Abe Dijkman en Dieuwertje Dir in Romeo en Julia van Toneelgroep Oostpool.
Abe Dijkman en Dieuwertje Dir in Romeo en Julia van Toneelgroep Oostpool. © Sanne Peper

Dit moet u gaan horen en zien in 2018

Een dirigent die in catsuit de orkestwereld bestormt, de meesterlijke metropoolfoto's van Michael Wolf, de goddelijke verschijning van D'Angelo en de aller- allerbeste portretschilders, om maar wat te noemen. Zestien handgeplukte cultuurtips om het jaar goed mee te beginnen.

1. Mirga Gražinyte-Tyla komt naar Nederland: dat wordt het concert van het jaar

'Mirga komt! Naar Utrecht! Dirigeren! Mirga (31) is de komeet van de klassieke muziek, de eerste vrouw die een bres kan slaan in een exclusief mannenbolwerk: het chef-dirigentschap van een toporkest. Op 9 april maakt ze in TivoliVredenburg haar Nederlandse debuut en als je het mij vraagt, wordt dat het concert van het jaar', schrijft Guido van Oorschot

City of Birmingham Symphony Orchestra o.l.v. Mirga Gražinyte-Tyla, 9/4, TivoliVredenburg, Utrecht.

2. 35 (meer dan) levensgrote portretten: een expositie om naar uit te kijken

High Society is een expositie om naar uit te kijken. Er worden 35 (meer dan) levensgrote portretten getoond van enkele van de beste portrettisten die ooit een penseel hebben aangeraakt: Rembrandt van Rijn, Antoon van Dyck, Giovanni Battista Moroni, Édouard Manet, Marcel Duran; de hele club. Tot de meest in het oog springende stukken behoren een vorstelijk dubbelportret van Moroni, een stoutmoedige Hals en een zwierig vrouwenportret van Giovanni Boldini. Rembrandts Marten & Oopjen hangen er ook weer, opgeschoond en wel.

High Society, Rijksmuseum,Amsterdam, vanaf 8/3.

3. Deze Nederlandse 'coverband extraordinaire' voert het latere werk van The Beatles live uit

The Analogues zijn een exponent van een nieuw tijdperk in de postume uitvoering van klassieke popmuziek. Ze zijn gewoon zichzelf, maar geven een haast wetenschappelijke dimensie aan hun vertolkingen: zo sprokkelden ze de instrumenten en apparaten bij elkaar die destijds werden gebruikt, om tot exact de juiste klank te komen, te beginnen met de albums vanaf 1967 die The Beatles zelf nooit live hebben uitgevoerd.

Na Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (1967) en Magical Mystery Tour (1967) is nu dus de beroemde 'witte dubbelelpee' uit 1968 aan de beurt. Zanger Jan van der Meij moet wegens oorproblemen voorlopig verstek laten gaan. Zijn vervangers zijn Moke-frontman Felix Maginn en enkele speciale gastzangers die de rockschreeuw van Paul McCartney (denk Helter Skelter) goed aankunnen.

Even goed, maar anders, is coverband Her Majesty, dat ooit óók begon met The Beatles maar zich al snel toelegde op Crosby, Stills, Nash & Young. Na een programma waarin het album Déjà Vu (1970) centraal stond, brengen ze nu Marrakesh Express, dat dieper ingaat op het solowerk van de vier, gelardeerd met goede anekdotes over de samenwerking.

The Analogues: The White Album Live, tournee vanaf 23/1.
Her Majesty: Marrakesh Express, tourneehervatting vanaf 3/4.

4. Het retrospectief van Michael Wolf

'Wolf mag zich een van de grote thema's van deze tijd hebben toegeëigend, het zoeken naar individualiteit in de metropolis; hij benadert de onderwerpen altijd lichtvoetig. Als kersverse inwoner van Parijs ervoer hij de stad als onmogelijk te fotograferen, een gesloten decor, kaalgeplukt door generaties fotografen. Als reactie ging hij virtuele stadswandelingen maken in Google Street View, waarbij hij screenshots maakte van klassieke 'Parijse momenten', vastgelegd door het volstrekte toeval van de passerende Google-camera door de straat', schrijft Mark Moorman. 

