Interview Vreemde Ogen Dwingen

‘Wanneer komt de eerste tiendelige tv-serie over de oorlog in Indonesië?’

Wat kan Nederland leren van een buitenstaander? We vragen het buitenlandse ervaringsdeskundigen. De van oorsprong Amerikaanse Gary Schwartz over het Nederlanderschap: ‘De beroemde Nederlandse tolerantie heeft iets neerbuigends.’

Beeld Margo Vlamings

Kunsthistoricus Gary Schwartz (1940) is een Amerikaanse Nederlander – sinds die dag in maart 1974 toen het Staatsblad meldde dat aan hem en 23 anderen de Nederlandse nationaliteit was toegekend. Hij koos welbewust voor Nederland als vestigingsplaats, en hij heeft die keuze nooit betreurd. Maar als Nederlander met een Amerikaanse achtergrond verbaast hij zich dagelijks over het onvermogen van zijn landgenoten om zich te voegen naar de mores van de multiculturele samenleving.

Zo wordt hij nog geregeld aangesproken of -geschreven in het Engels. Ook door de Volkskrant, toen die hem vroeg mee te werken aan deze zomerserie. ‘Aangesproken worden in het Engels heeft een bijklank van: ‘Je bent niet een echte Nederlander.’ Al is het beleefd bedoeld, voor de ontvanger zit er een andere boodschap in.’

Gradaties in Nederlanderschap

Met deze ‘typisch Nederlandse onhebbelijkheid’ worden dagelijks honderdduizenden inwoners van dit land geconfronteerd, vermoedt Schwartz. ‘Het hoeft geen bewuste xenofobie of racisme te zijn om het effect te hebben dat heel veel mensen zich hier gediscrimineerd en buitengesloten voelen. Zeker als de minister-president zegt dat Turkse Nederlanders die zijn ergernis hebben gewekt het land zouden moeten worden uitgezet, voorbijgaand aan hun rechten als Nederlanders. Rutte deed die uitspraak twee jaar geleden, maar ik tril er nog steeds van na.

‘Mensen met een andere achtergrond worden niet met onverdeelde overtuiging opgenomen. Mijn kinderen, die een halve eeuw geleden in onze slaapkamer in Maarssen zijn geboren, gelden nog steeds als allochtoon. In de Verenigde Staten ben je Amerikaan of niet. Maar hier heb je gradaties in Nederlanderschap. Van niet-Nederlanders naar bijna-Nederlanders en nieuwe Nederlanders tot inboorlingen met Nederlandse namen en ouders. De oude verzuiling heeft plaatsgemaakt voor een verzuiling langs lijnen van herkomst.’

Karig poldermodel

‘De nationale geschiedenis hier heeft minder te betekenen dan in Amerika’, zegt Schwartz. ‘De Nederlanders hoeven hun bestaansrecht niet te ontlenen aan oude verhalen. Vanwege de gespletenheid van hun land hebben de Amerikanen daar meer behoefte aan. In Amerika heb je het bindende idee van de melting pot, het feit dat bijna iedereen een migratieachtergrond heeft. Ook de grondwet en de opstand tegen de Britten zijn onderdelen van zo’n nationaal verhaal. In Nederland houdt iedereen er eigen opvattingen op na over het Nederlanderschap. Iedereen kijkt hier in de spiegel om tot de essentie van het Nederlander-zijn te komen.’

Het poldermodel, dat veel Nederlanders zien als de kern van de nationale identiteit, is volgens Schwartz geen ideëel bindmiddel. ‘Daarvoor is het te karig. Het poldermodel is slechts de grondslag voor de verdeling van de koek. Iedereen moet zijn stukje van de koek krijgen, dan is er niets aan de hand. Dat maakt het diplomatieke verkeer moeilijk met landen die meer opereren op basis van beginselen.’

Een land zonder duidelijk zelfbeeld kan nieuwkomers ook onvoldoende houvast bieden, denkt Schwartz. ‘In Amerika weten immigranten: als ik dit en dit en dit doe, ben ik Amerikaan en heb ik dezelfde rechten als alle andere Amerikanen. Nederlandse migranten krijgen niet zoveel duidelijkheid. Een Senegalees, een Somaliër of een Syriër weet niet wat hij moet doen om als Nederlander gezien te worden.’

Naam: Gary David Schwartz

Geboren: in 1940 in Brooklyn

Woonachtig in Nederland: sinds 1965

Wat hij is: kunsthistoricus, kenner van Rembrandt

Beleefde omgangsvormen

Toch had Schwartz goede redenen om zich hier te vestigen. ‘Het was 1964, en ik was op zoek naar een land waar ik mij prettiger voelde dan in de Verenigde Staten. Amerika was toen in oorlog met zichzelf, op een nog gewelddadiger manier dan nu. Iedereen denkt dat we met Trump een dieptepunt in de Amerikaanse geschiedenis hebben bereikt, maar dat is niet zo. Kennedy was net vermoord. Er stonden mensen klaar om een burgeroorlog te ontketenen. 

‘Uit die rauwe werkelijkheid komend, landde ik in 1964 op Schiphol, op doorreis van Italië naar Amerika. Ik reed met de bus naar Amsterdam, waar ik werd getroffen door de beleefde omgangsvormen. Mensen keken elkaar aan en gaven elkaar de ruimte. Ik dacht: dit is een land waar ik graag opgenomen zou willen worden.’

Een jaar later was hij opnieuw in Nederland. Met de uitdrukkelijke bedoeling er te blijven. ‘Ik was verrukt van de schoonheid van het land en van het feit dat iedereen hier met iedereen kon práten. De grootste extremen in de politiek, de communisten aan de ene kant en Boer Koekoek aan de andere, zaten bij elkaar in de Tweede Kamer en stelden er een eer in elkaar de hand te schudden. Dat punt waren we in Amerika al lang voorbij.’

Best denkbare land

Spoedig bleek zijn beeld van Nederland te geflatteerd. ‘De beroemde Nederlandse tolerantie heeft iets neerbuigends. Ik kies ervoor om jou te tolereren – of niet. Ikzelf maakte mee dat de eigenaar van een kamer in het Gooi die ik graag had willen huren niet eens met mij wilde praten omdat ze liever geen Amerikanen in huis had. In het land dat ik was ontvlucht, was dat een strafbaar feit. Hier keek niemand ervan op.’ 

De Nederlander staat niet erg kritisch tegenover zichzelf en tegenover het nationale verleden, vindt Schwartz. ‘Momenteel is op Netflix een tiendelige serie te zien over de oorlog in Vietnam, met alle tragische fouten en misdaden van dien. Wanneer komt de eerste tiendelige serie over Indonesië?’

En toch, alles gezegd hebbend, vindt Schwartz Nederland nog steeds het best denkbare land om in te wonen. Dat heeft niet in de laatste plaats te maken met het feit dat hij in 1968,na zijn huwelijk met een Nederlandse, in Maarssen een 18de-eeuws herenhuis aan de Vecht kon betrekken. ‘Daar is het land zelfs mooier dan in mijn perceptie van 54 jaar geleden.’

Vreemde ogen dwingen

Eerder sprak de Duitse Dorothee von Flemming over de nonchalante omgang van de Nederlander met zijn taal. ‘De Nederlander spreekt zo bondig dat het onvriendelijk wordt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.