Als het internet een postadres zou hebben, was het Estland

In Estland bloeit de e-maatschappij. Een geboorte wordt online aangegeven, stemmen gebeurt met de laptop, in Tallinn is overal gratis wifi. 'We zijn heel gelukkig met ons e-leven.'

In Estland is de toekomst van de wereld al zichtbaar: de e-samenleving. Een maatschappij waarin de ouders van elke pasgeborene Est - 14.056 vorig jaar - online een e-code krijgen. De gang naar het stadhuis voor de geboorte-aangifte is zo overbodig geworden. Dankzij de e-code begint ook meteen de betaling van de kinderbijslag.

Die vervelende belastingaangifte? Zo'n 94 procent van de bijna 1,3 miljoen Esten dient het formulier, dat al grotendeels is ingevuld, online in. In een half uur. In zo'n vijf dagen is de teruggave al gestort op de bankrekening.

En Nederland mag dan in april voor het eerst op grote schaal kennis hebben gemaakt met het uitvallen van internetbankieren, in Estland zijn ze deze fase al lang voorbij. De Baltische staat was al in 2007 het doelwit van een van de zwaarste cyberaanvallen ooit op de bankensector. Anno 2013 verloopt maar liefst 99 procent van alle banktransacties elektronisch.

Skyline van Tallinn
Waar een klein land, dat de wereld al Skype bracht, heel groot in kan zijn. 'Elke dag zet ik gemiddeld zo'n 20 tot 30 e-handtekeningen', zegt directeur Jaan Priisalu trots. Zijn kantoor kijkt uit over de skyline van Tallinn die met de dag een moderner aanzien krijgt. Priisalu's Information Systems Authority (ISA) ziet mede toe op beveiliging van de Estse it-infrastructuur. Priisalu: 'Ter vergelijking: in een maand zet ik nog maar twee papieren handtekeningen.'

En dan is er nog het e-stemmen. Estland, bij de onafhankelijkheid in 1991 een technologisch achterstandsgebied, werd in 2007 het eerst land dat online-stemmen toestond in een parlementsverkiezing. Bij de laatste verkiezingen, in 2011, stemde een kwart van de kiezers thuis: met de laptop op schoot of met de i-Pad in de hand.

De Baltische e-staat, waar het e-kabinet vergadert zonder een snippertje papier, adviseert de hele wereld deze dagen bij het inrichten van de e-maatschappij. Van het Midden-Oosten tot Aziƫ. 'Mijn oprechte excuses, maar ik heb weinig tijd', verontschuldigt directeur Arvo Ott van de e-Governance Academy zich in zijn drukke kantoor in Tallinn. De voorman van de organisatie die sinds 2002 tal van landen heeft bijgestaan, heeft het druk.

Ott: 'Ik heb nu een groep ambtenaren uit Wit-Rusland op bezoek. Ons laatste project was met Palestina. Hierna volgt Birma. Ook een land waar ik nog nooit ben geweest.'

E-stonia
'E-stonia', zo noemt president Toomas Hendrik Ilves zijn land het liefst Het is een woordspeling op 'Estonia', zoals Estland in het Engels wordt genoemd. Ilves: 'Als het internet een postadres zou hebben, zou het Estland zijn.'

De grenzen van de computermanie van de inwoners zijn nog lang niet in zicht. Nieuw: lagere scholen worden in september, in het nieuwe schooljaar, aangemoedigd om het vak computer-programmeren aan 7-jarigen te geven.

'We zijn heel gelukkig met ons e-leven', benadrukt Lisa Tallinn, woordvoerder van het ISA. Verhalen over 'Big Brother is watching you', over overheden en banken die alles van je weten, zijn aan haar niet besteed.

Smartphones
Wie op een gewone maandag door Tallinn wandelt, ziet op het eerste gezicht het overbekende pittoreske beeld van de Baltische staat. In het middeleeuwse hart van de hoofdstad, bestraat met keien, turen toeristen op menukaarten met Estse gerechten. In de twee moderne winkelcentra aan de rand van de binnenstad, hangen jongeren rond en drinken verliefde stellen latte's en frappuccino's. De aanwezigheid van smartphones lijkt hier minder dominant. Bij mega-boekwinkel Apollo verkopen ze zelfs nog ouderwets cd's, boeken en dvd's. Is dit high-tech e-Estland?

Maar wie beter kijkt, ziet een samenleving waar de computer en de smartphone, 22 jaar na het afscheid van de Sovjet-Unie, tot in alle haarvaten is doorgedrongen. Meer dan de helft van de automobilisten in Tallinn betaalt het parkeergeld met het mobieltje.

Gratis wifi is er vrijwel overal in de hoofdstad. En met de verplichte identiteitskaart op zak reis je gemakkelijk met het openbaar vervoer.
Door de computer vroeg te omarmen en te integreren in alle facetten van de maatschappij, hoopte het kleine Estland economisch mee te draaien met de rest van de wereld. Banken hadden een voortrekkersrol. De verkoop in 2011 van het acht jaar jonge Skype, voor 6,6 miljard euro aan Microsoft, was de kroon op die succesvolle e-strategie.

Pionierswerk
Maar het pionierswerk van de afgelopen 22 jaar had niet kunnen slagen zonder de instelling van de bevolking. In driekwart van de huizen staat een computer. Alle scholen en overheidsorganisaties hebben breedbandverbinding. Het online stemmen in 2011 leidde ook niet grote incidenten, zoals fraude.

Ott: 'Esten zijn onderhand vertrouwd geraakt met het gebruik van de computer. Ze zijn niet achterdochtig. De oudste kiezer die in 2011 online stemde, was ruim honderd jaar. We zijn een land met een twitterende president en een jonge premier. Het weer is vaak niet goed, dat speelt ook een rol in onze brede omarming van e-services.'
De brede acceptatie van de identiteitskaart sinds 2002 tekent de e-houding van de bevolking. Met de kaart kun je stemmen, kunnen doktersrecepten worden opgehaald en digitale handtekeningen gegeven. Ook kan de Est zijn medische dossier inzien.

Iedereen kan op de overheidssites controleren wie informatie over je heeft opgezocht, zoals de politie. Met zijn identiteitskaart en slechts een paar muisklikken toont Indrek Vimberg wie zijn gegevens heeft ingezien. Er zit een melding bij van de politie. Vimberg, directeur van het ICT Demo Center, belde meteen. Het bleek een misverstand.

In het centrum vlakbij de luchthaven demonstreert Vimberg wat de Estse ict-sector allemaal heeft bedacht. Met zijn mobiel koopt hij een krant uit een automaat. Ook kan hij een straat in kijken. Handig voor files. Vimberg: 'Ik heb in verschillende landen gewoond maar ik zou niet anders willen. Waarom zou je anno 2013 je tijd verdoen door naar een kantoor gaan? Terwijl je hetzelfde met je mobiel of je computer kunt regelen.'