Michael Wolf: Life in Cities, 20/1 t/m 22/4, Fotomuseum, Den Haag.

5. Fraaie en hoognodige introductie in Zuid-Afrika na de Apartheid

Rutger Pontzen: 'Het MOCAA is het eerste grote museum voor hedendaagse kunst in Afrika, opgezet door de Duitse entrepreneur en filantroop Jochen Zeitz, als een bevestiging dat de Zuid-Afrikaanse kunst al een tijdlang van belang is in het mondiale kunstcircuit.

'Tell Freedom sluit mooi aan op de grote Goede Hoop-tentoonstelling in het Amsterdamse Rijksmuseum, vorig jaar, over de relatie tussen Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600. Alsof in het Rijksmuseum een basis werd gelegd om de kunst in Amersfoort beter te kunnen begrijpen. Omdat op een of andere manier de geschiedenis van het land, vol geweld en onrecht, natuurlijk doorwerkt. Ook in de kunst, ook al zijn de kunstenaars die in Amersfoort acte de présence geven grotendeels opgegroeid ná de afschaffing van de Apartheid, in 1990.'

Tell Freedom. 15 South African artists, 27/1 t/m 6/5, Kunsthal Kade, Amersfoort.

6. Originele ontwerpers aan de slag met impressies van museumbezoek

Met hun werk leveren Dewi Bekker (27), Anouk van Klaveren (26), Gino Anthonisse (29) en Christa van der Meer (29) commentaar op de modewereld. Ze hebben weinig met de heersende schoonheidsidealen en de marketing waarmee van een simpel T-shirt een onmisbare basic wordt gemaakt. Of ze ook draagbare mode lieten zien? Nauwelijks. Maar dat hoeft niet per se als het om zulke jonge ontwerpers gaat. Die zijn nog geen onderdeel van de gevestigde orde, die hoeven niet in groten getale te produceren en hebben niets te maken met aandeelhouders die uit zijn op groei. Kortom: ze kunnen zich een experimentele aanpak veroorloven.

Dit voorjaar is hun werk te zien in het Zeeuws Museum. De tentoonstelling is gebaseerd op veertig depotstukken uit het museum. De ontwerpers hebben willekeurige bezoekers gevraagd die stukken te omschrijven en ze zijn met die omschrijvingen aan de slag gegaan, zonder de originelen zelf te zien. Kortom: de interpretatie van de bezoeker, normaal het eindpunt, als startpunt van een nieuwe interpretatie. Dat is een origineel idee.

Zeeuws Museum X Das Leben am Haverkamp, 17/2 t/m 3/3-2019, Zeeuws Museum, Middelburg.

7. In EYE jongleren videokunstenaars met de illusie van echtheid en met realistische beelden.

'Dit zijn niet zomaar surrealistische experimenten die laten zien wat digitaal zoal mogelijk is (alles immers). Deze kunstenaars willen aantonen dat wat we voor waar aannemen mogelijk onecht is. 'Je moet erkennen dat niets klopt van wat je dacht te weten', zo verwoordt de koningin van deze methode het, de Duitse Hito Steyerl (51). Dit voorjaar is haar kunst te zien in museum EYE in Amsterdam, omdat zij in 2015 de eerste EYE Art & Film Prize ontving. En terecht', schrijft Anna van Leeuwen. 

EYE Art & Film Prize, Hito Steyerl, Ben Rivers, Wang Bing, 24/03 t/m 27/05, EYE, Amsterdam.

9.Tekenaars bewijzen hun vakmanschap met op hun kop leesbare beeld- verhalen, in Groningen.

Het Nederlands Stripmuseum beperkt zich niet tot het tonen van tweedimensionaal werk in lijstjes aan de muur. Het haalt ook variaties op de toverlantaarn naar Groningen. Zoals de houten Comic Machine van Pedro Stoïchita, die daarin zijn project Trésor Mathématique de Polybius toont: een beeldverhaal opgebouwd uit vier secties, die je met een primitief soort fruitautomaat op talrijke manieren kunt lezen en bekijken. Stoïchita noemt zelf een aantal van wel 10duizend mogelijkheden.

Opmerkelijk is ook het werk van de Belgische kunstenaar Alex Chauvel, die zijn strips laat drukken in rood en blauw; bekijk je deze beurtelings door een plaatje van rood of blauw plastic, dan openbaren zich twee verschillende verhalen. Ambivalent noem je zoiets.

En om het circusachtige effect te bereiken dat je vroeger in de strips van Gustave Verbeek tegenkwam, wordt speciaal voor de tentoonstelling een draaimachine gebouwd waarmee de bezoekers handzaam de omgekeerde werelden van diverse tekenaars kunnen bekijken: daarvoor hoef je dus niet op je kop te gaan staan.

Niet te geloven: ondersteboven, 17/3 t/m 2/9, Nederlands Stripmuseum, Groningen.

9. Musis Sacrum in Arnhem gaat weer open, inclusief een spectaculair nieuw raam

Architecten Frits van Dongen en Patrick Koschuch bouwden al heel wat theaters, van een poppodium in Venlo tot de schouwburg van Den Helder. Voor Musis Sacrum in Arnhem, dat na een grootscheepse verbouwing op 1 12 januari feestelijk heropent, brachten ze al hun kennis en ervaring met akoestiek, zichtlijnen, orkestbakken en foyers bij elkaar. Naast de renovatie van de klassieke concertzaal uit 1847, bouwden ze de moderne Parkzaal, die met zijn groene keramiekgevels fraai in het Musispark is geland. 

Musis Sacrum, Velperbuitensingel 25, Arnhem, officiële opening 12/1.

10. Salam door Noord Nederlands Toneel

De Vlaams-Marokkaanse schrijver en theatermaker Fikry El Azzouzi schrijft een nieuwe toneeltekst. Guy Weizman regisseert, Roni Haver maakt de choreografie en acteur Jack Wouterse kruipt in de huid van Abraham.

Jack Wouterse zei intuïtief 'ja' op Weizmans verzoek, hoewel hij hem als regisseur niet kende. 'Guy wil de goede kant op; net als ik gelooft hij ondanks alles in een betere wereld', zo meldt de Rotterdamse acteur aan de telefoon vanuit Spanje. 'Iedereen predikt voor zichzelf, Guy wil juist meerdere kanten laten zien. Het wordt tijd die religies eens goed door elkaar te donderen.'

Salam door Noord Nederlands Toneel, Club Guy & Roni en Asko|Schönberg, tournee van 8/3 t/m 18/5.

11. Is het God of D'Angelo?

'Na het North Sea Jazz Festival van 2015 werd er weinig meer D'Angelo vernomen', schrijft Gijsbert Kamer. 'D'Angelo was pas net begonnen, had hij eerder dat jaar tegen Rolling Stone gezegd, maar er volgde niets nieuws. Nu, begin 2018 moeten we het nog altijd doen met slechts drie platen. En natuurlijk de herinneringen aan concerten die op de beste momenten tot welhaast religieuze inzichten leidden: de Messias is een zwarte zanger, zijn naam is D'Angelo.'

D'Angelo. 11 en 12/3, Paradiso,Amsterdam.

12. Paul Groot transformeert tot Cole Porter in musical You're the Top

Het leven achter de façade laten zien, dát kan volgens acteur en zanger Paul Groot (50) in een biografische musical. Eerder stond Groot, de ervaren imitator uit Kopspijkers en Koefnoen, al in musicals over Wim Sonneveld, Adèle Bloemendaal en Robert Long. Nu speelt hij in een nieuwe versie van de musical You're the Top uit 1995 een grootheid uit de Amerikaanse showbusiness: de componist en liedjesschrijver Cole Porter (1891-1964). Porter voegde klassiekers als I've Got You Under My Skin en I Get a Kick Out of You toe aan het American Songbook en leidde als homoseksueel een complex dubbelleven.

You're the Top, door American Songbook Productions, regie Gijsde Lange. Première 22/1 in Stadsschouwburg Utrecht, tournee t/m 12/5.

13. Zo houden Abe Dijkman (Romeo) en Dieuwertje Dir (Julia) de Shakespeare-klassieker interessant

De jonge acteurs Abe Dijkman (24) en Diewertje Dir (28) spelen de titelrollen in Shakespeares Romeo en Julia, in een nieuwe bewerking van Toneelgroep Oostpool. Twee pubers verdwaald in een wanhopig gepassioneerde liefde, waarbij ze niet alleen elkaar maar ook hun families in de ellende storten. Is dat stuk nog steeds interessant? En is dit hun droomrol? Waarom wilde regisseur Marcus Azzini juist deze twee talenten? En hoe staan ze zelf tegenover De Grote Liefde?

Romeo en Julia van William Shakespeare door Toneelgroep Oostpool, regie Marcus Azzini. Première 6/1 in Huis Oostpool, Arnhem, tournee t/m 24/3.

14. Wat er gebeurt met vluchtelingen die de zee zijn overgestoken, en andere ontheemden.

Hoe vind je je weg in een nieuw vaderland? De opera Ontheemd! van orkest de Ereprijs draait om een vluchtelingen-echtpaar dat probeert te aarden in Nederland. Eerder dit jaar zagen we in een andere nieuwe opera, Fortress Europe, een toneel bedekt met wrakhout en stapels oranje reddingsvesten, een actueel en indringend beeld. Wat er terechtkomt van vluchtelingen die de Middellandse Zee zijn overgestoken en asiel hebben gekregen, is minder zichtbaar. In Ontheemd! wordt ingezoomd op twee mensen die door het toeval van plaats en tijd zijn losgerukt. De in Teheran geboren componist Kaveh Vares schreef de muziek. Librettist Marjolein Bierens vertelt over de productie.

Ontheemd!, onder leiding van Wim Boerman, tournee van 13/1 t/m 4/2.

15. A.M. Homes door de ogen van een Vlaams-Hollandse combinatie

Homes schrijft met een zekere wellust over mensen die op de automatische piloot langs elkaar heen leven. En deelt dan met sadistisch genoegen de klap uit die hen uit koers brengt  wellicht nu dan eindelijk de goede kant op. Haar werk is empathisch en hard tegelijk: eerlijk, vlijmscherp en venijnig, gul gelardeerd met humor.

Nu staat Guy Cassiers als regisseur niet per se bekend om zijn humor. Hij is eerder de man van concentratie en contemplatie, die zwaarmoedige thema's serveert op ingetogen Vlaamse fluistertoon, in een stemmig en somber schemerdonker.

Spannend dat juist hij met dit materiaal aan de slag gaat. Al is het dus nog de vraag hoe Homes' vinnige, felgekleurde geestdrift bij hem vorm zal krijgen.

Vergeef ons, door Toneelhuis i.s.m. Toneelgroep Amsterdam. V.a. 19/2.

16. Een nieuwe Othello, die de nadruk legt op het ingebakken racisme in Shakespeares klassieker.

Othello (1604) is een Shakespearedrama vol liefde en verraad over de zwarte, succesvolle legerofficier Othello en zijn grote liefde Desdemona. Regisseur Daria Bukvic maakt voor Het Nationale Theater in Den Haag een bewerking die nu eens niet het thema 'jaloezie' centraal zet, maar vooral gaat over de vraag hoe een witte wereld omgaat met het succes van een zwarte man.

Voor de bewerking benaderde Bukvic toneelschrijver Esther Duysker (1985), die eerder het toneelstuk A Raisin in the Sun bewerkte. Duysker vertelt hoe Bukvic haar uitvoerig onderhield over de Othello die zij al jaren op de planken wilde brengen en dat Duysker die moest gaan schrijven.

Shakespeares Othello door Het Nationale Theater, regie Daria Bukvic. Première: 3/2. Tournee t/m 31/3.