'250 ongeboren baby's staan feitelijk al onder toezicht'

Een heikel thema: verplichte anticonceptie voor 'onmachtige' ouders. De wet moet dit mogelijk maken, vindt Rotterdam. Connie Rijlaarsdam en Paul Vlaardingerbroek houden zich al langer met dit onderwerp bezig. 'Hulpverleners durfden zo'n gevoelig onderwerp niet aan te snijden, wisten er te weinig van of hadden er geen tijd voor.'

'160euro voor een spiraaltje als je in de schuldhulpverlening zit, is veel geld.' Beeld ANP

Interview Connie Rijlaarsdam: 'Het werkt als je een echt open gesprek aangaat'

Toen een dak- en thuisloze Tilburgse vrouw met ernstige psychische problemen en verslaafd aan drugs en alcohol voor de derde keer zwanger werd, dacht Connie Rijlaarsdam, verpleegkundig specialist bij de GGD Hart voor Brabant: 'Dit moeten we anders aanpakken. Anders blijft de ellende zich herhalen en hoeven we alleen de geboortedatum te veranderen.' Zo begon in 2014 het programma 'Proactief aanbieden van anticonceptie aan kwetsbare vrouwen'. Het komt erop neer dat ze intensieve en open gesprekken aanging met zulke vrouwen: over hun kinderwens, seksualiteit en anticonceptie. 'Dat gebeurde daarvoor niet. Er was veel handelingsverlegenheid bij hulpverleners. Zij durfden zo'n gevoelig onderwerp niet aan te snijden, wisten er te weinig van of hadden er geen tijd voor.'

Ze sprak over seks, dat het fijn was, maar ook gevolgen kan hebben: een kind. Ze gaf voorlichting over voorbehoedsmiddelen. 'Sommige vrouwen namen alleen de pil na seksuele gemeenschap. Daar is nog veel onwetendheid over', aldus Rijlaarsdam. Sommige vrouwen zeiden geen geld te hebben voor anticonceptie:

'160euro voor een spiraaltje als je in de schuldhulpverlening zit, is veel geld.' Dan wees ze op het potje dat daarvoor is binnen het programma.

Met een illegale vrouw ging ze langs de apotheek voor anticonceptie. 'Dan vraagt de apotheker een burgerservicenummer of adres, maar dat heeft zo'n vrouw niet. Toen heb ik maar het adres van de GGD gegeven. Ik werk niet volgens het protocol, ik doe wat nodig is.'

De resultaten van het eerste proefproject waren verbluffend: van de 30vrouwen die ze sprak, gingen 25 vrijwillig aan de voorbehoedsmiddelen. Inmiddels zijn 165 kwetsbare ouders in Tilburg benaderd, onder wie ook vier mannen. Van die groep gebruikt ruim 70 procent anticonceptie; met enkelen wordt nog gepraat. 'Het werkt dus als je echt een open gesprek aangaat', aldus Rijlaarsdam. 'Eén op één, de tijd nemen. De vrouwen waarderen het dat je echt belangstelling voor hen toont. Gemiddeld duren die gesprekken vijf uur.'

Connie Rijlaarsdam, verpleegkundig specialist bij de GGD Hart voor Brabant. Beeld Arie Kievit

Ook andere gemeenten hebben interesse voor de Tilburgse aanpak getoond. Rotterdam is de eerste die Tilburg gaat navolgen en heeft Rijlaarsdam als projectleider aangesteld ze gaat nu twee dagen in Rotterdam en twee dagen in Tilburg werken.

In Rotterdam richt het project zich eerst op tien dak- en thuisloze vrouwen en 150 vrouwen die al worden gevolgd in het hulpprogramma Moeders van Rotterdam. Volgend jaar wordt de methodiek over de hele stad uitgerold. De verwachting is dat zo'n 400 ouders op jaarbasis zullen worden benaderd.

Spelen etniciteit en religie nog een rol? Rijlaarsdam: 'Natuurlijk zijn er verschillen in benadering. In sommige culturen is het belangrijk dat vrouwen kinderen krijgen of menstrueren. Het gaat om maatwerk. Maar ik kan wel zeggen dat heel multicultureel Tilburg meewerkt aan anticonceptie.

Paul Vlaardingerbroek: '250 ongeboren baby's staan feitelijk al onder toezicht'

Paul Vlaardingerbroek, hoogleraar jeugd- en familierecht aan de universiteit van Tilburg, heeft weleens een vrouw meegemaakt die veertien kinderen kreeg die allemaal op één na uit huis werden geplaatst. 'Ze mocht er één houden, een meisje van toen 9jaar dat wel 70 kilo woog die kreeg patat, snoep, alles', vertelt hij. 'Nou, ze kunnen niet zeggen dat ik een slechte moeder ben', zei de vrouw in Brabantse tongval. Het meisje had geen vriendinnetjes en zat altijd thuis. Gelukkig is ze verstandelijk beperkt, denk ik dan cynisch.'

Hij dacht dat het misschien een uitzondering was. Maar van een psycholoog bij een jeugd- en verslavingszorginstelling hoorde hij soortgelijke verhalen. Zoals van die vrouw met een verstandelijke beperking van wie al vier kinderen waren afgepakt en uit huis waren geplaatst. Ze was opnieuw zwanger, van haar vijfde kind. 'Ik ga net zo lang door tot ik er eentje mag houden', had die vrouw gezegd.

Sommige ouders moeders en vaders, maar in praktijk zijn het meestal alleenstaande moeders kunnen het ouderschap gewoon niet aan. 'Het is water naar de zee dragen', zegt Vlaardingerbroek, die ook kinderrechter is. 'Zolang we niets doen, wordt er zoveel extra leed gecreëerd, zowel voor het kind als de ouders. Je zegt eigenlijk tegen een vrouw: je mag het kind wel groter laten groeien in je buik, maar na de geboorte pakken we het van je af. Ik schat dat jaarlijks in Nederland wel 250 kinderen al in de baarmoeder feitelijk onder toezicht worden gesteld.'

Paul Vlaardingerbroek, hoogleraar jeugd- en familierecht Beeld Arie Kievit

Hij is al jaren fel pleitbezorger van verplichte anticonceptie voor zulke ouders en dat is hem door sommigen niet in dank afgenomen. 'Ik ben uitgemaakt voor Hitler en voor nazist', aldus Vlaardingerbroek. Ook de artsenvereniging KNMG wil er niet aan. 'Die heeft de wilsbekwaamheid hoog in het vaandel de wil van de vrouw moet worden gerespecteerd. Maar daarbij wordt het belang van het kind vergeten. Er is een indrukwekkende documentaire gemaakt over een vrouw die twee verstandelijke gehandicapte ouders heeft, maar zelf normaal is. Als zij terugdenkt aan haar jeugd, zegt ze: ik denk dat het beter was geweest als ik niet geboren was.'

De jurist onderstreept dat verplichte anticonceptie niet onomkeerbaar hoeft te zijn, zoals sterilisatie, maar tijdelijk, zoals een spiraaltje (duur: 5 jaar) of anticonceptiestaafje in de arm (duur: 3 jaar). 'Als de omstandigheden veranderd zijn, als een verslaafde over zijn verslaving heen is of een dakloze weer een dak boven zijn hoofd heeft, kan voortplanting weer een optie zijn', zegt hij.

Ook is het altijd een onafhankelijke rechter die bepaalt of zo'n maatregel moet worden opgelegd. Financiële motieven, eveneens een veel gehoord kritiekpunt ('een spiraaltje kost 160 euro, de maatschappelijke kosten van een verwaarloosd kind zijn vele malen groter'), mogen daarbij geen rol spelen. 'We moeten gewoon af van de huidige praktijk dat we kwetsbare vrouwen kinderen laten krijgen en het vervolgens meteen weghalen omdat ze de opvoeding niet aankunnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden