Dit 'nieuws' gebruikte Sylvana Simons in een uitzending van Pauw om een punt over Trump te maken. Ze werd nog in de uitzending gerectificeerd. Haar reactie: Oeps, ik ben in de sociale media val getrapt.
Dit 'nieuws' gebruikte Sylvana Simons in een uitzending van Pauw om een punt over Trump te maken. Ze werd nog in de uitzending gerectificeerd. Haar reactie: Oeps, ik ben in de sociale media val getrapt. ©

Google en Facebook nemen maatregelen tegen nepnieuws na kritiek

Google en Facebook gaan beter hun best doen om nepnieuws van hun websites te weren. De machtige Amerikaanse techbedrijven kregen de afgelopen week felle kritiek te verduren van een groeiend leger journalisten. Die vinden dat Facebook en Google de Amerikaanse verkiezingen hebben beïnvloed door op grote schaal nepnieuws en berichten van complotdenkers te verspreiden.

Kort na de verkiezingsuitslag concentreerde de kritiek zich vooral op Facebook, toen verschillende journalisten en opiniemakers een aanklacht tegen het sociale netwerk schreven. Zo zei journalist Joshua Benton zich rot te hebben geschrokken toen hij maandag op de Facebookpagina van de burgemeester van zijn geboortedorp in Louisiana keek.

'Hillary Clinton Calling for Civil War If Trump Is Elected', luidde een kop boven een nieuwsbericht op diens tijdlijn. Boven een ander: 'Pope Francis Shocks World, Endorses Donald Trump for President.' En: 'Barack Obama Admits He Was Born in Kenya.' Het maakte Benton woedend. Facebook heeft met het verspreiden van dit soort nepnieuws burgers misleid, vindt de journalist, en moet zijn verantwoordelijkheid nemen.

Geen verantwoordelijkheid

Noemde Trump de Republikeinen domste kiezers?

De redactie van Klopt Dit Wel? zocht het uit.

En lees hier hoe internationale media reageerden op de overwinning van Trump en hoe dat in sommige gevallen tot zelfreflectie leidde.


Dit weekend kwam ook Google als boosdoener in beeld. 'Hé Google', schreef commentator Dan Abrams. 'Hoe kan het dat ik afgelopen zondag 'Final Vote Count 2016' in Google invoerde, net als een aantal andere veelvoorkomende zoektermen van het moment, en bovenaan jullie nieuwsoverzicht steeds een nepbericht lees? Dat ik steeds lees dat Trump de popular vote heeft gewonnen, terwijl Clinton in dit opzicht alleen maar verder op hem uitloopt? Dit is heel, heel erg voor de waarheid, en voor Amerika.'

Een dag later stond het nepbericht, afkomstig van een obscure site die zich  op een enkel Twitterberichtje baseerde, nog steeds op de tweede positie in Google's nieuwsoverzicht.

Zowel Benton als Abrams kregen veel bijval van collega's. Hun voornaamste kritiek is dat de machtige techbedrijven in de aanloop naar deze presidentsverkiezingen zeer bepalend waren in de nieuwsvoorziening, en dus ook de meningsvorming, maar nooit de verantwoordelijkheid namen die daarbij hoort.

Vooral Trump heeft hiervan kunnen profiteren, schrijven veel critici. Omdat de toekomstige president zelf behoorlijk wat onwaarheden de wereld in hielp, maar ook omdat zijn aanhang deels uit klimaatsceptici en anti-establishment-kiezers bestaat, die gevoeliger zouden zijn voor complottheorieën. Uit een analyse van Buzzfeed bleek bovendien dat 38 procent van het politieke nieuws dat drie populaire rechtse Facebookpagina's plaatsten onwaar of misleidend was, tegenover 19 procent van het nieuws op linkse pagina's.

Zowel Facebook als Google hebben aangekondigd beter hun best te gaan doen om nepnieuws van hun sites te weren, maar elk op hun eigen manier.  Facebook laat de nieuwsselectie sinds drie maanden geleden niet meer aan journalisten over, maar aan een algoritme. Volgens critici stelt deze slimme software serieus politiek nieuws gelijk aan complotberichten van obscure sites, waardoor het netwerk op grote schaal desinformatie verspreidt.

De afgelopen week voelde Facebook zich tot drie keer toe genoodzaakt zich tegen die kritiek te verdedigen. 'Natuurlijk heeft Trump niet gewonnen door ons', luidde de repliek. En ook: 'We gaan ons algoritme verbeteren' en 'We passen ons advertentiebeleid aan'. Maar, zo merkten verschillende criticasters fijntjes op, het techbedrijf zei niets over het (opnieuw) aannemen van redacteuren die de nieuwsselectie beoordelen.

Doorgeefluik

Google kiest voor een andere route om nepnieuws aan te pakken: een aanpassing van het advertentiebeleid. Het techbedrijf weerde eerder al misleidende advertenties van haar eigen sites, bijvoorbeeld voor afvalpillen of nepmerkkleding, maar wil nu ook niet meer adverteren op sites die nepnieuws verspreiden. Daarmee neemt het bedrijf in ieder geval een deel van het verdienmodel van deze sites weg. De uitvoering van het nieuwe advertentiebeleid zal zowel aan algoritmes als aan mensen worden overgelaten en gaat per direct in.

Aan de kritiek op Facebook en Google ligt een ietwat filosofische en langslepende discussie tussen journalisten en de techgiganten uit Silicon Valley ten grondslag, die eigenlijk om één vraag draait: zijn het alleen techbedrijven, of inmiddels ook mediabedrijven? Volgens Mark Zuckerberg is Facebook een neutraal platform. Wij zijn een doorgeefluik, geen nieuwsorganisatie, herhaalt hij keer op keer: spreek ons niet aan op het nieuws dat wij verspreiden. Journalisten vinden die stelling niet houdbaar, omdat zowel Facebook als Google zelf ook hard inzetten op het verspreiden van nieuws.

Inmiddels leest 66 procent van de Amerikaanse Facebookers hun nieuws via het sociale netwerk en is Google de belangrijkste manier waarop mensen naar informatie zoeken. Daarbij hoort een grote verantwoordelijkheid, schreef website Vox: 'Dat deze beslissingen tegenwoordig door algoritmes worden gemaakt in plaats van door mensen maakt het netwerk niet minder verantwoordelijk voor de schadelijke gevolgen, zowel voor gebruikers als voor de samenleving.'

'Deze bedrijven dragen wel degelijk verantwoordelijkheid', vindt ook Damian Trilling, universitair docent aan de UvA en gespecialiseerd in inhoudsanalyses van nieuws door sociale media. 'Je kunt je wel achter een algoritme verschuilen, zoals met name Facebook nu doet, maar dat algoritme is ook door iemand gemaakt.'

Volgens Trilling deinsden Facebook en Google terug voor ingrijpen omdat ze vreesden als anti-Trump te worden aangemerkt. 'Maar doordat hun algoritmes automatisch het populairste nieuws, in dit geval het nepnieuws, naar boven brengen, ontkomen ze daar niet meer aan. Uiteindelijk zit niemand te wachten op nieuws dat wel bovenaan de tijdlijn staat, maar niet klopt.'

Kloof

Net als veel andere media noemt Vox het bovendien kwalijk dat Facebook en Google bij iedere gebruiker de nieuwsfeed op zijn voorkeuren aanpast, waardoor iedereen in zijn eigen 'filter bubble' leeft. Het nieuws dat gebruikers tegenkomen past bijna altijd in hun straatje, wat hun mening alleen maar versterkt. Zo zou de kloof tussen conservatief en progressief Amerika zijn vergroot. In een gezonde samenleving komen mensen ook met tegengestelde meningen in aanraking, zeggen de journalisten: 'Dit schaadt onze democratie.'

Hoewel Facebook en Google hebben aangegeven nepnieuws te gaan aanpakken repten de bedrijven met geen woord over dit andere - misschien nog wel veel belangrijkere - deel van de kritiek. De informatiebubbels die ze creëren, waardoor gebruikers steeds dieper in hun eigen echoput belanden, zijn immers deel van hun verdienmodel.