Bericht uit Moskou

‘Ik huiver over de effectiviteit van de propagandamachine die hier is gebouwd’

Politiek verslaggever Frank Hendrickx, die tussen 2000 en 2004 correspondent was in Rusland, communiceert via een berichtenservice met de Rus Jevgeni (45), een verkoopmanager in Moskou. Hij vertelt over het dagelijkse leven in Rusland na het uitbreken van de oorlog met Oekraïne.

Begin bij de eerste dag
Maandag 7 maart

Donderdag 19 mei

08.25

'Waarom zijn we de afgelopen twintig jaar niet massaal in verzet gekomen tegen Poetin? Als ik terugkijk op deze periode in de geschiedenis dan huiver ik over de effectiviteit van de propagandamachine die hier is gebouwd. Niet alleen de wapens op het slagveld zijn door tijd heen gemoderniseerd, hetzelfde geldt voor de wapens in de informatieoorlog.

'De principes zijn hetzelfde gebleven: vertel je mensen dat ze een uniek volk vormen met een ziel, vertel ze dat ze vernederd worden door de rest van de wereld, dat er misbruik van hun goedheid wordt gemaakt, dat ze omsingeld worden door de Navo.

'En doe dan een appèl op revanche.

'De meeste feiten – niet allemaal – die mensen op tv te zien krijgen, zijn waar en kunnen zelfs geverifieerd worden. Maar de context wordt zo vervormd dat het totaalbeeld volkomen pervers wordt. Wat klein is, wordt groot gemaakt, wat groot is, wordt klein gemaakt. Het is zoals Goebbels zei: ‘Creëer grote leugens, dan zijn mensen bereid ze te geloven.’

'De propagandamachine heeft jarenlang iedere kruimel of schilfer aan informatie verzameld die ook maar enigszins als voorbeeld van russofobie gepresenteerd kan worden. Alles wordt opgeslagen, uitvergroot en uitgevent.

'Recente campagnes draaiden om de dopingschandalen bij de Olympische Spelen. Het Russisch Olympisch Comité werd geschorst vanwege het omruilen van bloedbuisjes. We hebben nooit geprobeerd om dat te ontkennen, al hebben we het ook nooit bevestigd. In plaats daarvan claimden we dat de meeste andere landen precies hetzelfde doen. Maar alleen wij worden gestraft. Omdat Rusland vernederd moet worden.

'Zo werkt haatzaaierij.

'Dan Oekraïne. Het idee dat we hier te maken hebben met een tweederangs land wordt al heel lang gepusht. Zelfs als je geen tv kijkt, ontkwam je er niet aan. Oekraïne werd aan de ene kant geridiculiseerd (‘in een land als Oekraïne wil je niet leven’) en aan de andere kant als een enorme dreiging afgeschilderd. En vergeet vooral niet: ze stelen ons gas.

'Het was steeds weer het goede Rusland versus het slechte Oekraïne, een mislukte staat, geen onafhankelijk land, maar een vergissing die rechtgezet moet worden en ze zullen ons dan nog dankbaar zijn ook.

'Hadden we meer kunnen doen om dit proces tegen te houden? Ik had meer kunnen doen. Ik had meer demonstraties kunnen bijwonen. Ik had meer vrienden kunnen meevragen. Ik had actiever kunnen zijn op sociale media. We hadden waarschijnlijk allemaal meer kunnen doen.'

Leden van de Jonge Pioniers poseren bij de legendarische onderzeeër Aurora. De organisatie werd 19 mei dit jaar opgericht, voor propagandadoeleinden. Foto EPA

08.38

'Deze oorlog in Oekraïne zal weer verdwijnen, misschien wel eerder dan we nu denken, want onze tanks, raketten en hightech-onderdelen voor wapens raken uitgeput. We zullen uiteindelijk in een tweede Koude Oorlog terechtkomen. Het enige geruststellende daarbij is dat die mensen die nu merchandise kopen met de letters SSSR erop er achter gaan komen wat die letters werkelijk betekenen. Ze kunnen zich opmaken voor een heel onaangename verrassing: het leven in de Sovjet-Unie was geen snoepje.

'De attributen van dit leven zullen bestaan uit een steeds ouder worden leider, smokkel als onderdeel van onze economie en enige brug naar het moderne Westen en afpersing door de politie. Want waar smokkel is, is afpersing.'

Dinsdag 13 mei

9.15

‘Het duurt soms even voordat je veranderingen in de gaten krijgt. Als je iedere dag naar jezelf kijkt in de spiegel zie je niks, terwijl als je in het fotoarchief op je telefoon door oude foto's van jezelf scrollt, de veranderingen in je gezicht opeens heel zichtbaar worden.

‘Op een vergelijkbare manier gaat het met ons dagelijks leven. De prijzen voor voedingsproducten zijn met zo’n 30 procent gestegen, maar dat is geleidelijk gegaan, waardoor het minder opvalt. Anders is het als je auto een onderhoudsbeurt nodig heeft. Dat blijkt dan minstens het dubbele te kosten van wat je gewend was. Dan wordt de verandering opeens erg zichtbaar.

We zijn inmiddels ook gewend geraakt aan de gesloten deuren en donkere etalages van populaire ketens als McDonald’s, Zara en Uniqlo. Het valt niet meer op. Overigens zijn er ook nog veel ketens die wel doorgaan. Burger King en Stockmann (Finse warenhuisketen, red.) zijn nog gewoon open.’

Een vestiging van McDonalds in Podolsk, een stad 40 kilometer ten zuiden van hoofdstad Moskou. De Amerikaanse fastfoodketen maakte deze week bekend dat zij al haar 850 filialen in Rusland verkoopt. Beeld ANP / EPA

9.40

‘Na het uitbreken van de oorlog waren veel mensen nog optimistisch dat alles over een paar maanden weer bij het oude zou zijn. Dat gevoel is verdampt. Nu het aanbod in de warenhuizen slinkt en de logistieke kanalen zijn vernietigd, kijkt iedereen voor verlossing naar het Oosten, maar het is voor mij duidelijk dat de leveringstijden langer worden en de prijzen zullen blijven stijgen, terwijl het aanbod afneemt

‘Deze trein heeft de economische crisis jaren negentig als bestemming en ik weet niet of daar het eindstation ligt. In de Sovjet-Unie van de late jaren tachtig was het belangrijkste motto: ‘Er is tenminste geen oorlog.’ Nog steeds merken mensen in Moskou weinig van de oorlog, maar toch zijn er geregeld berichten over explosies in de zuidelijke grensregio’s. Twee maanden geleden was dat nog onvoorstelbaar geweest.

‘We hebben de neiging om te zeggen dat de oorlog ‘al’ bijna drie maanden duurt, maar het is goed mogelijk dat het ‘nog maar’ drie maanden is. Ik realiseer me nu wat de Duitsers voelden in de late jaren dertig en begin jaren veertig, toen onduidelijk was welke landen ze nog meer zouden binnenvallen en hoe lang de oorlog nog zou duren.

‘Ik luister momenteel naar een audioboek van Erich Maria Remarque, Hebt uw naasten lief. Het beschrijft het leven van Duitse emigranten in het buitenland. Waar ze ook gaan, ze zijn nergens welkom. Ze steken eindeloos grenzen over, maar zijn overal illegaal. Er is één advies dat Remarque heel duidelijk maakt: vergeet hoe mooi het ooit was en stop met nadenken over hoe alles zal aflopen.

‘Wij weten ook niet wat Poetin nog gaat doen, hoe hij aan zijn einde zal komen. Verandering lijkt vooralsnog nagenoeg onmogelijk. Er is geen onrust in het land die kan uitmonden in een revolutie. Net als Hitler is Poetin een dictator die waanzinnig is geworden door een verlangen naar grootsheid. En net als bij Hitler in de jaren dertig is hier nog brede steun voor Poetin.

‘Het enige wat rest is hoop. Hoop dat dit land, waar een oorlog tegen een buurland wordt gesteund, ooit een vruchtbare bodem zal blijken voor een beter leven.’

Zondag 15 mei

08.10

Ik had het er laatst met iemand over: paradoxaal genoeg zouden we waarschijnlijk nog beter af zijn als Poetin echt tsaar was geweest. In een monarchie zijn er tenminste nog duidelijke regels voor de machtsoverdracht, waardoor het risico op disruptie en onrust kleiner is.

Er zijn best veel mensen die menen dat Poetin eerder had moeten opstappen, maar nu vinden ze een vertrek te riskant omdat er geen opvolger klaarstaat. Het probleem is natuurlijk dat Poetin doelbewust heeft toegewerkt naar deze toestand. Alle slimme mensen met leiderschapskwaliteiten zijn geëlimineerd.

Als hij er zeker van was geweest dat een familielid hem zou opvolgen, dan had hij dat waarschijnlijk niet gedaan. Dan had hij juist gewild dat zijn troonopvolger goede mensen om zich heen had gehad. Maar Poetin lijkt helemaal niet na te denken over wat na hem komt. Alsof zijn ware ambitie is om voor altijd aan de macht te blijven.

9.43

Afgelopen week keek ik op YouTube naar Michail Chodorkovski. Hij sprak over gewapend verzet. Hij zei: als jullie vrijheid willen, moeten jullie ervoor vechten. Chodorkovski heeft recht van spreken. Hij heeft tien jaar in de gevangenis moeten zitten, omdat hij het opnam tegen Poetin.

Ik hoop dat Chodorkovski ooit kan terugkeren. Misschien als een soort tussenpaus de macht overneemt na Poetin, en er meer ruimte ontstaat voor politiek debat. In mijn ogen zou Chodorkovski een goede president zijn. Hij heeft niet alleen ervaring opgedaan als topman van Yukos, een groot oliebedrijf, hij heeft ook een visie voor Rusland. Hij is niet alleen maar tegen Poetin, maar heeft een positieve agenda. Chodorkovski zou in staat moeten zijn om sterke, democratische instituten op te bouwen.

Zaterdag 14 mei

16.50

Je vroeg me eerder of de gemiddelde Rus weet dat Poetin en zijn vertrouwelingen heel vermogend zijn geworden de afgelopen jaren. Ik denk het wel, maar als je het iemand op de man af vraagt dan krijg je vaak hele vage, tegenstrijdige antwoorden. Alsof Poetin er ook niet veel aan kan doen. We hebben een oud axioma: de tsaar heeft altijd gelijk. En als hij toch een fout maakt, ligt dat aan de bojaren (adellijken, red.) die hem niet goed adviseren.

Veel mensen denken dat Poetin geprobeerd heeft om de corruptie aan te pakken – bijvoorbeeld door zakenman Michail Chodorkovski in 2003 te arresteren – maar dat zelfs hij nu eenmaal niet elk probleem kan oplossen. De welvaart van Poetin en zijn getrouwen wordt aanvaard als een onvermijdelijk kwaad.

Poetin heeft door de jaren heen overal zijn mensen op cruciale posities geplaatst. Dat begon al meteen bij Gazprom, waar zijn medestander Aleksej Miller in 2001 als bestuursvoorzitter werd aangesteld. Nu zitten ze overal. Ze controleren een groot deel van de economie en het staatsapparaat. De wetenschapper Vladimir Pastoechov heeft Poetins vertrouwelingen al vergeleken met de opritsjniks, de beruchte lijfwachten van Ivan de Verschrikkelijke, die trouw zwoeren aan de tsaar persoonlijk, en bijna zonder enige beperking konden doen en laten wat ze wilden.

Donderdag 12 mei

13.47

Je schreef me over een interview met de zakenman en bankier Oleg Tinkov. Ik heb het gesprek nog niet gezien, maar je moet niet te snel over hem oordelen. Tinkov is impulsief en zegt dingen die bedachtzame mensen niet zo snel zullen zeggen. Hij heeft zich uitgesproken tegen de oorlog en dat is meer dan de meeste zakenlui hebben gedaan. Het resultaat is dat hij gedwongen is om zijn bedrijf ver onder de prijs te verkopen aan een handlanger van Poetin.

Tinkov beweert dat democratie niet geschikt is voor Rusland. Ik weet dat meer mensen er zo over denken. Ze associëren democratie nog altijd met chaos en criminaliteit. Dat is ook wat Poetin erin hamert: zonder mij gaan jullie terug naar de ‘democratie’ van de jaren negentig. Een angstbeeld.

Zakenman en bankier Oleg Tinkov.  Foto Reuters

Om hoop te houden, denk ik terug aan mijn eerste jaar aan de universiteit. Ik volgde een college wiskunde dat me volledig boven de pet ging. Ik raakte in paniek en was er van overtuigd dat ik zou zakken en van de universiteit gestuurd zou worden. Dat veranderde pas toen ik eens goed keek naar de tweedejaarsstudenten. Die waren lang niet allemaal slimmer dan ik en zaten toch nog gewoon op de universiteit. Op de een of andere manier hadden ze dat vak wiskunde gehaald. Die gedachte vrolijkte me op.

Daarom blijf ik ook verwijzen naar Duitsland. De mensen daar werden niet alleen misleid door de propaganda, maar keurden zelfs iets waanzinnigs als de Holocaust goed. Ze zijn eroverheen gekomen en geloven nu in democratie. Waarom kan zoiets niet in Rusland gebeuren?

Het grote verschil is natuurlijk dat Adolf Hitler geen kernwapens had en Poetin wel. Er zal hier nooit een bezettingsmacht komen die veranderingen oplegt. Het probleem is verder dat de hele top van het regime hier precies hetzelfde denkt als Poetin. Het is dus cruciaal dat na Poetin iemand uit de tweede ring, een persoon die niet verbonden is met de geheime dienst FSB, de macht overneemt. Zo iemand is er. Daar ben ik van overtuigd.

Wie weet zal het proces van verandering hetzelfde verlopen als ten tijden van de Sovjet-Unie. We gingen van Brezjnev naar Gorbatsjov, met daartussenin nog de hardcore KGB’er Andropov en de incapabele Tsjernenko.

Ik ben er bijna zeker van dat een opvolger van Poetin niet meteen alles anders gaat doen. Aleksej Navalny en Vladimir Kara-Moerza (oppositieleiders, red.) zullen niet meteen worden vrijgelaten en Michael Chodorkovski, Sergej Goeriev en Vladimir Milov (respectievelijk zakenman, econoom en oppositieleider, red.) zullen niet onmiddellijk mogen terugkeren; maar ik hoop dat het proces van verandering zich binnen een decennium kan voltrekken. En hopelijk nog veel sneller.

Woensdag 11 mei

16.23

Ik heb nog nooit zoveel naar Poetin gekeken. Vroeger liep ik weg zodra hij op televisie verscheen, maar sinds 24 februari laat ik al zijn beelden op me inwerken, in de hoop iets meer te begrijpen van zijn emoties en beweegredenen.

Hij loopt inmiddels als een oude man. Ik weet niet meer wie het als eerste opmerkte, maar Poetins drijfveer is niet meer om nog een groot paleis te bouwen of een extra miljard te stallen op een geheime bankrekening, hij is bezig met zijn plaats in de geschiedenisboeken. Hij wil de leider zijn die de grootsheid van Rusland herstelde. Misschien realiseert hij zich inmiddels dat het ook heel anders met hem kan aflopen.

Dinsdag 10 mei

14.07

Ik was tijdens Overwinningsdag niet de hele dag in Moskou. Toen ik naar huis reed, passeerde ik een kleine parade van zo’n twintig personenauto’s met rode vlaggen en daarop de letters SSSR. Ik liet me achter het stuur even gaan en noemde de mensen in die auto’s hardop ‘idioten’. Mijn kinderen hoorden dat en ik moest mezelf verklaren.

Ik kwam er niet goed uit. Die vlaggen zijn geen misdrijf. Wat me stoort, is dat we zo trots moeten zijn op de overwinning. Het hoort bij de populaire gedachte in Rusland dat iedereen als een patriot opgevoed moet worden. En patriotten hebben iets nodig om trots op te zijn. Het moederland, onze voorouders, de overwinningen van onze voorouders voor het moederland.

Dat hele concept dat we trots moeten zijn, doet mij huiveren. Het idee dat we patriottisch moeten zijn, doet mij huiveren. Het voelt als een grote leugen. Een leugen die ieder jaar verder wordt opgeblazen.

Na 77 jaar zouden we ook kunnen erkennen dat we geen bevrijders waren. In elk geval niet voor de landen in Oost-Europa. De beste omschrijving is misschien dat we het minste van twee kwaden waren. We hebben onze ideologie opgelegd aan anderen en dan maakt het niet meer uit hoeveel industrieën we daarna hebben opgebouwd in die landen.

De oorlog was wreed en ook wij hebben wreedheden begaan. We hoeven niemand meer te veroordelen. We hoeven ook niet alles goed te praten. Na 77 jaar zou ik willen dat er meer mededogen was en minder trots, meer begrip voor elkaar en minder verheerlijking van het eigen verleden.

Poetin blijft juist vasthouden aan die verheerlijking. Misschien is dat een rationele keuze om populair te blijven en de macht in handen te houden. Hij wil de triomfator zijn, maar de triomf is als een atoom: ondeelbaar.

15.12

Een echt gevoel van triomf was er dit keer niet. Poetin leek dat ook in te zien. Hij sprak niet over zeges of over zijn plannen voor zeges in Oekraïne.

Ik was vooral onder de indruk van de beelden na de parade. Poetin die naar de Alexandertuin liep. Het brengen van de krans, het neerleggen van de bloemen; hij was steeds alleen. Een soort geconcentreerde eenzaamheid.

In normale omstandigheden was hij misschien vergezeld geweest door buitenlandse leiders – op z’n minst door Loekasjenko van Belarus – of door leden van de veiligheidsraad. Personen die min of meer op gelijke voet met hem staan. Brezjnev en andere Sovjetleiders werden nog omringd door collega's uit het Politburo, zelfs Stalin had iemand als minister van Buitenlandse Zaken Molotov aan zijn zijde.

Niet Poetin. Die heeft niemand, behalve de voorbij marcherende soldaten die voor hem salueren. Geen echtgenoot. Geen kinderen. Heel steriel. Het moet een ongemakkelijk gevoel zijn voor iemand die zich ooit omschreef als de enig ware democraat sinds Gandhi.

Poetin zag er niet uit als een gelukkige man uit, maar ook niet als een ongelukkige man. Hij zag er zeker niet uit als een zondaar die gebukt gaat onder zijn daden. Ik denk dat hij meer ongemak ervaart van een muggenbeet dan van de vrieswagens vol gesneuvelde jongens die door hem de dood in zijn gestuurd.

Zaterdag 7 mei

17.48

De voorbereidingen voor Overwinningsdag op 9 mei zijn in volle gang. De hele stad wordt versierd. Voor mijn gevoel heeft de cult rond de overwinning in de Tweede Wereldoorlog vooral sinds het zeventigste jubileum in 2015 een enorme vlucht genomen.

De dag is onderdeel geworden van de propaganda tegen het Westen. De boodschap is dat de VS en het Westen proberen de grote overwinning in de Tweede Oorlog van ons te stelen door onze rol te marginaliseren. Dat wordt er echt ingehamerd: ze willen de wereld laten vergeten wie hen gered heeft van het fascisme.

Als kind eind jaren tachtig dacht ik dat het anders zou lopen. Het viel me destijds op dat we nooit stilstonden bij de Eerste Wereldoorlog. Dat kwam natuurlijk omdat de Sovjet-Unie geen onderdeel was van die oorlog – over breuken in de geschiedenis gesproken – maar ik dacht dat het kwam omdat die oorlog toen alweer zeventig jaar geleden was. Na verloop van tijd raken grote historische gebeurtenissen in de vergetelheid, meende ik, hoe jammer en onterecht dat misschien ook is. Ik veronderstelde dat ooit hetzelfde zou gebeuren met de Tweede Wereldoorlog, maar het tegenovergestelde is het geval.

Zondag 8 mei

09.23

Op mijn werk voer ik veel gesprekken over de economie. Mijn conclusie is dat de situatie alleen maar erger gaat worden, veel erger, en voor een lange periode. Veel bedrijven lijden nu echt onder de sancties, omdat lokale voorraden van geïmporteerde producten uitgeput raken. Verder is de sterke roebel een groot probleem.

De koers van de roebel is weer volledig hersteld. Sterker nog, onlangs bereikte de roebel het hoogste niveau ten opzichte van de dollar in twee jaar tijd. Voor veel bedrijven pakt dat heel slecht uit. Al onze buitenlandse leveranciers eisten na de invasie vooruitbetalingen. Wij hebben die betalingen gedaan op een moment dat de roebel laag stond. De spullen zijn nog niet eens binnen, maar door de stijgende roebelkoers weten we nu al dat we te duur hebben ingekocht.

Er is in ons land geen vrije valutahandel meer, dus de hoge koers van de roebel is kunstmatig. Waarom er voor zo’n hoge koers wordt gekozen? Ik weet het niet zeker, maar ik kan er wel een goede reden voor bedenken. Kijk maar eens naar het nieuwsbericht dat ik je heb gestuurd. Grote buitenlandse investeerders als Shell, BP en Total gaan al hun bezittingen in Rusland afstoten.

Als de roebelkoers hoog is, wordt het relatief goedkoop om die inboedel over te nemen. Zodra de overnames zijn afgerond kunnen de autoriteiten de roebelkoers weer laten zakken, waardoor de oude bezittingen van Shell en BP omgerekend naar euro’s en dollars in één klap veel meer waard worden.

Nu moet je de komende tijd goed opletten wie hiervan gaat profiteren. Wie gaan de bezittingen van Shell en al die andere Westerse bedrijven overnemen? Ik vermoed dat het mensen zullen zijn uit de directe omgeving van Poetin, types als Igor Setsjin (topman oliebedrijf Rosneft, red.), Arkadi Rotenberg (eigenaar van groot bouwbedrijf, red.), Joeri Kovaltsjoek (bankier, red.).

Een paar mensen kunnen profiteren van deze oorlog, terwijl de rest van de bevolking verliest. Moet je je voorstellen hoe zij zullen lachen om de oprechte supporters van de oorlog?

Donderdag 5 mei

11.20

Visueel is de stad nog nagenoeg hetzelfde, maar de ziel is veranderd. Zo is het denk ik wel. Het is alsof de herfst al over Moskou is gevallen; overdag is het nog warm, maar ’s avonds voel je een koude windvlaag en weet je dat de winter in aantocht is.

Ik schreef je eerder over de schrijver Ivan Boenin, die rond de revolutie van 1917 besloot Rusland te verlaten en daarna in Frankrijk woonde. Een van de eerste gedichten die hem beroemd maakte, heette Listopad (Bladval). Hij schreef het ver voor 1917 en hij won er de Poesjkinprijs mee, een grote literaire onderscheiding in die tijd.

Je zou het in het Russisch moeten lezen. Het is prachtig! Poëzie is moeilijk te vertalen, maar Boenin dicht over een warme en zonnige dag in een herfstbos dat door hem wordt omschreven als ‘een kleurrijke toren’. Na een paar pagina’s neemt de koude winternacht het over. De herfst verlaat de ‘overbodig geworden toren’ om verder te trekken naar het zuiden.

Ik vrees dat dit gedicht over het vallen van de bladeren van toepassing is op het huidige Moskou.

10.40

Onlangs had ik het er weer met mijn vrouw over dat we het afgelopen decennium best veel Europese steden hebben bezocht, maar dat het moderne Moskou niet meer voor die steden onderdeed. De recente architectuur is echt uitmuntend. Er moet nog veel gebeuren, maar de stad was levendig en groeide in schoonheid.

Nu is dat anders. Door de ongelooflijke wending van de afgelopen maanden hebben die moderne gebouwen en modieuze levensstijl een vervreemdend effect gekregen. Ze passen niet meer bij de weg die we als land zijn ingeslagen.

Laatst kwam ik terug van mijn ouders. Ik reed over de Tuinring en een van de gebouwen was versierd met een enorme letter Z in de stijl van het lint van Sint-Joris, een oude oorlogsonderscheiding. Het maakt me ziek, je kunt net zo goed een swastika ophangen. De eigenaar van het gebouw zal waarschijnlijk zelf het initiatief hebben genomen om zo zijn steun te uiten voor de ‘speciale militaire operatie’, in de wetenschap dat het zeer gewaardeerd zal worden door de autoriteiten.

Op een theater aan de Tuinring in Moskou is een grote Z verschenen, het symbool van de ‘speciale militaire operatie’ die Rusland zegt uit te voeren in Oekraïne. Foto AFP

Woensdag 4 mei

17.08

Laatst sprak ik met een vriend die niet helemaal voor Poetin is, maar ook niet helemaal tegen. Toen we samen naar de metro liepen, vertelde hij dat hem iets is gaan opvallen in de stad: mensen zijn gestopt om in het openbaar te discussiëren. Ze houden hun mond als er een vreemde in de buurt komt of worden voorzichtig als er mensen bij zijn die ze niet volledig vertrouwen.

Vroeger kon je de stemming in de stad nog wel enigszins peilen, maar dat is nu eigenlijk onmogelijk geworden. Mensen zijn bang dat ze aangegeven worden bij hun werkgever of de autoriteiten als duidelijk wordt dat ze tegen de oorlog zijn.

Ik zie ook wel het gevaar van de berichten die ik je stuur. Veel van wat ik zeg zal niet erg op prijs gesteld worden. Toch ga ik mijn aanpak niet veranderen. Ik wil blijven schrijven wat ik denk en voel. Wat heeft schrijven anders voor zin?

Dinsdag 3 mei

14.38

Vaak vraag ik me af of hoe we op dit punt zijn aanbeland. Mijn gedachten gaan dan al snel terug naar de jaren negentig. Een afschuwelijke én geweldige tijd. Er waren voedseltekorten, veel mensen verloren hun baan, er heerste grote onzekerheid, maar het waren ook de jaren van hoge verwachtingen en ongekende vrijheid.

Het was soms wel heel lelijk. Straatbendes maakten buurten onveilig, prijzen konden in een week tijd verdubbelen en de superrijken kwamen op. Russen waren eraan gewend om gelijk te zijn in hun armoede, maar werden opeens geconfronteerd met onbevattelijke ongelijkheid.

Na verloop van tijd verloren mensen hun geduld. Ik kan me zo’n moment nog herinneren. Het was waarschijnlijk ergens aan het einde van de jaren negentig en ik werkte in de tuin bij mijn ouders. In de winkels was alles te koop, maar mijn ouders hadden een zeer bescheiden inkomen en waren afhankelijk van ingemaakte groenten om de winter door te komen.

Die dag kwamen er vrienden van mijn ouders langs. Ze hadden eerst een heel normaal gesprek over dagelijkse dingen, net als altijd, maar opeens sloeg dat om. Die vrienden begonnen te foeteren op de democraten en op Boris Jeltsin, op wie ze eerder nog hadden gestemd. Ze leken bijna beledigd dat hun verwachtingen niet waren uitgekomen en spraken met weemoed over de Sovjet-tijd. Hun oordeel was zo hard dat het me compleet verraste.

Niet veel later kwamen de stabiliteit en relatieve welvaart onder Poetin. Vladimir Milov, een ex-regeringsfunctionaris en econoom, heeft aangetoond hoezeer die opleving onder Poetin samenviel met de stijgende olieprijzen in het eerste decennium van deze eeuw.

Als je het zo bekijkt heeft de geschiedenis een smerige truc met ons uitgehaald. Met iets meer geduld had niet Poetin, maar een democratische regering geprofiteerd van de hoge olieprijzen. Dan had Rusland kunnen ervaren dat het leven in een democratie comfortabel kan zijn.

We waren er bijna, meent Milov, maar vlak voor de finish hebben we onze democratische revolutie opgegeven. Een tragische fout die nu vele duizenden mensen het leven kost.

Maandag 2 mei

17.23

Bij een ontmoeting laatst met onze Olympische medaillewinnaars gaf Poetin speciale aandacht aan Kamila Valijeva, de jonge kunstschaatser die in Beijing betrokken was bij een dopingschandaal. Hij gaf haar een shawl voor haar 16de verjaardag en zette een verjaardagslied in.

Het was bijna een familievideo, heel vredig. Onze grote leider maakte in zijn drukke agenda tijd vrij voor gewone mensen – in vergelijking met hem is iedereen gewoon – en hij stelde niet alleen Valijeva gerust, maar ons allemaal. De beschermer van het Russische volk.

Zo gaat het steeds. Zonder zijn zieke ambities waren duizenden Russen en Oekraïners nu nog in leven geweest, maar op televisie zien we voortdurend een extreem kalme en zelfverzekerde man.

