof tussen zwart en wit, wil niet zeggen dat Zwarte Piet geen racistisch symbool is, meent kunstenaar Charl Landvreugd.

Charl Landvreugd noemt het zelf ‘het ­fetisj-incident’. Het gebeurde in 2004 in Londen. Daar deed hij een bachelor op Goldsmiths College, de opleiding voor beeldende kunst aan de universiteit van Londen. ‘In die tijd maakte ik gladde sculpturen van gips, helemaal wit. Zelf vond ik het modernistisch. Ik zette ze niet op een sokkel, maar plaatste ze op de grond.

‘Met de studenten moesten we ­elkaars werk analyseren. Meerdere keren hoorde ik dat ze die sculpturen een fetisj vonden, dat gevoel kregen ze erbij. Ik begreep er niets van. Het waren toch gewoon gipsen sculpturen? Ik belde mijn moeder om te ­vragen hoe dit kon. Ze zei: hoeveel zwarte mensen zitten op die opleiding? Toen viel het kwartje pas. Kennelijk zagen ze werk van mensen als ik als een fetisj.

‘In die tijd was ik naïef, ik hield me niet bezig met mijn huidskleur. Ik kom uit Rotterdam, die discussie heb ik toch al gevoerd toen ik 5 was? ­Iemand zegt één keer vuile Surinamer, daarna zeg ik vieze Marokkaan en dan ben je klaar. In Londen heb ik besloten: als je fetisj wilt, kun je fetisj krijgen. De gipsen sculpturen liet ik niet wit, ik ging alles zwart verven.’

Nu, vijftien jaar later, is Charl Landvreugd onder meer lid van de Akademie van Kunsten en toezichthouder bij het Amsterdams Fonds voor de Kunst. Bij het CBK Zuidoost in Amsterdam is momenteel een overzichtstentoonstelling te zien van zijn werk, Ososma. ‘Die installatie is mannelijk, zwart, brutaal, unapologetic. Op de grond heb ik schelpen gelegd, zodat je als bezoeker steeds denkt: oh, ik maak iets kapot. Het gaat over mij, over hoe ik als grote zwarte man mijn glimlach heb gecultiveerd om niet bedreigend over te komen. Maar het gaat ook over jou, over de ander.

‘Na 2004 heb ik tien jaar de kleur zwart onderzocht. Wat betekent het? Niet alleen als huidskleur, maar ook sociaal, economisch en politiek? Voor mezelf is de conclusie: wanneer je de opgelegde zwartheid accepteert, jezelf ­accepteert, kun je niet meer geraakt worden. Als iemand zich door zijn huidskleur en sociale klasse beter voelt dan ik, denk ik: ah, de lieverd.

‘Ik onderscheid drie fasen. De eerste is dat je het niet ziet, zo was ik als kind. Bij bepaalde incidenten denk je: wat gebeurt hier, ik begrijp het niet, we zijn toch allemaal hetzelfde? In de tweede fase word je je bewust van je aanwezigheid als zwarte man en wat dat in de wereld betekent, daar ­reageer je heftig op. Ik zit in de derde fase: ik trek het me niet aan, omdat ik weet dat het niet over mij gaat. Het speelt zich af in het hoofd van de ­ander.

‘In Nederland reis ik vaak eerste klas met de trein. Daar word ik ­weleens aangesproken door andere passagiers: weet je wel dat dit de eerste klas is? Ik zeg dan alleen ja. Verder niets. Ik zie hun vooroordelen, maar ik heb er geen tijd voor. Ik ga niet van hun probleem het mijne maken.’

Waarom wilde je studeren?

‘Tot mijn 30ste heb ik in het nacht­leven gezeten. Ik begon als danser in de iT, de Amsterdamse discotheek. Daarna ben ik zelf feestjes gaan organiseren, dat heb ik tien jaar gedaan: het concept bedenken, de programmering. Als je 22 bent, weet je wat hip en happening is. Op je 30ste niet meer. Het nachtleven stopt. Ik wilde niet op mijn 40ste in een aftandse nachtclub bekendstaan als de jongen die twintig jaar geleden zulke leuke dingen deed.

