13 december 1939: Zwart en wit kwamen samen naar filmpremière

Zeventig jaar geleden vormde het Zuiden van de Verenigde Staten een triest tableau van strikte rassenscheiding. In Atlanta ging Gone with the Wind in première....

Potentieel schokkend nieuws kwam er vorige maand uit Atlanta: de Amerikaanse stad kreeg bijna een blanke burgemeester. De hoofdstad van de zuidelijke staat Georgia heeft al sinds de verkiezing van Maynard H. Jackson in 1973 alleen zwarte burgemeesters. Dit keer kreeg de stad pas na een spannende verkiezingsstrijd weer een zwarte burgervader, de Democraat Kasim Reed, niet zijn blanke opponent Mary Norwood.

Atlanta heeft 500 duizend inwoners binnen de stadsgrenzen en nog eens 5 miljoen in de omliggende regio. Een ruime meerderheid van hen is zwart. De woonplaats van historische zwarte leiders als W.E.B. Dubois en Martin Luther King geldt nog steeds als dé locatie voor de zwarte middenklasse, hoewel de stad recentelijk blanker aan het worden is.

Anno 2009 ontstaat er opwinding als een witte politica de verkiezingen bijna wint. Maar in 1939 was Atlanta nog volledig verdeeld langs etnische lijnen, met alle macht in handen van de blanke elite. De rassenrellen van 1906, waarbij tientallen mensen omkwamen, lagen nog vers in het geheugen. Het zuiden van de Verenigde Staten vormde een triest tableau van strikte rassenscheiding.

Bij de galapremière van Gone with the Wind kwamen de inwoners echter samen om een cruciaal moment in de filmgeschiedenis bij te wonen. Tijdens een parade stonden zeker 300 duizend mensen langs de weg om sterren als Clark Gable en Vivien Leigh te zien. Het werd op 13 december 1939 ‘de belangrijkste gebeurtenis ooit in Atlanta’, zegt Connie Sutherland van een lokaal Gone with the Wind-museum, die het filmevenement nog hoger aanslaat dan de Burgeroorlog en de Olympische Spelen van 1996.

Films gaan tegenwoordig op één dag overal in de VS, en soms in de hele wereld, in première. Maar in die tijd werd een film eerst in één stad getoond, meestal Los Angeles of New York. Dit keer kreeg Atlanta de eer, en de reden lag voor de hand. Gone with the Wind speelde tijdens de Burgeroorlog tussen Noord en Zuid, die een eind maakte aan de slavernij. Atlanta was een belangrijke plek in die periode. De strijd eiste meer dan een half miljoen levens, en verscheurde families, staten en het hele land. Ze was ruim zeventig jaar eerder beëindigd en had in de praktijk geleid tot een nieuw, informeel stelsel van onderdrukking in het Zuiden.

De roman Gone with the Wind van Margaret Mitchell was ruim duizend pagina’s lang en werd na publicatie in 1936 een bestseller. Producent David Selznick kocht de rechten voor 50 duizend dollar, destijds een recordbedrag. Zijn gok betaalde zich ruim terug. Het 3,5 uur durende relaas over Scarlett O’Hara en haar geliefde Rhett Butler, afgezet tegen de strijd in het ‘Oude Zuiden’, raakte een snaar. Het boek won de Pulitzerprijs en verkocht 1,5 miljoen exemplaren; de film geldt als een klassieker over het Zuiden en de Burgeroorlog. Ontdaan van de expliciete verwijzingen naar seks en naar huidskleur en de racistische Ku Klux Klan – die blanke kijkers voor het hoofd zouden kunnen stoten – kreeg de film tien Oscars.

Na jaren van filmen en hoog opgelopen verwachtingen waren alle ogen gericht op Atlanta. Het verhaal speelde immers in Georgia, en het huis waar Mitchell haar boek schreef stond in de stad, vlak bij het theater waar de film zijn première beleefde.

Zeventig jaar jaar later is de stad opnieuw in de ban van ‘GWTW’, zoals de film daar wordt genoemd. Nostalgisch schrijven de lokale media over de drie dagen van festiviteiten, waarbij 15 december door de gouverneur tot feestdag is verheven. Een kaartje voor de film kostte destijds 23 cent – een koopje voor het horen van beroemd geworden frasen als ‘fiddle-dee-dee’ en ‘Frankly, my dear, I don’t give a damn.’

Het hele jaar zijn er al discussieavonden, speciale filmvertoningen, gekostumeerde feesten en GWTW-festiviteiten in de thuisstad van bedrijven als Coca-Cola, Delta Airlines en CNN. In april werd de première al dunnetjes overgedaan tijdens het lokale filmfestival en het afgelopen weekeinde volgden tal van andere vieringen.

Alle ophef is begrijpelijk, zo legde president Jimmy Carter, afkomstig uit Georgia, ooit uit. Hij noemde de première ‘de grootste gebeurtenis van mijn leven in het Zuiden’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden