'Het hele leven is één grote cartoon van Peter van Straaten'

De leukste cartoons volgens Sylvia Witteman

Het leven van Sylvia Witteman is als één grote cartoon van Peter van Straaten. Witteman selecteert de leukste, pijnlijkste en meest treffende cartoons.

Van Straaten in 1974 Foto anp

Het hele leven is één grote cartoon van Peter van Straaten. In mijn gezin en brede vriendenkring is hij al decennia een ijkpunt voor de tragikomische kwaliteiten van een situatie. Huwelijksperikelen, drankgelagen, opgroeiende kinderen, aftakelende ouders, seks, eenzaamheid, problemen van de middelbare leeftijd, kortom het dagelijks leven; er gaat geen dag voorbij of iemand roept hier, vaak ook op pijnlijke momenten, verheugd uit: 'Peter van Straaten!'

Ik hoor zelden iemand onder benarde omstandigheden met vrolijk opgeheven vinger 'Sartre!', 'Virginia Woolf!' of 'Heidegger!' kraaien, dus daarmee heeft Peter iets heel groots bereikt. Met al die rake cartoons schiep hij, voor ons, lezers, de mogelijkheid om in elke situatie zélf een cartoon te zien, en daarmee ons eigen leed te relativeren en verzachten. De hel, dat zijn niet Sartres anderen, dat zijn wij zelf; maar door Peters ogen is het leven in die hel al een stuk minder ondraaglijk, ja, soms zelfs bijna leuk.

Zijn dood kwam niet onverwacht. Al weken blader ik in zijn albums om 'de beste' bij elkaar te zoeken en vraag ik Jan en alleman naar zijn favoriete Van Straatencartoon. Iederéén heeft er wel een paar, en ze zijn allemaal verschillend, van 'Ja, kan die teringmatthäus wat zachter?!' via 'Hád u maar iets van me aan' en 'Ik denk dat die meneren een beetje een hekel hebben aan haasjes' tot 'Niks zielig. Ze krijgen toch subsidie?'

Een keus maken is ondoenlijk. Ze zijn allemáál geweldig. Maar het moet toch. En daarna ga ik, zoals die vrouw in die cartoon om een hoekje van de deur zegt: 'even een uurtje huilen.'

Foto Peter van Straaten

Desinteresse

Peter was een scherp politiek satirist, maar het leukst waren wat mij betreft toch de prenten waarin hij politieke onbenulligheid en desinteresse blootlegde die nu eenmaal bij veel mensen ruimschoots aanwezig zijn. Die zwaar opgetutte vrouw die een verveelde blik werpt over het balkon van haar dure hotelkamer, op een miljoenenstad waar ongetwijfeld van alles mis is met het regime, en pro forma een vraag stelt waar ze het antwoord niet eens op wil weten; zelf kan ik al vele jaren geen hotelbalkon betreden zonder deze vraag hardop te stellen aan mijn reisgenoten. En ik doe het nog steeds met veel plezier.

Foto Peter van Straaten

Huwelijk

Een langdurig huwelijk is voornamelijk gestoeld op berusting in alles waar tóch niets meer aan te doen valt, gecombineerd met een minimum aan menselijke interactie, om de tot op het merg uitgeholde verbintenis nog enig cachet te geven. Die man, in dat pak, met dat dunne, platgekamde haar; die hand voor zijn bolgehoeste gezicht, die half dichtgeknepen ogen die tóch gewoon door blijven lezen in die krant; die vrouw, aan wier gezicht je kunt zien dat ze het al honderd keer gezegd heeft, van dat hoesten, en dat ze voor de honderdste keer geen antwoord zal krijgen.

Foto Peter van Straaten

Scheiding

Wrang en geestig is de vanzelfsprekendheid waarmee dat meisje er vanuit gaat dat ze later óók zal gaan scheiden. Of ze dat inderdaad 'heel anders' zal doen is nog maar helemaal de vraag. Scheidingen gaan bijna nooit 'heel anders'. De vrouw met het warrige lange haar en het glas wijn, vergeefs wachtend tot de telefoon zal rinkelen; het moet een van de prototypes zijn van Peters slordige, eeuwig vertwijfelde alter ego Agnes. Sinds Anna Karenina is er geen vrouw zo herkenbaar en treffend vanuit een man beschreven, ook niet door John 'the fault in our stars' Green. Zéker niet door John Green, trouwens.

Foto Peter van Straaten

De mens is slecht

Het pijnlijk grappige van dit plaatje zit niet in die opgedirkte, dikke vrouw aan de bar, maar in dat groepje cafégangers op de voorgrond. Met hun Breugheliaanse, halfdronken koppen vinden ze saamhorigheid in het stiekem uitlachen van een buitenbeentje. Dat is slecht en gemeen, maar ook diep menselijk en van alle tijden. Het mooist is het gezicht van de vrouw links. Onder de hilariteit zie je bij haar ook angst. Zal zij ooit zélf de risée van een café worden? De vrouw aan de bar wéét dat iedereen naar haar kijkt. Ze is het gewend, en het kan haar al lang niets meer schelen.

Foto Peter van Straaten

Drank en eenzaamheid

Heeft zij hem er nou uitgegooid, of is hij weggelopen? Ze ziet er verloederd genoeg uit om het laatste te vermoeden. Hoewel, haar houding is te ontspannen voor een plotselinge ramp. Misschien is hij alleen een paar dagen de hort op. Misschien gebeurt dat wel vaker. Misschien gebeurt het zó vaak dat ze het inmiddels behoorlijk zat is. Misschien zou ze zélf eindelijk eens op moeten stappen in plaats van hier te zitten zuipen. Ja, dat zal ze doen. Zodra ze voldoende moed heeft gevat. En tot die tijd hoeft haar moeder er niets van te weten.

Foto Peter van Straaten

De oude dag

Het moet een heel werk geweest te zijn om dit plaatje te tekenen. Die mooie oude gevel met die kozijntjes, hekwerkjes, balkonnetjes, gordijntjes, tierelantijntjes; dat trapje, die gezellige lettertjes op de ruit, alles samen suggereert een fijn, ouderwets restaurant vol knusse luxe. Maar die dames weten wat er écht toe doet, vanaf een zekere leeftijd; niet de aanblik van een etablissement, het gezelschap, de bediening of de kwaliteit van het eten, maar vooral de aanwezigheid van een 'zalige WC'.

Foto Peter van Straaten

Kinderen

Alles is schrijnend aan deze cartoon. De eenzaamheid van dat meisje, met haar snoep, stripboeken en de poes. Haar onbeduidende gezichtje, met die vooruitstaande tanden en dat brilletje. Die volstrekt verkeerd gekozen kleren die alleen maar benadrukken dat het meisje in de verste verte nog geen 'hele vrouw' is, maar een te dik, onbeholpen kind. De slanke elegantie van de poes, die haar schutterige lompheid nog erger maakt. Die met de moed der wanhoop uitgesproken tekst van die ouders, die zelf óók best weten wat er aan de hand is. De manier waarop die kniekousen om die dikke kuiten knellen. Verschrikkelijk.

Meer over