Alle lijntjes lopen steeds weer naar Kemna, met Job Gosschalk aan het hoofd van de heerschappij

'In de acteerwereld accepteert iedereen dit blijkbaar'

Job Gosschalk kon jaren zijn gang gaan voordat acteurs hun verhaal durfden doen. Want Kemna, het imperium van de castingkoning, is oppermachtig.

Ligt de macht in de Nederlandse theater-, film- en televisiewereld te veel bij één castingbedrijf? Het is een veelgehoorde verklaring voor het jarenlange grensoverschrijdende gedrag van Job Gosschalk, castingdirector, producent en regisseur.

Misschien moeten we eens kijken naar de machtsstructuren die dit soort situaties mogelijk maken

Acteur Yorick van Wageningen

Gosschalk gaf deze week in een schriftelijke verklaring toe dat hij een-op-een met acteurs heeft gewerkt - soms bij hem thuis - waarbij hij hun vroeg zich uit te kleden. 'Ik ben daarbij in een aantal gevallen - besef ik nu - over grenzen gegaan.' In de Volkskrant deden elf mannelijke acteurs, onder wie Hollywood-acteur Yorick van Wageningen, hun verhaal. Ook andere media brachten getuigenissen van mannen die zichzelf in opdracht van Gosschalk hadden uitgekleed en betast en in sommige gevallen ook werden betast - dat laatste wordt door Gosschalk ontkend.

'Misschien moeten we, als de storm is gaan liggen, eens kijken naar de machtsstructuren die dit soort situaties mogelijk maken', zei Van Wageningen. De rode draad in de verhalen van de acteurs: Gosschalk kon zover gaan door zijn machtspositie waarin hij acteurs kon maken of breken. Twee decennia koppelde hij als castingdirector acteurs aan rollen; later ging hij aan de slag als producent en regisseur voor theater, film en tv.

Hoe kan het dat één castingbureau zo'n zwaar stempel drukt op wat het Nederlandse publiek krijgt voorgeschoteld?

Kemna Casting benadrukte deze week in een verklaring dat Gosschalk 'tot tien jaar geleden' bij hen werkte als castingdirector, maar vermeldde in die tekst niet dat Gosschalk mede-eigenaar is van Hans Kemna Casting BV, van Kemna en Zonen (tv- en filmproducties), Kemna Theater, KemnaSenf (theaterproducties), Kemna Training (workshops voor acteurs) en Stemna (casting van stemacteurs). Daarnaast is Gosschalk mede-eigenaar van de Amsterdamse sportschool De Gymzaal, die besloten trainingen organiseert voor mensen gelieerd aan Kemna.

Hoe kan het dat één castingbureau zo'n zwaar stempel drukt op wat het Nederlandse publiek krijgt voorgeschoteld?

Het bedrijf werd in 1980 opgericht door Hans Kemna, de 'ontdekker' van Monique van de Ven en pionier in een tijd dat casting in Nederland nog niet als een professie werd gezien. Gosschalk kwam er in de jaren negentig werken en nam in 2000 het roer over. Hij had destijds een relatie met Jeroen van de Noort, de agent van acteurs als Huub Stapel en Katja Schuurman. Dat werd toen door sommigen gezien als belangenverstrengeling - Gosschalk castte de acteurs die zijn echtgenoot vertegenwoordigde. Zelf moest Gosschalk van dat verwijt niets weten. 'Ik cast acteurs omdat ze het meest geschikt zijn voor hun rol.'

Een castingbureau werkt in opdracht van een film-, theater- of tv-producent, die zelf geen tijd heeft om alle toneelstukken af te struinen op zoek naar talent. Regisseur Dick Maas heeft bij drie van zijn elf speelfilms met Kemna samengewerkt. 'Ze kunnen vaak snel met een lijstje acteurs komen en kennen de agenda's van die mensen, dat is efficiënt.' Uiteindelijk beslissen regisseur en producent wie de rol krijgt, zegt Maas. 'Maar je kunt daar als castingbureau natuurlijk wel wat in sturen. Als ze een aantal goede acteurs niet op auditie laten komen, weet ik dat als regisseur niet.'

Hoe meer je naar je toe trekt hoe meer mensen ook wel naar jou toe moeten

Kenners van de Nederlandse acteerwereld schatten dat Kemna 90 procent van de castings doet, van tv-series als De Spa en Flikken tot de musical Soldaat van Oranje. 'Was dit in de aannemerswereld aan de hand, dan zou er openlijk worden geklaagd over kartelvorming, dan had je Neelie Kroes op je dak gehad', zegt regisseur en producent Stephan Brenninkmeijer. 'Maar in de acteerwereld accepteert iedereen dit blijkbaar.'

Er zijn wel enkele concurrenten, maar die zijn lang niet zo groot. Jeannette Snik had jarenlang een castingbureau maar kon steeds moeilijker tegen Kemna opboksen. 'Ze waren er altijd erg goed in om alles naar zich toe te trekken: de soaps, stemmencasting, later ook produceren en regisseren. Dat is een vicieuze cirkel, want hoe meer je naar je toe trekt hoe meer mensen ook wel naar jou toe moeten.' Een voorbeeld daarvan is volgens Snik het aparte bedrijf Kemna Training. 'Dat hebben ze handig gedaan. Acteurs voelen zich verplicht die workshops te volgen, vanuit de gedachte: dan word ik misschien de volgende keer wel door ze uitgekozen.'

Gedragscode 

De Nederlandse Agenten Associatie (NAA) werkt met andere partijen in de televisie- en theatersector aan een gedragscode voor de omgang met acteurs. 'We voelen ons ontzettend beroerd door het feit dat dit soort praktijken hebben kunnen voortbestaan en dat er door de industrie wordt weggekeken', zegt NAA-secretaris Amber de Vente. 'Acteur is een kwetsbaar beroep. We moeten actiever opkomen voor onze cliënten.'

Albert Heijn heeft ook een bonuskaart

Een grote filmproducent die anoniem wil blijven

Snik kent Job Gosschalk redelijk goed. 'Hij was altijd heel actief in het benaderen van regisseurs, altijd aan het netwerken. Een charmante manipulator. Ik heb weleens van een regisseur gehoord met wie ik werkte dat Job hem had benaderd: 'Je werkt nu met Jeannette, maar wil je niet bij Kemna komen?' Daar heb ik Job wel op aangesproken, hoor. Zij zijn gewoon veel commerciëler dan ik was. Ik was er nooit op uit om een imperium te bouwen.'

Dat Kemna Casting zo groot kon worden, komt volgens Snik waarschijnlijk doordat regisseurs en producenten zich laten inpakken. 'Een regisseur zei me eens: ik wil wel met jou werken, maar ik moet van de producent naar Kemna Casting. Dan dacht ik: hoezo moet jij dat?'

Een reden kan zijn dat producenten een voordeliger deal kunnen sluiten als ze meer projecten door Kemna laten casten. 'Dat komt voor', bevestigt een grote filmproducent die niet met naam in dit artikel wil worden genoemd omdat hij de berichtgeving over Kemna te negatief vindt. 'Dat is de normaalste zaak van de wereld. Elke castingdirector met wie ik meer zaken doe, geeft korting. Albert Heijn heeft ook een bonuskaart.'

Zo ontstaat een sneeuwbaleffect. Niet iedereen vindt dat een positieve ontwikkeling. 'Als er drie ziekenhuisseries worden geproduceerd en je laat die alle drie door hetzelfde bureau casten, komt dat de kwaliteit niet ten goede', zegt Nora Mullens, tot zeven jaar geleden actief met haar eigen castingbureau. 'Je kunt maar één keer de allerbeste cast voor een ziekenhuisserie samenstellen, lijkt mij.'

Kritiek is ook dat een beperkt aantal bekende gezichten steeds weer wordt gevraagd voor grote rollen, terwijl talent dat toevallig minder in de smaak valt bij Kemna, moeilijk aan werk komt. 'Continuïteit leidt tot bekendheid, tot een band met het publiek', zei Job Gosschalk daar ooit over. Maar voor regisseur Dick Maas was het reden om voor zijn laatste film Prooi de casting weer in eigen hand te nemen. 'Ik had een beetje het idee dat ik bij Kemna steeds acteurs uit hetzelfde kringetje kreeg voorgeschoteld. Later zag ik dan elders goede acteurs voorbij komen die ik via Kemna niet op casting had gehad.'

Hollywood-acteur Van Wageningen zegt dat hij in de ban werd gedaan door Kemna Casting na een seksueel incident met Gosschalk

Dat Gosschalk nu zowel eigenaar is van een castingbureau als producent en regisseur, vindt Maas geen goede zaak. 'Daardoor krijg je een belangenverstrengeling. Als Kemna mij bijvoorbeeld vertelt dat een bepaalde acteur niet beschikbaar is, kan diegene dan echt niet of was dat omdat Gosschalk die persoon al op de rol had gezet voor zijn eigen film? Ik wil die dubbele agenda's liever voorkomen.'

Kemna Casting reageerde vrijdag niet op vragen over de werkwijze van het bedrijf.

Hollywood-acteur Yorick van Wageningen zegt dat hij in de ban werd gedaan door Kemna Casting na een seksueel incident met Job Gosschalk. Andere acteurs vertelden dat zij hun eigen grenzen overgingen doordat Gosschalk hen eerst psychologisch had bewerkt, onder meer door hun toekomstige rollen voor te spiegelen.

Het kwetsbaarst zijn volgens oud-castingdirector Mullens de mensen die zijn afgewezen voor de toneelschool, maar toch willen acteren. 'Die mensen willen zó graag dat ze anderen die hen daarbij kunnen helpen, veel macht toebedelen. Maar je hóéft daar natuurlijk niet zo ver in te gaan.'

Ze hoopt dat de nieuwe generatie door alle verhalen van de afgelopen weken is gewaarschuwd. 'Mijn nichtje komt net van de toneelschool. Ik heb gezegd: blijf alsjeblieft bij jezelf, doe niets wat voor jou te ver gaat. En als het niet lukt, is het ook prima als je bloemen gaat verkopen.'


De val van Nederlands meest bepalende filmmaker

'Kom even lekker zitten.' Hoe de spil in de filmwereld over grenzen kon gaan
Als castingdirector en later ook als producent en regisseur was Job Gosschalk iemand om wie acteurs niet heen konden. Die positie heeft hij over een periode van zeker zeventien jaar misbruikt voor zijn eigen lust, zeggen elf acteurs die de Volkskrant sprak.

De man die bepaalde wie doorbrak - en wie niet: Job Gosschalk
Job Gosschalk is al jaren een spil in de Nederlandse theater-, televisie- en filmwereld. Aanvankelijk als castingdirector en later als regisseur, schrijver, film- en televisieproducent. Dinsdag maakte hij in een verklaring bekend zich jarenlang schuldig te hebben gemaakt aan grensoverschrijdend gedrag.

'Na seksueel incident met Job Gosschalk ben ik decennialang in de ban gedaan'
Hollywood-acteur Yorick van Wageningen heeft in zijn carrière ook last gehad van machtsmisbruik door castingdirector en regisseur Job Gosschalk, laat hij in een schriftelijke verklaring aan de Volkskrant weten.