De handtekeningen zijn binnen. Komt er nu een 'Sleepnetreferendum'?
© de Volkskrant

De handtekeningen zijn binnen. Komt er nu een 'Sleepnetreferendum'?

De initiatiefnemers van het referendum over de nieuwe Wet voor inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) hebben vandaag de 300.000ste handtekening opgehaald. Dat hebben de initiatiefnemers maandag bekend gemaakt. Dat is in principe genoeg om een referendum af te dwingen. Hoe zit het proces er dan verder uit?

De initiatiefnemers, vijf studenten van de Universiteit van Amsterdam, hebben op 16 oktober 300.000 geldige handtekeningen nodig. Dat aantal hebben ze vandaag behaald. Maar daarmee zijn ze er nog niet. De Kiesraad zal de handtekeningen controleren en een flink aantal ondersteuningsverklaringen zal afvallen wegens ongeldigheid, zo bleek uit eerdere burgerinitiatieven. Een handtekening is bijvoorbeeld ongeldig wanneer iemand een onjuiste naam heeft opgegeven.

Steekproef

Bij het vorige referendum, over de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne, werden 472.849 handtekeningen ingeleverd, waarvan 427.939 geldig bleken na een steekproef. Zo'n 90 procent dus. Vandaar dat de initiatiefnemers ook nu graag een ruim aantal ondersteuningsverklaringen binnen willen halen, om er zeker van te zijn dat het referendum er ook écht komt.

Lukt dat, dan zal er binnen zes maanden een referendum plaatsvinden. Het is waarschijnlijk dat dit samen gaat vallen met de gemeenteraadsverkiezingen op 21 maart. Het voordeel voor de initiatiefnemers is in dat geval dat de opkomstdrempel, 30 procent, hoogstwaarschijnlijk wel gehaald zal worden.

Burgerinitiatief

Regels daarover bestaan nu ook al, maar dateren uit 2002 en zijn nogal ouderwets

De studenten zijn het burgerinitiatief gestart omdat zij zich zorgen maken over de Wiv, die dit jaar door de Tweede en Eerste Kamer is aangenomen. De wet breidt de bevoegdheden van de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten uit. De Wiv behandelt over de voorwaarden waaronder de AIVD en de militaire MIVD bijzondere bevoegdheden, zoals het tappen van glasvezelkabels, mogen inzetten. Regels daarover bestaan nu ook al, maar dateren uit 2002 en zijn nogal ouderwets: ze zijn niet ingericht op het huidige computer- en smartphonetijdperk en de bestrijding van digitale dreigingen. Zo mogen inlichtingendiensten nu alleen maar telecommunicatie onderscheppen die door de lucht gaat, de zogeheten niet-kabelgebonden communicatie. Daarmee mist de AIVD het overgrote deel van alle telecommunicatie, dat tegenwoordig vooral via de kabels in de vorm van koperlijnen of glasvezels gaat.

Heikel punt

De 'sleepnetwet' uitgelegd in 12 heldere vragen en antwoorden

Hoe ver mogen de AIVD en de MIVD gaan om de veiligheid van Nederlanders te waarborgen? Dat is vanaf 1 januari 2018 in een nieuwe wet over de bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Twaalf vragen en antwoorden in de Kijk Verder van de Volkskrant.

Het meest heikele punt is het door tegenstanders gevreesde 'sleepnet'. Vanaf 1 januari mogen inlichtingendiensten op internetkabels inbreken om daar ook 'ongericht' communicatie af te tappen. Dit houdt in dat als de diensten op zoek gaan naar een bepaalde dreiging, ze eerst een verkenning mogen verrichten.

Een voorbeeld. De diensten vermoeden dat een jihadistische groep in Delft contact heeft met terroristen uit Albanië. Dan kan de dienst bij een aantal internetproviders verkeer scannen en bekijken op herkomst, bestemming en type. Verkeer dat voor verder onderzoek belangrijk is, wordt er daarna uitgefilterd. Dit is de reden dat tegenstanders van de wet het hebben over een sleepnet: bij het zoeken naar de juiste communicatie 'slepen' de diensten ook informatie van overige gebruikers mee. Overigens gebeurt dit niet zomaar. De diensten mogen deze bevoegdheid alleen inzetten als ze op zoek zijn naar personen of organisaties die een bedreiging vormen voor de nationale veiligheid. En daarna moet voldaan worden aan drie criteria: noodzakelijkheid (is het nodig dit middel in te zetten voor de nationale veiligheid?), proportionaliteit (staat het in verhouding tot het gewenste doel?) en subsidiariteit (is er geen ander middel dat minder zwaar is?). Een onafhankelijke commissie beoordeelt of een aanvraag aan deze vereisten voldoet.

Inhoud van de wet

De vraag is wat de initiatiefnemers willen bereiken met het referendum

De wet gaat verder onder meer over het gebruiken en bewaren van dna-gegevens, de mogelijkheid om meer apparaten op afstand binnen te dringen, het hacken via derden en het opvragen van gegevens die bijvoorbeeld bij clouddiensten bewaard worden. Daarnaast verandert het toezicht: een onafhankelijke commissie gaat toetsen of de toestemming die de diensten krijgen voor het inzetten van dit soort bevoegdheden rechtmatig is.

De vraag is wat de initiatiefnemers willen bereiken met het referendum. Delen van de wet zijn namelijk al in werking getreden op 1 september en er is een bepaling in de wet opgenomen dat ook bij een naderend referendum de wet alvast ingevoerd wordt. Dat laat onverlet dat door een referendum, dat raadgevend is, de wet weer aangepast kan worden. En dat is weer afhankelijk van het parlement. Stel, een meerderheid van de bevolking stemt tegen de Wiv, dan zal het parlement daar op de een of andere manier gehoor aan moeten geven. Dat is nog knap ingewikkeld: want waar zeggen de tegenstanders eigenlijk 'nee' tegen? Is dat tegen de bulkinterceptie, het zogeheten 'sleepnet', of tegen de mogelijkheid van het hacken van apparaten zoals smart-tv's, beveiligingscamera's of smartphones? Of tegen de bewaartermijn van drie jaar? De initiatiefnemers zeggen dan ook bij herhaling dat zij niet als doel hebben om 'al het wetgevende' af te schaffen, maar dat het referendum vooral dient om een signaal af te geven.

Lees ook deze stukken over privacy, inlichtingendiensten en referenda:

Er wordt aan onze privacy geknaagd: waar ligt de grens als het gaat om het verzamelen van privé-informatie?
Data-analyse wordt ingezet bij automatisering of het opsporen van fraude. Zijn dit onschuldige efficiëntiemaatregelen, of begeven we ons op een gevaarlijk hellend vlak? Een analyse van drie incidenten.(+)

Terrorisme-expert Paul Abels: Veiligheidsdiensten moeten uit 'oesterkramp' 
Als Paul Abels iets opvalt aan het debat over Nederlandse veiligheidsdiensten, dan is het wel dit: de verwachtingen voor het voorkomen van aanslagen zijn torenhoog. 'Tegelijk is er een gigantisch wantrouwen in wie de diensten allemaal zouden bespioneren. Alsof de jaren zeventig terug zijn.' (+)

Onderzoek: referenda moeten beter, maar hebben nut 
Is het referendum een welkome aanvulling op de democratie of een gemankeerd instrument dat gecompliceerde zaken verengt tot het zwart-witte ja of nee? Het heeft meerwaarde, concluderen onderzoekers van de Universiteit van Tilburg, maar de wet verdient op onderdelen verbetering.