Te kalm en zelfverzekerd, als je het mij vraagt, want stel je voor dat zijn verhaal klopt: dat Rusland vecht voor een rechtvaardige zaak, dat de invasie van Oekraïne de enige manier was om een aanval op Rusland af te wenden. Dan zou je toch denken dat Poetin er enorm onder gebukt gaat dat hij noodgedwongen duizenden mensen de dood in moet jagen? Maar aan hem zie je niks. Al die doden lijken zijn dag geen moment te verpesten.

Zondag 1 mei

10.12

Ik vraag me af of mijn ouders ingedeeld kunnen worden bij het oorlogskamp. Ik wil graag denken dat ze misleid zijn door de propaganda. Mijn ouders blijven volhouden dat we alleen militaire doelen bombarderen en dat alle misdaden tegen de burgerbevolking het werk zijn van Oekraïense nazi’s.

Mijn ouders waren in 2007 in Kyiv en zagen toen een mars van nazi’s. Ik heb mijn vader er onlangs nog naar gevraagd. Het was geen grote demonstratie. De betogers hielden afbeeldingen omhoog van Roman Sjoechevitsj en Stepan Bandera, Oekraïense nationalisten die collaboreerden met de Duitsers.

Het lijkt alsof die mars nu nog het enige is wat ze zich herinneren van hun trip, terwijl ze ook heel positieve ervaringen hadden. Ik ben bovendien bang dat als je echt op zoek bent naar nazi’s, je die overal kunt vinden, ook hier. Kijk maar eens naar de graffiti met hakenkruizen langs onze spoorwegen. Michail Chodorkovski, die jarenlang gevangen zat in Rusland, heeft in een interview gezegd dat hij meer neonazi’s heeft ontmoet in de gevangenis van St.-Petersburg dan in heel Kyiv.

Moeten we dan ook St.-Petersburg gaan bombarderen? Lijkt me toch niet.

Zaterdag 30 april

20.23

‘Een klasgenoot van mijn zoon had de letter Z in zijn haar geschoren. De Z is nu overal, al weet niemand precies waarom die letter het symbool van de oorlog is geworden. Ik denk dat het gewoon een soort technische markering was, zodat de militairen zich van elkaar konden onderscheiden. Mensen zagen het en interpreteerden het als een symbool.

De autoriteiten geven geen nadere uitleg, maar onze straaljagers zullen bij de militaire parade op 9 mei in een Z-formatie boven Moskou vliegen. Tegenstanders van de oorlog noemen de Z ‘een halve swastika’, dat lijkt me de juiste omschrijving.

De oorlogszucht is al veel eerder aangewakkerd. De afgelopen jaren zag je overal stickers met de tekst ‘Mozjem povtoriet’, ‘we kunnen het opnieuw doen’. Daarmee werd gesuggereerd dat we net als na de Tweede Wereldoorlog nog eens een groot deel van Europa onze wil konden opleggen. Die stickers waren voor mij een toonbeeld van domme agressie, precies waar Poetin gek op is.’

‘We kunnen het opnieuw doen’, een sticker die populair was voordat de letter Z opkwam als symbool van Russische militaire macht.

Het is moeilijk te zeggen hoe groot dat hardcore oorlogskamp is. We hebben natuurlijk onze gekke generaals, zoals Viktor Zolotov, het hoofd van de binnenlandse ordetroepen Rosgvardia, die nu ook in Oekraïne dienen. Die generaals weten heus wel dat er geen nazi’s in Oekraïne zijn, maar vinden dat Oekraïne geen recht heeft om als onafhankelijk land te bestaan. Om die reden verdient Oekraïne het volgens hen om gebombardeerd te worden. Zij zitten braaf te knikken als Poetin met kernwapens dreigt.

Het is echt ongelooflijk wat Poetin allemaal zegt, maar heel veel Russen negeren het. Mijn vrouw sprak laatst met een vriendin over de duizenden mensen die al gedood zijn in Oekraïne en over de miljoenen mensen die uit hun huizen zijn verdreven. ‘Houd nu maar op’, zei die vrouw. ‘Ik voel me niet comfortabel bij het idee dat wij daar schuldig aan kunnen zijn.’

Een perfecte samenvatting van de houding van veel Russen. Mensen willen niet lastiggevallen worden met de oorlog in Oekraïne. En zolang er geen algehele mobilisatie komt en dienstplichtigen moeten gaan vechten, hebben de meeste Russen niet zoveel last van wat daar gebeurt.

Donderdag 28 april

Mijn zoon is erg geïnteresseerd in de huidige gebeurtenissen. We praten er heel open met hem over, maar richting de buitenwereld moet hij een beetje voorzichtig zijn. De kans bestaat dat we worden aangegeven. Het is een risico – een kind kan makkelijk zijn mond voorbij praten – maar ik vind het belangrijk dat hij het verschil kent tussen goed en kwaad. Ik heb ook gezegd dat als hij op school wordt gedwongen iets te steunen wat hij niet wil steunen, hij de leraren maar naar ons moet doorverwijzen.

Laatst hadden we het met hem over de Amerikaanse geschiedenis en de rol van George Washington. Die kreeg aan het einde van de 18de eeuw de kans om koning te worden. Hij wees dat af en begon een systeem van tijdelijke presidentschappen. Dat is ware grootheid. Hoe pathetisch is het dan dat wij een dikke tweehonderd jaar later een president hebben die tsaar wil zijn.

Met ons gezin kijken we ook vaak samen op youtube naar de video’s van Anton Ptoesjkin, een beroemde blogger en reisjournalist uit Oekraïne die ook populair is in Rusland. Ptoesjkins reisreportages waren prachtig. Sinds februari maakt hij alleen nog video’s over de oorlog in Oekraïne.

Hij is een geweldig iemand. Ik kan me gewoon niet voorstellen dat iemand hem niet vertrouwt. Ik heb zijn video’s over de gebeurtenissen in Oekraïne zelfs aan mijn ouders laten zien, als tegenwicht voor de propaganda op de Russische televisie, maar het heeft helaas niet geholpen.

Mijn zoon is vooral bang dat Anton denkt dat alle Russen deze oorlog steunen. Hij zou hem graag vertellen dat dat niet zo is.

Woensdag 28 april

21.45

De actrice Tsjoelpan Chamatova (bekend van onder andere Goodbye Lenin, red.) zei ooit dat ze liever in een soort Noord-Korea zou leven dan een revolutie door te moeten maken. Zo’n uitspraak geeft aan hoe diep de Russische angst voor chaos en anarchie zit.

Het is waar: onder Poetin hebben we een lange periode van relatieve stabiliteit en welvaart gehad. Veel Russen zijn hem daardoor gaan vereenzelvigen met die stabiliteit en met het naar Russische standaarden comfortabele leven dat ze de afgelopen decennia hebben kunnen opbouwen.

Het probleem is dat een systeem gebouwd op één persoon uiteindelijk nooit stabiel kan zijn. Soms zeg ik tegen aanhangers of milde supporters van Poetin dat het niet alleen mijn wens is dat hij vertrekt, maar dat het ook een biologische realiteit is. Hij gaat ooit dood. Wat dan? Daar hebben ze nooit een goed antwoord op. Er is nu geen geschikte vervanger, zeggen ze dan. Natuurlijk niet! Poetin heeft er de afgelopen twintig jaar alles aan gedaan om iedere potentiële vervanger uit te schakelen.

Ooit moet de gemiddelde Rus beseffen dat een geregelde vervanging van leiderschap niet gelijk staat aan disruptie. Dat het juist volkomen natuurlijk is. Het vernietigt geen stabiliteit, het creëert stabiliteit.

Ik maakte laatst mijn zoon aan het lachen door te zeggen dat we een straatkat van de vuilnisbelt kunnen plukken en na een wasbeurt tot president van de Russische federatie kunnen benoemen – het zou nog beter zijn dan wat we nu hebben. Alles liever dan Poetin die tot zijn dood in het Kremlin wil blijven.

Dinsdag 26 april

10.05

Het is tragisch om te zien hoeveel goede mensen Rusland al verlaten hebben. We hebben gerenommeerde economen als Sergej Goeriev, Sergej Aleksasjenko en Oleg Itschoki. Deze mensen hadden de trots van ons land kunnen zijn. Op YouTube leggen ze perfect uit hoe de Russische economie functioneert, maar de meeste mensen nemen niet de moeite om te proberen dit soort gecompliceerde zaken te begrijpen. Het is veel gemakkelijker om in simpele leugens te geloven.

Ook veel kritische zakenmensen leven nu in het buitenland. Iemand als Jevgeni Tsjitsjvarkin, die veel optreedt bij YouTube-kanalen, is al zo’n tien jaar geleden het land uitgejaagd. Zijn succesvolle bedrijf in mobiele telefonie werd gewoon ingepikt door de inlichtingendienst FSB. Toen zijn moeder overleed in Moskou, kon hij niet naar de begrafenis uit angst voor arrestatie. Hij is nu actief betrokken bij het opvangen van Oekraïense vluchtelingen.

Soms zou ik willen dat ik tien jaar in de toekomst kon kijken. Leven we in 2032 in een post-Poetin land waarin ook al deze kritische mensen weer welkom zijn? Of leven we in veredeld Noord-Korea gecontroleerd door Poetins FSB?

Maandag 25 april

21.17

De sancties beginnen hun tol te eisen. Veel bedrijven proberen zich te laten bevoorraden via derde partijen in landen als Turkije, Kazachstan of China, maar dat vergt veel tijd en brengt extra kosten met zich mee. Dat zie je terug in de prijzen. De gemiddelde boodschappenrekening in de supermarkt is zeker 30 procent hoger dan voor de oorlog.

Mijn bedrijf krijgt het ook lastig. Een van onze lokale toeleveranciers slaagt er niet meer in om de voorraad aan te vullen. Enkele items zijn nu al niet meer leverbaar en dat zal alleen maar erger worden.

Onze autoriteiten wekken ondertussen graag de indruk dat Rusland het buitenland niet nodig heeft en dat we weer grotendeels zelfvoorzienend kunnen worden, zoals in de Sovjettijd. Waarschijnlijk om een beetje van die oude geestdrift op te wekken, heeft Poetin onlangs ook geroepen dat we weer op eigen houtje naar de maan gaan.

Voor de oorlog waren we echt bezig om het aandeel van lokaal geproduceerde goederen te vergroten. Maar dat is een ontzettend traag proces en bovendien is het helemaal niet nodig om ieder klein onderdeel zelf te maken, tenzij je de intentie hebt om je volledig los te koppelen van de wereldeconomie. Voor 24 februari speelde dat helemaal niet. Dat zie je aan onze autoproducenten. Die zijn nu helemaal stilgevallen, omdat ze essentiële onderdelen niet zelf kunnen maken.

Dat sprookje van zelfvoorziening is een grote leugen, maar veel mensen die bij de overheid in dienst zijn, zullen het het geloven, net als de ouderen en mensen die bij de politie en het leger werken. Een groot deel van onze bevolking begrijpt niet hoe import en export aan elkaar gelinkt zijn, hoe de economie als geheel functioneert.

Hoe lang we nodig zullen hebben om op eigen benen te staan? Dat hangt er vanaf wat voor leven je nastreeft. Als we in houten hutten gaan leven zonder luxe kan het snel, maar als je wilt leven als een geciviliseerd land zie ik niet in hoe we dat ooit kunnen bereiken. We zullen eerder op de maan zijn. Misschien kunnen we Poetin daar dan naartoe sturen.

Zaterdag 23 april

21.55

‘De Oekraïners gaan weer zware weken tegemoet. Ik ben ervan overtuigd dat Poetin er alles aan zal doen om op 9 mei, als we de Tweede Wereldoorlog herdenken, een zege in Oekraïne te kunnen afkondigen. De Overwinningsdag op 9 mei heeft voor Poetin een bijna heilige betekenis. Nu ik erover nadenk, is het eigenlijk heel vreemd dat een gebeurtenis van zoveel decennia geleden met het jaar belangrijker lijkt te worden.

Je moet eerst begrijpen dat we in Rusland amper praten over wat er heeft plaatsgevonden tussen 1 september 1939 en 22 juni 1941: het samen met Hitler opdelen van Polen, de ‘winteroorlog’ in Finland, de contacten met fascistisch Duitsland. Daar komen we niet goed uit.

Allesbepalend is de ochtend van 22 juni 1941, toen Duitsland de Sovjet-Unie binnenviel. Poetin verwees daar ook naar in zijn speech van 24 februari, toen hij de invasie van Oekraïne probeerde te rechtvaardigen. Hij zei dat Rusland nooit meer de fouten uit het verleden mocht herhalen en dat we niet konden toestaan dat onze vijanden de eerste klap zouden uitdelen. Dat is ook hét argument van voorstanders van de oorlog in Oekraïne: als wij niet hadden aangevallen, hadden zij ons aangevallen.

Op 9 mei claimen we de rol van grote overwinnaar, maar ook de rol van grootste slachtoffer, met 20 miljoen doden – het officiële cijfer dat de Sovjet-Unie al hanteerde. En zeker in de laatste jaren wordt er telkens weer op gewezen dat het Westen onze verdiensten en offers in de Tweede Wereldoorlog onvoldoende erkent en respecteert.

Het rare is natuurlijk dat het omgekeerde ook gebeurt: de verdiensten van Amerika worden hier niet ruimhartig erkend. Over de offers van kleinere landen wordt bijna spottend gesproken, vrees ik.

Toen internationale leiders in 2015 weigerden om naar Moskou te komen om het 70-jarig jubileum van de overwinning in de Tweede Wereldoorlog te vieren, werd dat opgevat als vorm van enorm disrespect voor het land dat de wereld bevrijdde van het fascisme. Mede om die reden wil Poetin op 9 mei een overwinning in Oekraïne afkondigen. Dan kunnen we ons weer de grote winnaar én het grote slachtoffer voelen, nu de hele wereld zich door Oekraïne weer tegen ons heeft gekeerd.’

22.11

‘In mijn jeugd was de Overwinningsdag heel anders. Soberder en ernstiger. Er was een beroemd liedje, waarin werd gezongen over ‘een feestdag met tranen in de ogen’.

Militaire parades waren er jarenlang niet eens, de dag was meer een familiegebeurtenis. We gingen altijd eerst naar het graf van mijn oma van moeders kant die in de oorlog had gevochten. Daarna gingen we naar het huis van mijn vaders vader, eveneens een oorlogsveteraan. Daar zaten we dan met familie aan tafel, maar ook met andere veteranen.

Ik weet nog goed dat de eerste toast altijd was gericht aan hen die waren gesneuveld. De belangrijkste les was dat het nooit meer mocht gebeuren, dat Rusland niet altijd de eerste klap moet uitdelen.
Nu zijn er bijna geen veteranen meer in leven. Op 9 mei zal iedereen weer naar hun graven gaan. De voorstanders van de huidige oorlog zullen daar zeggen dat we nu weer vechten tegen fascisten.

De tegenstanders zullen niet weten wat ze moeten zeggen.’

Donderdag 21 april

08.50

We hebben de laatste tijd veel naar video’s van Boris Nemtsov (ex-oppositieleider, red.) gekeken. Hij is alweer lang geleden vermoord, maar bizar genoeg behoren zijn video’s nu tot de best bekeken op YouTube. Dat komt ook omdat hij veel sprak over de situatie tussen Oekraïne en Rusland. Hij heeft min of meer voorspeld wat er nu gebeurt. Helaas heeft hij gelijk gekregen.

Ik nam deel aan de protestmars na zijn dood in 2015. Het gaf toen nog hoop dat daar zoveel mensen op afkwamen. Misschien leefden we toch niet in een gedoemd land? Niemand bij die protestmars had er overigens enige twijfel over wie verantwoordelijk was voor zijn dood.

Nu is Aleksej Navalny de populairste oppositieleider, wat erop neerkomt dat hij bij zo’n 10 procent van de bevolking geliefd is. Hij is een complex figuur. Navalny is een echte rebellenleider, maar anders dan Nemtsov heeft hij geen ervaring als bestuurder, als manager. Navalny is niet voorbereid om een enorme staat te leiden.

Maar wie wel? Het politieke landschap is de afgelopen jaren zo platgewalst dat er niemand anders is dan Poetin. Elke andere kandidaat zal door 90 procent van de bevolking in twijfel worden getrokken.

10.15

In mijn jeugd was Duitsland altijd een uitzonderlijke natie. Zelfs de beroemde schrijvers of componisten uit andere tijden riepen associaties op met Adolf Hitler, alsof er ergens diep in hun werk al een kiem gevonden kon worden van de waanzin die later zou losbarsten. Ik ben bang dat de rest van de wereld nu ook zo naar onze cultuur kijkt. Rusland=Poetin=Slecht.

De periode rond de Tweede Wereldoorlog is me altijd blijven boeien. Pas toen ik Herman Hesse, Thomas en Klaus Mann, Erich Maria Remarque en Günter Grass ging lezen, realiseerde ik me dat deze mensen hopeloos klem zaten tussen fascisme en communisme. Een verschrikkelijke situatie.

In Rusland behoren Boris Pasternak en Ivan Boenin tot mijn favoriete schrijvers. Het maakt me boos dat Poetin de Russische taal van hun boeken bezoedelt, een taal die zoveel groter is dan hijzelf.

Boenin was een beetje ouder dan Pasternak, maar allebei waren ze getuigen van de gebeurtenissen in 1917 en de burgeroorlog die daarop volgde. Ze waren allebei dichters en schreven daarnaast fictie, allebei bewonderden ze Lev Tolstoj.

Er waren ook grote verschillen. Boenin verliet Rusland en leefde in Frankrijk. Hij raakte ontworteld. De boeken die hij schreef na 1917 gingen meestal over de periode voor 1917. Hij miste zijn thuisland en kon de enorme omvang van de veranderingen niet bevatten. Ik denk dat hij die ook niet wilde bevatten.

Boris Pasternak bleef wel in de Sovjet-Unie en schreef Dokter Zjivago, een symbolische roman. Ik moet vaak denken aan de dood van Joeri Zjivago en zijn laatste rit in de tram. Ik weet zeker dat je het gelezen hebt. De scène roept zo’n diep gevoel van wanhoop op, een gevoel dat alleen opgelost kon worden met zijn dood.

Het was toen veel erger, natuurlijk, hun hele wereld leek in een ruïne te veranderen, er was honger, maar die atmosfeer van eenzaamheid en wanhoop komt overeen met wat we nu meemaken, vrees ik.

Boris Pasternak in 1958. Foto Jerry Cooke/Getty

Dinsdag 19 april

10.18

Doordat we de orthodoxe kalender volgen, vieren we hier pas deze week Pasen. Poetin woont altijd met Kerst en Pasen een mis bij in een kathedraal. Meestal houdt hij op dezelfde dag ook een korte speech. Ik verwacht dat nu ook weer.

Het zal wel ongeveer hetzelfde worden als die toespraak die hij destijds hield met die stewardessen aan tafel of onlangs bij de lanceerbasis Vostotsjni. Het is sowieso bizar om met Pasen nieuw bloedvergieten te moeten rechtvaardigen, maar ik vraag me vooral altijd af wie hij precies toespreekt.

Als de peilingen kloppen, is de steun overweldigend en de 20 procent die tegen hem is, kan genegeerd worden, want verraders zijn het niet waard om toegesproken te worden. Hij wordt bovendien omgeven door mensen die hem alleen maar prijzen. Tot die figuren hoeft hij zich ook niet te richten. Het is niet nodig om mensen te overtuigen die al overtuigd zijn.

Wat zit Poetin dan dwars? Waarom blijft hij keer op keer herhalen dat we ‘geen keuze’ hebben? In 2007 beweerde Poetin dat hij de enige echte democraat in de wereld was. ‘Sinds de dood van Mahatma Gandhi heb ik niemand meer om mee te praten’, zei hij toen bij wijze van wrede grap. Misschien is hij dat aan het doen met die toespraken van hem, richt hij zich tot Ghandi.

Hij lijkt vooral zichzelf ervan te moeten overtuigen dat er geen andere keuze dan oorlog is. Wellicht is hij bang dat de steun verdampt als hij stopt met zijn oorlogspreken. Of vreest hij dat de mensen die hij om zich heen heeft in zijn fort zich gaan afvragen waarom ze eigenlijk in dat fort opgesloten zitten.

Als ik Poetin op televisie zie, zoek ik altijd naar sporen van waanzin in zijn gelaatsuitdrukking, maar hij ziet er nog opvallend fris uit voor iemand die iedere dag zoveel doden op zijn geweten heeft. Soms stel ik me Poetin ongeschoren voor, in een gekreukeld overhemd zonder stropdas, op een bankje bij het Strafhof in Den Haag.

10.35

Het zou belangrijk zijn als het Russische ambassadepersoneel een signaal zou afgeven. Er moeten genoeg medewerkers zijn die deze oorlog niet steunen. Anders dan de meesten van ons hier, zitten zij niet opgesloten in het gekkenhuis. Het enige wat ze hoeven doen is één stap buiten de ambassadepoort zetten en vertellen wat ze echt vinden. Dan zouden ze pas echt ambassadeurs van Rusland worden.

Waarom het nog niet gebeurd is, vind ik moeilijk te verklaren. Misschien vrezen ze dat hun familie in Rusland gevaar loopt als ze voor hun mening uitkomen.

Gebouw in Moskou met de Z, het symbool voor de  oorlog In Oekraïne. Foto Jevgeni

Maandag 18 april

20.15

Onze sociale manieren zijn op een rare en onverwachte manier veranderd. Voor de oorlog was de populairste begroeting dobry den, goedendag. Nu lijken veel mensen om te schakelen naar zdravstvoejte, waarmee je iemand goede gezondheid wenst. Ik doe dat zelf ook. Sinds de oorlog is er geen goede dag meer.

Ik geloof niet dat ik het me verbeeld: steeds minder mensen in mijn omgeving gebruiken de begroeting dobry den. Het roept bij mij weer twijfels op over die opiniepeilingen. Steunt echt 80 procent van de bevolking de oorlog? Of durven mensen niet tegen vreemden te zeggen wat ze vinden?

Donderdag 14 april

07.04

Jezus heeft gezegd dat je soms alleen maar moet geloven. Dat is wat ik doe nu er geen ratio meer bestaat. Ik wil geloven dat het goede zal overwinnen over het kwade, ook als dat nog lang kan duren.

Mijn grootouders moeten vaak gedacht hebben dat er zonniger dagen zouden komen. Dat kwam niet uit: ze werden geboren voor de Eerste Wereldoorlog, doorstonden de revolutie en de burgeroorlog, maakten het regime van Stalin mee, overleefden de Tweede Wereldoorlog en stierven in de voor hen zware jaren negentig.

Ik hoop dat onze beste dagen niet achter ons liggen, maar we moeten voorbereid zijn op alles en proberen dankbaar te blijven voor wat we hebben.

8.35

Zo zien mijn dagen eruit: ik word wakker, check het nieuws op de website van Yandex, ga naar mijn werk, check daar nog een paar keer per dag het nieuws op Yandex, ga naar huis, doe de gebruikelijke huishoudtaken, check nog een keer Yandex en kijk naar video’s op YouTube nu het nog kan.

Het is gek om steeds weer naar die site van Yandex vol gecensureerd nieuws te gaan. Ergens diep van binnen hoop ik nog steeds als kop te zien dat Poetin is vertrokken, maar dat wordt met de dag onwaarschijnlijker.

Na meer dan veertig dagen oorlog zal zelfs zijn vertrek niet alles veranderen. Boetsja, Kramatorsk, Marioepol, Charkiv – dat zijn de zonden die al zijn gepleegd, de vlekken die we niet meer van ons lijf kunnen boenen. We zullen erom gehaat worden door kinderen die nu nog niet geboren zijn.

10.08

De stemming in Moskou doet denken aan iemand die net te horen heeft gekregen dat een familielid ongeneeslijk ziek is. Het familielid leeft nog en is nog actief, maar de ziekteverschijnselen laten zich niet verbergen. Het kan maanden duren, misschien jaren, maar het staat vast: de persoon die je zo dierbaar is, is stervende.

Je kunt jezelf opvrolijken en doen alsof er niets aan de hand is, maar dan doet het alleen maar meer pijn wanneer je jezelf niet meer voor de gek houdt. Je kunt verlangen naar een goede nacht slaap om aan alles te ontsnappen, maar als je wakker wordt besef je dat ontsnappen onmogelijk is.

Ik had nooit gedacht dat ik dit verdriet voor mijn land zou kunnen voelen, maar ik voel het nu. Niet het land als een enorm stuk grond, maar het land als cultuur, als taal die we spreken.

We kunnen het hebben over collectieve verantwoordelijkheid versus individuele verantwoordelijkheid; ik kan beweren dat ik nooit op Poetin heb gestemd, dat ik naar een paar demonstraties tegen hem ben geweest, maar dat verandert niets aan deze nachtmerrie. Ik kan geen afstand nemen van het feit dat ik Rus ben.

Wat Poetins propaganda ook beweert, ik ben geen verrader omdat ik tegen hem ben of tegen deze oorlog ben. Maar ik ben een verrader als ik beweer geen Rus te zijn. Ik ben geen verrader. Ik ben een Rus. Ik ben als die vele Duitsers die wisten wat er gaande was tijdens de Tweede Wereldoorlog en Hitler erom haatten, maar voor de rest van de wereld bleven ze Duitsers. En belangrijker nog: voor zichzelf bleven ze Duitser.

Dinsdag 12 april

08.43

In een van de bekendste straten van Moskou, de Oude Arbat, staat een installatie met allemaal foto’s van de zogenoemde ‘kinderen van de Donbas’. Op de plakkaten wordt een beroemd en heel populair kinderliedje uit de Sovjettijd geciteerd: ‘Laat zonneschijn er altijd zijn, laat mama er altijd zijn, laat mij er altijd zijn.’

Bij de foto’s staan verhalen over wat de kinderen in de Donbas allemaal hebben meegemaakt sinds het conflict in 2014 begon. Een meisje vertelt dat ze jarenlang met haar moeder in een kelder heeft moeten wonen, omdat ze geen geld hadden om hun vernietigde woning weer op te bouwen.

Misschien zijn de verhalen waar. Het zou best kunnen dat ze waar zijn. Maar je kunt er natuurlijk allerlei vragen bij stellen. Hun gebied werd jarenlang gecontroleerd door Rusland, al hebben we dat nooit toegegeven, dus waarom hebben we die kinderen dan niet eerder bijgestaan? En helpen we die kinderen nu door bommen op Oekraïne te gooien?

Het probleem is dat de meeste mensen alles accepteren zonder vragen te stellen. Je stuurde die foto van die niet geëxplodeerde Russische bom in Oekraïne met daarop de tekst ‘za deti’, voor de kinderen. Dat kan verwijzen naar deze propaganda, hoe ziek dat ook is.

Op de Oude Arbat kunnen Russen lezen over ‘de kinderen van de Donbas’. Foto: Jevgeni

09.15

Mijn moeder stuurde me onlangs een link naar een verhaal waarin de Amerikaanse expert Scott Ritter beweert dat de wandaden in Boetsja zijn gepleegd door de Oekraïners zelf. Dat is zo typisch voor ons regime: er worden altijd meerdere verklaringen geven voor dezelfde gebeurtenis. Eerst werd gezegd dat die moorden in Boetjsa in scene waren gezet, nu zijn het weer de Oekraïners zelf. Hoe meer verwarring er wordt gezaaid, hoe minder het regime hoeft te bewijzen.

10.10

Je schreef over Russen in Duitsland die pro-Russische demonstraties hebben georganiseerd. We hebben zelf ook kennissen in Griekenland die Poetin nog steeds steunen. We snappen gewoon niet hoe het mogelijk is. Die Russen in het buitenland hebben niet het excuus dat ze slachtoffer zijn van de propaganda, al kijken ze waarschijnlijk wel naar de Russische televisie.

Het probleem is waarschijnlijk dat de waarheid te pijnlijk is. Mensen kunnen vaak moeilijk geloven dat een eigen familielid iets verschrikkelijks heeft gedaan. Net zo moeilijk is het om te erkennen dat je eigen land oorlogsmisdaden begaat. Zelfs mensen die tegen de oorlog zijn, willen niet geloven dat Rusland verantwoordelijk is voor de misdaden in Boetsja.

Zelf merk ik dat het schrijven mij helpt. Als ik voor mijn werk een beslissing moet nemen, probeer ik altijd al schrijvend mijn argumenten te ordenen. Vaak kom ik dan tot nieuwe inzichten of verandert mijn perspectief. Soms zou ik willen dat alle Russen verplicht worden om te schrijven over wat ze nu voelen en denken. Misschien komen meer mensen tot de conclusie dat ons huidige verhaal over deze oorlog niet klopt.

De vraag is wanneer we de waarheid onder ogen durven te komen. De Duitsers deden het na 1945. Maar daarvoor moest eerst Berlijn vernietigd worden en het land totaal verslagen. Maar Duitsland had destijds geen nucleaire wapens, wij nu wel.

Een herhaling van het Duitse scenario zit er daarom niet in. Ons staat iets heel anders te wachten en het is onmogelijk te voorspellen wat.

Zaterdag 9 april

14.13

Ik heb nagedacht over de berichten die ik je stuur. Ik ben bang dat ik als een Rusland-hater overkom, iemand die zijn eigen land in de donkerste kleuren schildert. Ik ben geen Rusland-hater. Niet alle Russen steunen wat er nu gebeurt. En van de mensen die het wel steunen, zijn er heel veel misleid.

Ergens in 2003 of 2004 moest ik naar een grote tentoonstelling bij de Messe Düsseldorf. We verbleven in een hotel dat gerund werd door Russen. Ze waren in de jaren negentig geëmigreerd en leefden al een decennium of meer in Duitsland.

Ik was daar met een vriend en die zei op een avond: ‘Kijk eens naar die mensen. Het zijn Russen, maar ze zijn anders, ze denken anders.’ Hij had gelijk. Het waren mensen die de ervaring hadden opgedaan om voor een langere periode in een normale samenleving te leven. Ze hadden geleerd hoe belangrijk het is om regels te volgen, om wetten en afspraken te respecteren, ze niet terzijde te schuiven als dat uitkomt.

Mijn vriend en ik hadden het erover die avond. Er moeten nu duizenden Russen zijn zoals zij, mensen die weten hoe een normale samenleving werkt. Laten we ze terughalen naar Rusland. Laat hen een paar jaar ons land leiden. Wat zou dat een verschil maken.

Een betoging van in Duitsland woonachtige Russen bij het consulaat in Frankfurt.

Het is geen schande om net zo te zijn als andere landen. We moeten leren dat daar niks mis mee is. Iedere Rus die in een westers land leeft, zal ervaren dat het comfortabel en normaal is. Ik denk dat er niet veel voor nodig is om van Rusland ook zo’n land te maken. Er zijn geen diepe karakterverschillen die ons scheiden. We hebben onze eigenaardigheden, maar dat betekent niet dat we de confrontatie met de rest van de wereld moeten aangaan!

Ik heb vaak gehoord dat ik zelf ben beïnvloed door mijn ervaringen in het buitenland en daardoor moeite heb met het Russische leven. Misschien is dat zo, maar ik dank God voor die ervaringen. Het was iets enorms, zeker in de jaren negentig.

Toch ken ik genoeg mensen die nooit Rusland hebben verlaten en toch tegen de oorlog zijn. Neem mijn neefje van 16. Hij woont vlak bij ons. Zijn broer van 18 en zijn twee ouders steunen de Z (het symbool van de invasie, red.). Alleen hij is tegen.

Zijn ouders denken dat het door ons komt. Hij mag ons niet meer bezoeken, omdat ze niet willen dat hij wordt blootgesteld aan de ‘verradersdenkbeelden’. Het grappige is dat wij er helemaal niks mee te maken hebben. Dat jongetje van 16 heeft het zelf uitgevogeld. Hij ziet op televisie Poetins propagandisten, Dmitri Peskov, Olga Skabejeva, Dmitri Kiseljov, al die types met hun lelijke woorden en lelijke manieren, en zegt: hoe kunnen jullie zomaar geloven wat zij beweren?

Ik ben geen Rusland-hater, maar het is waar, ik ben een Poetin-hater. Ik haat wat hij mijn land aandoet, ik haat wat hij mijn ouders aandoet. Mijn ouders, de aardigste mensen in de wereld, worden nu zo voor de gek worden gehouden dat ze zijn fascisme verdedigen.

Ik hoop dat mijn ouders lang genoeg leven om ooit weer onder zijn betovering uit te komen. En ik hoop dat ze dan nog sterk genoeg zijn om daar mee om te kunnen gaan.

Woensdag en donderdag 6 en 7 april

22.12

‘Voor het eerst sinds tijden heb ik naar de staatstelevisie gekeken. Ik kijk nooit televisie. Al jaren niet meer. Mijn belangrijkste bron van informatie is het internet, blogs en tot voor kort het radiostation Echo van Moskou, dat nu verboden is.

‘Ik moet toegeven: het is allemaal best overtuigend. Je hebt echt een behoorlijke dosis kritisch vermogen nodig om deze propaganda te weerstaan. Ik heb overigens één vrij effectieve methode. Altijd als ergens het logo van de gevestigde partij Verenigd Rusland in beeld komt, die witte beer, weet ik: nu wordt er gelogen.

‘Op televisie laten ze niets van Boetsja zien, tenminste niet toen ik keek. Er waren wel beelden uit Marioepol, van bevrijde mensen die in een ziekenhuis gegijzeld waren door het Oekraïense Azov-bataljon. Ze lieten ook humanitaire konvooien zien die van Rusland naar Oekraïne rijden om de mensen daar te helpen.

‘Het probleem is natuurlijk dat ze er niet in slagen om dankbare Oekraïners te laten zien. Daarom veranderen ze van concept. Je leest het in artikelen, hoort het op de radio, ziet het overal voorbijkomen: de nazi-sympathieën bij de Oekraïners zitten veel dieper dan gevreesd en moeten nu met wortel en al worden uitgeroeid. Daarmee verklaren ze de hele bevolking schuldig. Het is duidelijk: we worden voorbereid op massale repressie van Oekraïners. Als we beelden zien zoals uit Boetsja, weten we wat we voortaan moeten zien: denazificatie.

‘Ik zou heel gelukkig zijn als Poetin nu simpelweg zou overlijden. Ik zou nog honderd keer gelukkiger zijn als ze hem voor een tribunaal brengen. Den Haag klinkt goed, maar ik kies voor Neurenberg. We hebben hier te maken met een kleine crimineel die door twintig jaar macht is veranderd in een monster.’

08.12

‘In de gang van de woning van mijn grootouders plakten we in de late jaren tachtig kranten tegen de muur in plaats van behang. Ik weet niet meer waarom. Misschien door de schaarste of omdat we het druk hadden met andere zaken. Die kranten stamden uit verschillende jaren, van begin jaren tachtig tot 1987. Ik kon dat nagaan aan de hand van het sportnieuws.

‘Ik herinner me nog een paar krantenkoppen: ‘Amerika negeert opnieuw de roep om vrede van de Sovjet-Unie.’ ‘Een warm welkom aan de delegaties van het XXVIde Congres van de Communistische Partij van de USSR.’ ‘Condoleances van alle vredelievende volkeren in de wereld na het vroegtijdige overlijden van Leonid Brezjnev.’

‘Die krantenkoppen waren even onwrikbaar als ons hele leven ‘onder het banier van de onverslaanbare doctrine van Marx’. Maar toen ik in 1991 in de gang van mijn grootouders stond, leken die kranten opeens van een andere planeet te komen. Het hele land was opeens veranderd. Een enorm pijnlijke maar ook positieve verandering, die ons allemaal een kans gaf.

‘Ons regime lijkt nu ook onwrikbaar, maar ik hoop heel erg dat we weer op de drempel van 1991 staan, zonder dat we het doorhebben. Het zal opnieuw heel pijnlijk worden, maar het zal goed zijn. Zolang we maar ontwaken uit deze narcotische droom, we stoppen met elkaar te doden en die gezichten van Poetin en zijn propagandisten eruit gaan zien als kranten die van een andere planeet komen.’

Dinsdag 5 april

08.45

‘In een eerder bericht trok ik de peilingen over de populariteit van Poetin in twijfel, maar nu heb ik de website gecheckt van Levada Centrum, dat wordt gezien als onafhankelijk en betrouwbaar. Hun peilingen laten hetzelfde zien als die van de staatsorganen: de steun voor Poetin is toegenomen van 71 procent in februari naar 83 procent in maart. Waanzinnig. Het land dat in de Tweede Wereldoorlog twintig miljoen mensen verloor, steunt nu deze oorlog.

Er is maar een beperkt aantal mensen met wie ik communiceer – familie, kennissen, wat collega’s – maar de waarheid is: ik ben nog niemand tegengekomen die door de oorlog van Poetin-bewonderaar is veranderd in een Poetin-hater. Dat is heel triest. Het betekent dat de oorlog doorgaat.

Die aanval van Oekraïense helikopters vorige week in de grensstad Belgorod was voor mij een signaal. Het deed me denken aan de Sovjet-bommenwerpers die in augustus 1941 hun lading op Berlijn lieten vallen. Dat bombardement veroorzaakte toen niet veel schade, maar ook dat was toen een signaal: ooit zetten we het jullie betaald.’

Brand in Belgorod, afgelopen vrijdag. Foto Reuters

09.15

‘Laatst omschreef iemand onze toestand als een leven na de dood. Het voelt alsof we allemaal een beetje zijn gestorven in de ochtend van 24 februari, tijdens of meteen na de toespraak van Poetin. We leven niet meer, we zijn toeschouwers bij gebeurtenissen die zo enorm zijn dat ze niet meer te bevatten zijn voor ons brein.

Soms gaan we in onze gedachten terug naar het leven van voor 24 februari. Dan ga je plannen maken. En waarom niet? De wisselkoers van de roebel is weer bijna terug op het oude niveau. Maar dan slaat de realiteit je weer om de oren. We kunnen helemaal niet aan euro’s komen, omdat er een verbod is op vrije valutahandel. Verhuizen? De hypotheekrente ligt nu tussen de 19 en 23 procent. Een nieuwe auto? De prijzen van auto’s zijn verdubbeld, verdrievoudigd.