‘Als jongeling had ik een voorsprong omdat ik veel las. Alleen had ik niet gestudeerd, daar begon ik last van te krijgen. Ik merkte dat ik veel nadacht over een bepaald onderwerp maar er dan niet uitkwam. Ik had geen overview, ik miste de manier van denken die je leert door te studeren.

‘In die tijd had je in de Nederlandse kunsten ook al de discussie: we willen wel zwarte mensen laten meepraten, maar we kunnen ze niet vinden. Ik dacht: dan ga ik na mijn bachelor in Londen ook nog naar de universiteit van Columbia in New York voor een master en naar het Royal College of Arts in Londen voor mijn PhD.

‘Ik heb de praktijk en de theorie ­bestudeerd. ­Anderen zoals ik deden dat ook. Nu kan niet meer worden ­gezegd: we kunnen ze niet vinden.’

Na die jarenlange studie: wat betekent de kleur van Zwarte Piet?

Een aarzeling. ‘Ik wil voorstanders van Zwarte Piet geen munitie geven. De activisten tegen Zwarte Piet doen hun werk. Ik doe hetzelfde, alleen op een andere plek.’

Uiteindelijk toch: ‘Zwarte Piet is blackface, maar het wordt anders vormgegeven dan in Amerika. In Amerika was het specifieke doel van blackface om zwarte Amerikanen neer te zetten als dom en minderwaardig. Het was actieve propaganda, vanuit een diepe kloof gebaseerd op angst en haat. Daarmee zijn wij in ­Nederland niet opgegroeid.

‘De Amerikaanse blackface is ­bewust racistisch. Zwarte Piet lijkt onbewust racistisch. Het is een racistische daad, maar zo wordt het niet ­ervaren door de uitvoerder. Nederland moet nu beseffen dat iets wat fijn was mogelijk negatief is. Daar zit de pijn. Mooie jeugdherinneringen zijn besmet.

‘De discussie gaat niet meer over ras. Het gaat over wie bepaalt wat onze cultuur is. En je kunt niet tegen Nederlanders zoals ik zeggen dat wij daar niet over mogen meepraten.

‘De pijn zit ook in de witheid. Door deze discussie wordt wit zichtbaar als een etniciteit in plaats van als neutraal, wat het in Nederland altijd is ­geweest. Aan die etniciteit worden nu attributen toegekend, zoals ­racisme. Daarom zijn mensen zo boos als ze wit worden genoemd in plaats van blank.

‘De zogenaamde neutraliteit is nu zelf aan de beurt. Weet je wat ik al mijn hele leven krijg toege­wezen, op basis van mijn huidskleur? We maken elkaar tot iets wat we niet per definitie zijn.’

Nederlands

‘In het buitenland.’

Surinaams

‘Altijd en nooit.’

Partner

‘Brabants. Surinamers en Brabanders hebben veel gemeen: vrijmoedigheid, gezelligheid en gastvrijheid.’

Wit of blank

‘Blank veronderstelt neutraliteit en dat klopt niet. In het woordenboek staat zelfs ‘onbesmet’, dat klopt zeker niet.’

Charl Landvreugd (Suriname, 1971) toonde zijn werk als kunstenaar in Nederland, Amerika, Engeland en Senegal en op de Cariben. Zijn overzichtstentoonstelling Ososma, georganiseerd door CBK Zuidoost, is tot 13 december te zien aan de Hullenbergweg in Amsterdam.

N.B.: Boven een eerdere versie van dit artikel stond een intro die verkeerd geïnterpreteerd kon worden. Daarin stond dat Zwarte Piet geen actieve propaganda is tegen zwarte mensen. Bedoeld werd: de blackface-traditie in de Verenigde Staten, die dat volgens Landvreugd wél is, maar tegen een heel andere achtergrond van haat en angst ontstond dan we in Nederland gewend zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden