'Ik lééf in het theater'

Jeffrey Archer, thrillerschrijver en politicus

Begin 2015 verschijnt weer een thriller van Engelands favoriete conservatief Jeffrey Archer, Mightier Than the Sword. Uitkijkend over Londen gidst hij ons langs Laurence Olivier, Margaret Thatcher en het cricketveld.

Beeld Els Zweerink

Buiten draagt Atlas het hemelgewelf op zijn schouders. Binnen kijkt de portier van de Peninsula Heights, een tot appartementencomplex omgebouwde kantoortoren aan de zuidoever van de Theems, lachend op wanneer de naam Archer valt. 'Press P for Penthouse'. De lift hobbelt naar de bovenste twee verdiepingen, naar de plek waar Charlie Croker (Michael Caine) en kompanen ooit de roofoverval voorbereidden in The Italian Job, maar waar sinds eind jaren zeventig Jeffrey Archer woont. Vanuit 'The Penthouse' kijkt de thrillerschrijver, filantroop en politicus uit op alles wat hem lief is. Tate Britain, the Houses of Parliament, cricketstadion The Oval en Londen in het algemeen, de stad die hij zo graag als burgemeester had willen besturen.

Zijn assistente doet open en parkeert me in een helder verlichte ruimte die het midden houdt tussen een woonkamer, kantoor en museum. Een mythe wil dat wanneer je hier de weg naar het toilet vraagt, het standaardantwoord luidt: 'Bij de Picasso de hoek om en dan de deur na de Monet'. 'Jeffrey komt eraan', zegt ze, 'Melk in de thee?' Nog geen minuut later komt Jeffrey Howard Archer, The Lord Archer of Weston-super-Mare, op zijn zwartfluwelen sloffen de kamer binnen. 'Welkom jonge vriend', luidt het joviaal. We passeren tafels vol nauwkeurig opgestapelde kunstcatalogi en zakken weg op de sofa's. Naast de 74-jarige gastheer staat een kleine wekker. Niet per se nodig, want de wijzerplaten van Big Ben zijn zichtbaar.

Hij opent het gesprek, attent, met een compliment. 'Het Rijksmuseum is prachtig gerenoveerd. De route naar De Nachtwacht vormt een ware spanningsboog.' Spanningsbogen. Daar weet de selfmade edelman alles van. Sinds zijn literaire debuut in 1976 met Not a penny more, not a penny less heeft hij wereldwijd 250 miljoen boeken verkocht. Niet slecht voor iemand die ooit tijdens een treinreis een spannend verhaal begon te schrijven met het simpele doel om uit de na een mislukte investering achtergebleven schulden te komen. Het schrijverschap zou ook een troost vormen, daar zijn politieke ambities eindigden toen hij dertien jaar geleden wegens meineed naar de gevangenis werd gestuurd.

Bovenal staat Archer bekend als een van de meest kleurrijke personen op het eiland. Deze geboren optimist heeft iets weg van een hedendaagse Great Gatsby, iemand bij wie de grens tussen fictie en werkelijkheid niet altijd even duidelijk is. Stranger than fiction luidt dan ook de spannende biografie die de onderzoeksjournalist Michael Crick over Archer geschreven heeft, niet geheel met instemming van het subject.

Archer klinkt stellig en zelfverzekerd maar de Engelse reserve verlaat hem geen moment. Hij weet waar hij van houdt, maar heeft moeite, of weigert, om een link te leggen naar zijn eigen leven, laat staan gevoelens. De keuzen onthullen echter genoeg. Pas na zeventig minuten, bij het afscheid nemen, laat hij zijn masker vallen. Nadat hij heeft verteld dat een signeersessie bij de publicatie van A Prisoner of Birth geen enkele lezer kwam opdagen in een grote Amsterdamse boekwinkel, vraag ik hem om het genoemde boek, dat ik toevallig bij me had, voor me te signeren. Als een kind bij een grabbelton grijp ik in mijn schoudertas naar een pen. De afschuw op zijn gezicht als ik hem een doploze bic aanreik zal ik niet licht vergeten.

CV

15 april 1940 Geboren in Londen

1960 Docentenopleiding in Oxford

1969 Kamerlid voor de Conservatieve Partij

1976 Romandebuut met Not A Penny More, Not A Penny Less

1980 Eerste kinderboek: The First Miracle

1985 Vice-voorzitter Conservatieve Partij

1987 Eerste toneelstuk: Beyond Reasonable Doubt

1992 Krijgt een adellijke titel

2000 Kandidaat Londens burgemeesterschap (en uit partij gezet wegens meineedbeschuldigingen)

2001 Schuldig bevonden aan het vervalsen van een alibi in een smaadproces uit 1987

1. Long Day's Journey into the Night (Eugene O'Neill)

'Ik lééf in het theater, jonge vriend!' Met een weids handgebaar wijst Archer in de richting van het West End. Het is amper overdreven. Al decennia bezoekt hij twee keer per week een theatervoorstelling en samen met zijn vriend Andrew Lloyd Webber investeert hij in producties. Gevraagd naar de voorstelling die hem altijdis bijgebleven, gaan zijn gedachten terug naar 1971. Toen was in het National Theatre Long Day's Journey into the Night te zien, met in de hoofdrol Laurence Olivier.

Dit laat ontdekte theaterstuk van de Amerikaanse toneelschrijver Eugene O'Neill vertelt het autobiografische verhaal over een eeuwig lijkende dag uit het leven van de Tyrones, een gezin op de rand van de afgrond. Het speelt zich af in hun woning aan de kust van Connecticut, anno 1912. De broers en hun vader zitten aan de fles, terwijl hun moeder verslaafd is aan morfine. Ze proberen hun problemen te verhullen, van zich af te schuiven, anderen de schuld te geven, afgewisseld door pogingen om elkaar te helpen en liefde te schenken.

'Het is een marathonstuk, zeker indertijd toen de volle 4,5 uur werden gespeeld. Je verveelt je geen minuut omdat het zo toegankelijk is. Het idee dat je afkomst het lot bepaalt spreekt me aan, maar hoeft niet te leiden tot fatalisme. Je moet het talent gebruiken dat je gegeven is.'

Wat vooral indruk op hem heeft gemaakt is de acteerprestatie van de toen 64 jaar oude Olivier, samen met John Gielgud de gigant van de twintigste-eeuwse theaterwereld.

Theater: Laurence Olivier in Long Days Journey into the Night, 1971. Beeld Zoë Dominic

2. Ecce Homo - Antonio Ciseri

Gevraagd naar het naarste woord dat hem ooit is toegeworpen antwoordde Archer enkele jaren geleden 'guilty'. Het was het oordeel van de jury in een meineedproces dat hem vier jaar cel opleverde. Uiteindelijk verloor hij twee jaar lang zijn vrijheid. Deze tijd, en het lezen van De graaf van Monte Cristo van Alexandre Dumas, bood hem inspiratie voor een nieuwe bestseller, A prisoner of birth.

Hij moet aan de veroordeling hebben gedacht toen hij ooit, met zijn vrouw Mary, vermoeid naar de uitgang van het Florentijnse Galleria d'Arte Moderna wandelde. Daar zag Archer Ecce Homo, een groot doek van de Zwitserse schilder Antonio Ciseri (1821- 1891). Te zien is het moment waarop Pontius Pilatus Jezus voor diens executie toont aan een vijandige menigte. 'Zie de mens' zou de Romeinse landvoogd hebben gesproken. De in Zwitserland geboren Ciseri, geen grote bekendheid, was bovenal een portretschilder. Tot zijn modellen behoorde Victor Emanuel II, de eerste koning van het herenigde Italië.

'Ik voelde me meteen alsof ik deel uitmaakte van het hof van Pilatus, of een filmregisseur was die stiekem naar de bioscoopbezoekers kijkt. Het is van een grote schoonheid en symboliek. Kijk hoe het licht op het hoofd van Pilatus schijnt, de heerser die de menigte toeschreeuwt dat deze man niet de zoon van God is, maar een zwendelaar. Omdat het doek groot is zijn de gezichten van de mensen in het publiek zichtbaar. De angst op het gelaat van de vrouw rechts is een schilderij op zichzelf. Wat Jezus ondergaat, de haat en afkeer van het volk, is iets wat nog veel bekendheden na hem zouden ondergaan.

'Graag wil ik ook nog De man met de gouden helm vermelden, een schilderij dat was toeschreven aan Rembrandt, maar bleek te zijn geschilderd door een Duitse leerling van hem. Het blijft een prachtig werk, met een soldaat die doet denken aan de verray parfit gentil knight uit de Canterbury Tales. De echte maker is toevallig ontdekt, maar ga eens na hoeveel onbekend talent er door de geschiedenis heen verborgen is gebleven. '

Ecce Homo van de Zwitserse kunstenaar Antonio Ciseri (1821-1891) uit 1871. Beeld Ecce Homo - Antonio Ciseri

3. One for my baby (and one more for the road) - Frank Sinatra

Een rode lijn in het leven van Archer is filantropie, het organiseren van gala's of andere bijeenkomsten voor goede doelen. 'Hij was een gever.' Zo wil hij na zijn dood worden herinnerd. Een van zijn eerste grote daden als jonge fondsenwerver voor de hulporganisatie Oxfam was het halen van The Beatles naar Oxford. Nog steeds luisteren de Archers graag naar de Fab Four.

Gevraagd naar zijn beste muzikale herinnering komt Archer echter uit bij Frank Sinatra, naar wiens muziek hij graag luistert wanneer hij in zijn Mini Cooper door Londen rijdt.

'Ik heb hem vijf keer zien spelen, onder meer op een mede door mij georganiseerd liefdadigheidsgala voor Lord Mountbatten in de National Festival Hall, eind jaren zestig. Grace Kelly leidde de avond in, Bob Hope verzorgde een optreden voor de pauze en de tweede helft was voor Sinatra, die begeleid werd door zestig musici van de Royal Philharmonic. Prins Charles en Prinses Anne zaten in het publiek. Ik hoor nog steeds mijn lievelingsnummer, One for my baby (and one more for the road).

'Zijn bijnaam is The Voice, maar ironisch genoeg was zijn stem vrij licht. Wat mij zo aanspreekt is zijn vermogen om mensen te vermaken. Ergens zingt hij 'I got a little story'. Dat is de essentie. Sinatra's nummers zijn kleine verhalen, uit het leven gegrepen en op eigen wijze onder woorden gebracht. Het was een onverwoestbare, charmante en heroïsche man, vaak beschuldigd, maar niet klein te krijgen.'

Muziek: One for my baby van Frank Sinatra. Beeld Michael Ochs Archives/Corbis

4. Beware of Pity (Ongeduld) - Stefan Zweig

Archer schrijft zijn boeken met de vulpen. In interviews komt het beeld naar voren van een digibeet wiens affiniteit met de wonderen der elektronica beperkt blijft tot het aandoen van het licht. Des te groter is de schok wanneer hij, gevraagd naar wat hij zoal leest, een Kindle tevoorschijn haalt. 'Het is zo gemakkelijk om boeken op te zoeken', verontschuldigt hij zich.

'Eens kijken wat ik lees. Catherina the Great van Alex Massie heb ik net uit en nu zit ik midden in Ian McEwans jongste boek, The children act. Prachtig, beste schrijver van zijn generatie.'

De elektronische bibliotheek raadpleegde hij ook toen hij enkele jaren geleden thuiskwam van een etentje bij Indiase vrienden. 'Een dame tegenover me had verteld dat haar lievelingsboek Beware of pity van Stefan Zweig was. Ik had nog nooit van hem gehoord. Ik schreef de titel op de achterkant van een viltje. Mijn vriendin had gelijk. Het is een eenvoudig verhaal, maar met een grote filosofische lading. Lees het, jongeman! Lees het!'

Wegens het opkomende nazisme en antisemitisme had de Oostenrijkse schrijver zijn vaderland verruild voor de veiligheid van New York. Daar schreef hij De Grote Oostenrijkse Roman die hem voor ogen stond, over een jonge cavalerie-officier, luitenant Anton Hofmiller, die bevriend raakt met een plaatselijke miljonair, Kekesfakva, en diens familie. In het bijzonder diens manke 17-jarige dochter Edith, met wie hij medelijden heeft. Deze vriendschap zal verschrikkelijke gevolgen hebben. Het grote thema in het boek is medelijden, om precies te zijn: twee soorten. Het sentimentele en het eerlijke, het harde, het waarachtige.

'Zweig leerde ik kennen als een groot schrijver én een groot verhalenverteller. Dat zijn twee verschillende dingen, maar bij hem vallen ze samen, net zoals bij Charles Dickens, P.G. Wodehouse en John Steinbeck. Het ontdekken van Zweig gaf hetzelfde gevoel als mijn eerste kennismaking met F. Scott Fitzgerald in mijn jonge jaren en R.K. Narayan toen ik een jaar of 60 was. Hulde voor Pushkin Press dat Zweigs werk een nieuw leven heeft ingeblazen. Speciaal voor oenen die nog nooit van hem hadden gehoord!'

Literatuur: Beware of Pity (Ongeduld) van de Oostenrijkse auteur Stefan Zweig (1881-1942). Beeld Beware of Pity - Stefan Zweig

5. A man for all seasons - Fred Zimmerman

Hoewel hij de filmrechten van zijn boeken reeds heeft verkocht, is er nog nooit een thriller van Archer in de bioscoop te zien geweest. Hijzelf wel, toen hij even voorbij kwam lopen in Bridget Jones' Diary. 'Maar je moet de film drie keer zien, wil je me herkennen', lacht hij. Het cameo-optreden brengt hem op een van zijn favoriete regisseurs, Alfred Hitchcock. 'Gisteren heb ik voor de vijfde keer naar Strangers on a train gekeken. Telkens ontdek je weer nieuwe dingen. Je moet bij Hitchcock tien ogen hebben om alle details te zien. Hij speelt een spel, met de kijker, me iedereen eigenlijk.'

Zoals de scène uit Family plot waar de camera over een kerkhof zweeft waar namen van filmcritici op de grafstenen prijken?

Een lach vult de kamer.

'Is dat zo? Dat wist ik niet. Wat een ge-wel-dig idee.'

Voorop staat echter het vertellen van een verhaal. 'Wat een schrijver met woorden doet, doet een regisseur met de camera. Daarom houd ik zo van Steven Spielberg. ET is simpelweg geniaal. Bij Hitchcock komt daar bij dat de thematiek me aanspreekt, de man die ten onrechte wordt beschuldigd en strijdt voor zijn onschuld.'

Als beste film aller tijden noemt hij echter Fred Zimmermans A man for all seasons, over de rechtszaak tegen Thomas More, met in de hoofdrol Paul Scofield.

De katholieke filosoof, politicus en leraar van Henry VIII staat weerloos tegenover de aantijgingen jegens hem, die leiden tot zijn executie. Het is niet alleen een geliefde film in huize Archer, maar ook binnen het Vaticaan.

'In deze film is alles goed, de regie van Zimmerman, het acteren van Scofield en het script van Robert Bolt. Belangrijk is de boodschap. Dit dramatische verhaal speelt zich af in de zestiende eeuw, maar moedige mensen als More, die vechten voor hun principes, komen voor in alle tijden.

Film: A man for all seasons uit 1966 van de Oostenrijks/Amerikaanse regisseur Fred Zimmerman (1907-1997).

6. West Wing - Aaron Sorkin

Archer houdt van regelmaat. Wanneer hij schrijft, een activiteit die doorgaans in zijn buitenhuis aan de kust van Mallorca plaatsvindt, doet hij dat in blokken van twee uur, beginnend om zes uur in de ochtend. In de tussenliggende pauzes leest hij kranten, doet hij aan fitness en kijkt hij televisie. Wanneer er niets van zijn gading te zien is, zet hij een episode op van zijn lievelingsserie: West Wing. 'Wanneer het gaat om politieke dramaseries zijn de Amerikanen onovertroffen. Alleen al de dialogen. Wij Britten maken een komedie van de politiek. Kijk maar naar Yes, Minister of Spitting Image. Voor onze neefjes aan de andere kant van de plas is het bloedserieus, wat ermee te maken heeft dat de Amerikaanse politiek nog altijd toonaangevend is in de wereld. De strijd om de macht houdt daar nooit op, er altijd is er wel een verkiezing in zicht. Dat maakt het schrijven van een politieke dramaserie makkelijker dan in een klein land waar niets gebeurt.

Televisie: De Amerikaanse acteur Martin Sheen in West Wing, een politiek tv-drama van Aaron Sorkin (1961). De serie liep van 1999 tot 2006. Beeld Allpix

7. De afscheidsrede van Margaret Thatcher in het Lagerhuis

Niet het schrijverschap, maar een politieke loopbaan was altijd de voornaamste ambitie van Archer. Gevraagd naar de beste politieke toespraak die hem ooit ter ore is gekomen, hoeft hij niet lang na te denken. 'Dat was de inauguratie van John F. Kennedy in 1960. Dat maakte een grote indruk op mij, als 20-jarige student op Oxford. Hij was charismatisch, hij was knap en hij gaf ons hoop. Maar duizend dagen later was hij dood.'

Eind jaren zestig werd Archer de Conservatieve afgevaardigde voor Louth in het Lagerhuis en tijdens de revolutie van Margaret Thatcher klom hij op tot vice-voorzitter van de partij. Hij was Maggies oogappel (en tassendrager) en geniet nog steeds een mateloze populariteit bij de gewone partijleden in de graafschappen. 'Het was een bijzondere ervaring voor Margaret te werken. God bless her. Ze eiste totale devotie van haar medewerkers. Op elk uur van de dag moest je binnen een kwartier beschikbaar zijn. Ze dwong loyaliteit af.

'Een groot spreker was ze niet. Michael Foot, de leider van de socialisten, was veel beter. Maar de toespraak die ze hield na haar tragische val staat me nog bij als de dag van gisteren. Het was de climax van een hectische week op Downing Street. Ik volgde de rede vanaf de bezoekersgalerij. Ze steeg boven zichzelf uit, klonk strijdvaardig, maar de mensen die haar goed kenden, zagen het verdriet achter het masker. Ze vond het vanzelfsprekend dat ze premier was en had nog wel dertig jaar door willen gaan.'

Bij de dood van zijn oude bazin, vorig jaar, was Archer naar verluid tot tranen gereduceerd. Zijn eigen politieke loopbaan eindigde eveneens in tranen. Ondanks alles slaagde Archer erin zijn adellijke titel te behouden zodat hij nog steeds deel uitmaakt van het Hogerhuis, als onafhankelijk lid. 'Soms neem ik deel aan debatten, presideer ik een comité of bezoek ik een receptie, maar ik ben in de eerste plaats een schrijvende verhalenverteller.'

Politieke redevoering: De afscheidsrede van de Britse premier Margaret Thatcher (1925-2013) in het Lagerhuis op 28 november 1990. Beeld AFP

8. Shane Warne en Sachin Tendulkar

Een andere grote ambitie was een heroïsche cricketcarrière in de vorm van het aanvoerderschap van het nationale elftal, maar reeds tijdens zijn jonge jaren in het cricketminnende graafschap Somerset maakte hij kennis met zijn beperkingen. Zijn toekomst lag niet als werper of slagman op de kortgeschoren weiden, doch als liefhebber op de tribunes. Elke zomer is His Lordship, in het cricketwit gekleed, te vinden in de stadions. In deze sport ziet hij een glimp van traditionele Engelse waarden, welke hij definieert als: 'Neem je tijd, gedraag je netjes en neem je verlies als een man.'

Genieten doet hij vooral van het klassieke cricket: de vijfdaagse testwedstrijden, met name de eerste dag van de Ashes, zoals de serie wedstrijden tussen de aartsrivalen Engeland en Australië heet. 'Die lengte maakt deze sport zo uniek. Een goede test heeft soms iets van een shakespeareaanse tragedie. Het gaat in golven heen en weer. Zo gebeurt er een uur niets, zo staat het wicket in brand.

'Ik mocht graag kijken naar een werper als Shane Warne. Die kon toveren met de bal en bezat een enorme vechtlust. Hij was een groot entertainer, larger than life. Wat de slagmannen betreft, heb ik nooit iets mooiers gezien dan Sachin Tendulkar, de kleine meester uit India. Zijn grote kracht was zijn concentratie. Urenlang kon hij staan batten, zonder lui te worden of zich te vervelen, alsof hij daar midden op het veld zijn eigen wereld had geschapen. Mag ik hier aan toevoegen dat zijn vrouw een liefhebber van mijn boeken is?'

Cricket: De Indiase ster Sachin Tendulkar. Hij en de Australische international Shane Warne zijn de twee sporthelden van Jeffrey Archer. Beeld AFP
Beeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.