De ijsbeer verveelt zich

Voorbij zijn de tijden waarin alleen telde of de beesten in een dierentuin gezond waren en goed zichtbaar voor bezoekers, zo nodig in een clean, wit betegeld hok....

OP de muur van het bassin is nog steeds de plek te zien waar de ijsbeer zich altijd afzette. Knettergek was hij, vertelt curator J. Govers van Artis. Als ijsberen kunnen ijsberen, dan deed deze het in het water. Van links naar rechts en van rechts naar links zwom hij, eindeloos op en neer. Waarom weet niemand. Had het beest echt een tik? Een slechte opvoeding genoten? Of lag het eenvoudiger en verveelde de ijsbeer zich simpelweg kapot in zijn krappe, kale berenverblijf?Met de ijsberen Boris en Katrien, sinds begin jaren tachtig in Artis, gaat het gelukkig beter dan met hun voorganger. Boris kan heel relaxed op zijn rug baantjes trekken, Katrien maakt voor de show af en toe een duik van de betonrotsen. Verder liggen de ijsberen veel te liggen, maar daar hoeven we ons niet veel zorgen over te maken, zeggen de verzorgers, want ook in de natuur kunnen ze heel lui zijn.Toch probeert Artis de ijsberen zo actief mogelijk te houden. Er is weleens een levende vis in het bassin gegooid, in de hoop dat Boris op jacht zou gaan. Dat is helaas niet gebeurd. De ijsberen taalden niet naar de vis. Ze wachtten rustig af tot het voedertijd was.Wat wél het bereninstinct in Boris en Katrien doet ontwaken, zijn blokken ijs met daarin wortels of vis. De verzorgers gooien regelmatig zo'n ijslolly voor ze in het water, waarna de beren hun 'prooi' met tanden en nagels te lijf gaan. Zo zien verzorgers en publiek het graag. Een ijsbeer dient zich, ook in de dierentuin, immers als een ijsbeer te gedragen. En niet als een gek in een zwembad.Hoe erg vervelen dieren zich in een dierentuin? En wat doen verzorgers om die verveling tegen te gaan? Bestaat er zoiets als gedragstherapie voor de jaguar die eindeloos rondjes loopt in zijn hok, of de olifant die autistisch met zijn hoofd schudt?Zoals vaak, gaat achter zo'n achteloze vraag een complete wetenschap schuil. Het tegengaan van verveling heet dan in een keer enrichment of gedragsverrijking, en het vertonen van manisch dierentuingedrag een stereotypie. Elke twee jaar wordt een enrichment-congres georganiseerd, waarop biologen, wetenschappers en dierenverzorgers uit de hele wereld ideeën over gedragsverrijking uitwisselen. Ook op internet (www.enrichment.org) worden tal van tips aan de hand gedaan die het leven van beesten in een dierentuin spannender moeten maken, variërend van 'hangmatten voor beren', 'opwindende geuren voor roofdieren' en 'harmonica's voor olifanten'.Voorbij zijn de tijden waarin alleen telde of het dier gezond was en voor de bezoeker goed te zien, zo nodig in een clean, wit betegeld hok. Vijftien jaar geleden vroegen dierentuinartsen zich nog bezorgd af of het wel 'hygiënisch' was apen zélf naar hun voer te laten zoeken tussen het stro, vertelt biologe T. Griede, hoofd dieren en planten van het Noorder Dierenpark in Emmen. Maar inmiddels is iedereen het erover eens dat elk dier zoveel mogelijk 'natuurlijk gedrag' moet kunnen vertonen in een 'natuurlijke omgeving'.Dat betekent allereerst dat de kooi zo moet zijn ingericht dat een klimaap ook echt kan klimmen, en een vogel een stukje kan vliegen. Daarnaast proberen de verzorgers, op vaak inventieve wijze, het 'soorteigen gedrag' te stimuleren. Maar wat is natuurlijk in een dierentuin, met dieren die soms vergeten zijn hoe het in de echte natuur ook al weer ging?Om misverstanden te voorkomen: niet alle dieren die op een mooie lentedag in de zon liggen vervelen zich. Veel roofdieren slapen ook in het wild een groot deel van de dag, vertelt biologe M. Willemsen van de onlangs opgerichte 'werkgroep gedragsverrijking' van Artis. Willemsen heeft ook niet de indruk dat veel dieren in Artis echt verveeld zijn. Goed, de zwarte jaguar heeft duidelijk een stereo typie, die maakt eindeloos hetzelfde rondje. Maar hij is nog wel 'alert'. Het lopen heeft trouwens ook een functie. Een roofdier moet zijn energie kwijt.En wat de olifanten betreft: het is waar dat die elke dag rond etenstijd tegen de deur van hun hok bonken en dat het mannetje op seksueel gebied weinig presteert ('hij kan het gewoon niet'), maar of dat betekent dat ze gefrustreerd zijn? De olifanten schommelen in ieder geval niet eindeloos heen en weer, zegt Willemsen, zoals veel gestreste olifanten in dierentuinen doen.Nee, de enige dieren waarover zij zich zorgen maakt zijn de fossa of fretkat die nog maar net in Artis is en onwennig in zijn hok heen en weer rent, en de Afrikaanse wilde honden, waarvan ook het pas geboren kleintje al typisch stereotiep gedrag vertoont. Ook een van de lippenberen staat soms vreemd op een boomstam te springen en met haar hoofd te zwaaien. 'Maar wie weet doet ze dat in de natuur ook. We weten niet alles.'In Artis, waar de dieren vaak beperkt de ruimte hebben, wordt de 'verrijking' vooral gezocht in de manieren van voeren. Zo krijgen de gorilla's hun eten soms in een doos of jutezak, zodat ze even bezig zijn voor ze wat hebben. Om dezelfde reden wordt bij sommige apen het voer door het stro gemengd, of in het buitenverblijf onder de struiken verscholen.Overigens loopt Artis niet voorop als het gaat om 'gedragsverrijking'. De dieren worden nog steeds op vaste tijden gevoerd, terwijl elders dat vaste patroon vaak is losgelaten, juist om de sleur te doorbreken. Ook zijn in de oude, krap bemeten stadsdierentuin lang niet alle wensen te verwezenlijken: in de kooien van de roofdieren kunnen bijvoorbeeld geen 'prooien' aan speels verende, hippe 'bungeekoorden' worden opgehangen, omdat dan, zoals Willemsen zegt, 'meteen het hele dak naar beneden komt'.In Diergaarde Blijdorp in Rotterdam, het Noorder Dierenpark in Emmen en Ouwehands Dierenpark in Rhenen wordt al langer geëxperimenteerd. In Emmen leggen de verzorgers bijvoorbeeld regelmatig mest van prooidieren in het hok van de panters of tijgers, wat door de 'spanning' die dat oproept een enerverend effect heeft op de beesten, aldus Griede. En in Blijdorp droomt men al van een volautomatische 'vislanceerder' voor de otters, vertelt medewerker C. Peters: een apparaat dat uitkomt in het bassin en waaruit onregelmatig een - dode - vis wordt gespoten, die de otters zelf mogen 'vangen'.Daarmee komt Blijdorp dicht in de buurt van animal engineering, een mechanische vorm van 'verrijking' die vooral in de Verenigde Staten wordt toegepast - want natuurlijk komen ook op dit gebied veel modes uit Amerika overwaaien. De slimme tijger die in het themapark Animal Kingdom van Disney aan een boom krabt, ziet aan de andere kant van zijn verblijf een luik opengaan: dinner time!Zo ver zal het in Nederland waarschijnlijk niet komen. We houden hier meer van 'kleine, natuurlijke oplossingen'. En welke tijger vangt in het wild een gazelle door aan een boom te krabben? Bovendien heeft het dier het kermiskunstje vaak snel door, zegt Govers, waarna de lol eraf is.Waar in Nederland wél veel discussie over is, is het voeren van levende prooien. In Blijdorp geven ze de slangen na sluitingstijd weleens een levende muis, vertelt Peters, omdat sommige slangen niet houden van dood, koud voedsel. Daar wordt, met het oog op de bezoekcijfers, weinig ruchtbaarheid aan gegeven. Met levende vis, voor bijvoorbeeld de otters, zouden veel bezoekers al problemen hebben, vermoedt Peters. Laat staan dat je een konijntje kunt loslaten tussen de leeuwen, waar ze op kunnen jagen.Het publiek kijkt graag naar Discovery Channel, maar wordt in de dierentuin liever niet geconfronteerd met het echte beestenleven. In Emmen en Blijdorp voeren ze de 'halve koeien met huid en haar' niet voor niets als de poort gesloten is. Griede: 'Het is voor een tijger heel goed om met zijn snorharen in zo'n lijk te zitten, maar dat accepteert het publiek niet.'Een ander ethisch dilemma is het laten krijgen van jongen. Iedereen is het erover eens dat het hebben van een jong een prachtige natuurlijke vorm van gedrag is - en uitermate goed tegen de verveling bovendien. Tegelijkertijd moet elke dierentuin ervoor waken geen overschot aan dieren te krijgen; veel katachtigen en apen zijn daarom aan de pil.Maar mag je een dier wel een jong onthouden? Of moet je het laten komen en daarna een andere oplossing zoeken, bijvoorbeeld door euthanasie op de zogenoemde 'surplusbeesten'? Dat gebéurt - al is niemand er gelukkig mee. Artis heeft bijvoorbeeld onlangs nog een oude Afrikaanse wilde hond laten inslapen nadat zij een jong had gehad en van de rest van de familie moest worden gescheiden, omdat ze niet nóg een keer gedekt mocht worden. Het vrouwtje zou dan te veel nakomelingen krijgen, meende de coördinator van het Europese fokprogramma. De geïsoleerde oude hond werd mager en rende de hele dag op en neer. Govers: 'We hebben nog geprobeerd haar naar een andere dierentuin over te plaatsen, maar dat is niet gelukt. Afmaken was de enige oplossing.'Wat wil het dier, dat blijft de vraag. Niemand zal ooit weten of de ijsberen tevredener zijn nadat zij eigenpotig een wortel uit een stuk ijs hebben gesloopt. Ook dierengeluk is niet te meten. Bovendien: zegt de uitkomst van zulk onderzoek niet vaak meer over de mens, zijn hoop en verwachting, dan over het dier?De tekenen kunnen dus alleen maar gunstig zijn. In Emmen is waargenomen dat de panters, sinds ze vanuit hun kooi uitzicht kregen op een 'savanne' vol lekkere prooien, 'veel meer vormen van gedrag' lieten zien, waaronder een hernieuwde belangstelling voor seks. En in Artis hebben de chimpansees na de bouw van het nieuwe buitenverblijf (met klimbomen en slingertouwen en alles) voor het eerst het opvoeden van de jongen níet aan de verzorgers en de fles overgelaten.Het wachten is nu op de gorilla's. Het vorige vrouwtje wist zich met haar jong geen raad. Ze zag het aan voor speelgoed en slingerde het bijna tegen het plafond, hoezeer een verzorgster ook het goede voorbeeld had gegeven door voor het raam haar baby de borst te geven. Er is nu een nieuw vrouwtje, dat in familieverband is opgegroeid in een andere dierentuin. Hopelijk herinnert zij zich wel hoe het in de natuur toegaat.