Het sneller we ons oude leven van voor 24 februari vergeten hoe beter. Het bestaat alleen nog in onze dromen. Als je wakker wordt, is het weg.’

Maandag 4 april

20.18

‘Ik zag de beelden uit Boetsja op YouTube. Ik weet niet wat ik erover moet schrijven. Schaamte.

Het is verdrietig om toe te geven, maar het signaal komt hier niet door. We zijn doof. We zijn ongelooflijk doof. Niet alleen voor de pijn van de Oekraïners, ook voor onze eigen pijn.

Mijn vrouw en ik hebben veel familie in het zuiden van Rusland. We volgen lokale Instagrampagina's – Instagram is verboden maar nog steeds beschikbaar via een VPN-verbinding – en zien posts voorbij komen over mannen uit de buurt die zijn omgekomen. De jongste 21 jaar, de oudste 48 jaar. De meeste gesneuvelden zijn begin twintig. Waren begin twintig.

Ik lees de commentaren die onder die posts worden geschreven. Veel condoleances. Soms worden de gesneuvelden als helden geprezen. Maar bijna nooit wordt de vraag gesteld: waarom moesten ze sterven? Voor wat?

Ik begrijp het niet. Natuurlijk, de tv-propaganda is van de hoogste kwaliteit, effectiever dan welke drugs ook. Maar ik kan je niet uitleggen hoe ze er in geslaagd zijn om deze ‘kunstvorm’ zo te beheersen dat zelfs de pijn over het verlies van twintig jaar oude kinderen is verdwenen.’

Zaterdag 2 april

13.40

Uit de peilingen zou blijken dat de steun voor Poetin groeit door de oorlog. Ik denk dat het anders zit. De mensen die Poetin al steunden, steunen hem nu nog meer. De mensen die Poetin al haatten, haten hem nu nog meer.

Op mijn werk hadden we het vrijdag tijdens de lunch over die twee Oekraïense helikopters die een olieopslag in de Russische grensstad Belgorod hebben gebombardeerd. De ex-vrouw van mijn collega woont samen met hun kind in Belgorod. Er was een enorme brand en mensen zijn geëvacueerd. Toch leek niemand echt onder de indruk.

Veel mensen denken dat het maar incidenten zijn, dat over een paar maanden alles weer normaal zal zijn. Maar als je daar dan over doorpraat en laat zien hoe onwaarschijnlijk zo’n scenario is, kiezen ze ervoor om van onderwerp te veranderen. Diep van binnen weten de meesten wel dat er niks goeds in het verschiet ligt, denk ik. Alleen hun hersenen weigeren het nog te accepteren.

We zullen in elk geval een andere zomer gaan gaan krijgen. Heel wat mensen kunnen hun strandvakanties in Europa, Egypte of Thailand vergeten. We gaan weer gewoon naar onze datsja’s buiten de stad.

14.20

Of de liefde voor de datsja (buitenhuisje op het platteland, red.) het enige is wat nooit zal veranderen in Rusland? Zelfs dat is veranderd. De afgelopen jaren zijn mensen gazons en bloementuinen gaan aanleggen bij hun datsja. Ik denk dat ze nu weer terug moeten naar de groentetuin, net als vroeger.

Mijn grootouders woonden in zo’n datsjadorp. Zij waren enkele van de weinigen die er permanent woonden. In de zomer was het dorp druk en vol, in de winter nagenoeg leeg. Anders dan de mensen die alleen in het weekend kwamen, hadden mijn grootouders de hele week de tijd om voor hun eigen voedselvoorziening te zorgen. Eerst hadden ze een paar jaar varkens, daarna gingen ze geiten houden, soms waren het er wel acht, als je de jonge geitjes meetelde.

Die beesten bepaalden de hele dag. Gras maaien, geiten melken, hooi keren, hooi afdekken tegen de regen, geiten laten grazen, geiten bijvoeren. Dat ging zo door van vier uur ’s ochtends tot tien uur ’s avonds. Tijdens het werk praatten we. We praatten best veel. Van de tsaristische tijd wisten ze natuurlijk vrij weinig meer, maar ik kreeg wel al veel te horen over de jaren twintig en de jaren dertig.

Mijn grootmoeder vertelde over het leven in Siberië en hoe ze probeerden te ontsnappen aan de honger. Ook vertelde ze al over de misdaden van Stalin, hoewel niemand daar in die tijd over sprak. Soms vrees ik dat nu weer een vorm van ‘rode terreur’ gaan krijgen in dit land.

Je wilde weten hoe het kan dat ik zo’n andere kijk op zaken heb dan veel andere Russen. Naast de boeken die ik las en de vriendschappen die ik sloot, komt dat waarschijnlijk toch ook door de tijd die ik bij mijn grootouders doorbracht.

Het is zo’n vreemde ervaring dat al hun verhalen nu weer naar boven komen. Als kind dacht ik wel eens dat ik al die historische gebeurtenissen in hun leven graag zelf had willen ervaren en proeven. Nu krijg ik de kans om te proeven, maar zou ik het mijn kinderen graag willen besparen.

Woensdag 30 maart

19.25

Dat ik de afgelopen weken veel terugdenk aan mijn grootouders heeft te maken met het gemis aan continuïteit in Rusland, waar ik over schreef. De onzekerheid die ik nu voel over wat er te gebeuren staat, tekende ook hun levens.

Mijn grootouders werden geboren kort voor de ineenstorting van tsaristisch Rusland en ze stierven eind jaren negentig, kort na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Een breuk bij het begin van hun leven, een breuk aan het einde van hun leven. Misschien een mooi gegeven voor een schrijver of wetenschapper, geen droom om te leven.

Toen mijn grootouders na de Tweede Wereldoorlog trouwden, liepen ze al tegen de 40. Mijn grootmoeder had haar eerste verloofde verloren in de oorlog. Hij stierf al in de eerste dagen bij Leningrad.

Zij waren allebei prachtige, intelligente, hoogopgeleide mensen. Aardig en hardwerkend. Ik hield van hen en zij hielden van mij. Het is moeilijk om te zeggen, maar ze hielden niet heel erg van elkaar. Mijn grootmoeder kon haar verloren verloofde nooit vergeten. Zonder die oorlog hadden ze een heel ander leven gehad.

Ik was vooral in de zomer veel bij mijn grootouders, ook omdat mijn eigen ouders heel jong waren getrouwd. Het was geweldig. Ze woonden in een vrijstaand huisje met een tuin, ergens in een klein dorpje. Ik was een stille jongen die graag in het gezelschap van ouderen verkeerde, hongerig naar hun verhalen. Toen ik rond mijn 10de rijp was voor ‘betekenisvolle’ gesprekken, waren mijn grootouders diep in de 70, maar nog zeer actief. Het leven was zwaar en zij hadden het te druk om zich oud te voelen.

Dit speelt zich af in de jaren tachtig, de tijd van defitsiet, tekorten, een gebrek aan bijna alles. Het woord defitsiet is het eerste wat in me opkomt als ik aan de jaren tachtig denk. Het enige product dat altijd voorradig was in zo’n dorp als dat van mijn grootouders was vis uit blik. Ik heb de afgelopen drie decennia niet half zoveel vis uit blik gegeten als in één zomer bij mijn grootouders in de jaren tachtig.

19.30

Of bij meer mensen nu die beelden uit de jaren tachtig terugkomen? De winkels zien er nu zo anders uit. Er was toen helemaal geen zelfbediening, je moest producten bestellen, in een mand doen, dan afrekenen. Visueel kun je dat beeld van toen niet verenigen met de huidige supermarkten. Soms wordt er nu wel eens een opmerking gemaakt met een verwijzing naar de jaren tachtig, maar dan zegt iedereen meteen: dat was zo verschrikkelijk, laten we er niet eens over praten.

20.25

Ik vroeg mijn grootvader vaak om over de oorlog te praten. Ik herinner me de details van zijn verhalen nog maar vaag, wat me vooral is bijgebleven, is dat hij er niet graag over sprak. Als hij dat op mijn aandringen toch deed, ging het vooral over de eindeloze terugtrekkingen voor de Duitsers in de eerste jaren. Er zat niets van heroïek in zijn verhalen, alleen maar lijden, angst en pijn. Destijds wilde ik graag iets anders horen. Nu besef ik dat hij me niets waardevollers had kunnen bijbrengen over de oorlog. Het is smerig, het is smeriger dan wat ook in de wereld.

Dinsdag 29 maart

08.14

Mijn vrouw en ik hadden laatst een gesprek met een vriend van mij. We spraken over de oorlog, over emigreren, over wat er nog voor ons in het verschiet ligt. Hij vond dat ik veel sprak over de economische effecten van de sancties, maar wat hem deed walgen was het besef dat, terwijl wij met elkaar spraken aan de keukentafel, wij (als land) onschuldige mensen aan het doden waren in een buurland.

Hij heeft vrienden in Poltava in het noordoosten van Oekraïne. Ze hebben hem via de telefoon het geluid laten horen van het luchtalarm dat afging in de stad. Het onvermogen om hen te helpen, het onvermogen om ook maar iets te kunnen betekenen voor de Oekraïners die gebombardeerd worden, die verdreven worden van hun huis, het maakt mijn vriend kapot.

Het pijnigt mij ook.

08.44

Het spijt me dat mijn berichten steeds langer worden. Door te schrijven heb ik het gevoel dat ik toch nog iets onderneem, al is het maar iets heel kleins.

Ik hield altijd al van lezen en ik heb er wel eens over nagedacht om te gaan schrijven. Op de meest vreemde manier komt het er nu van. Er is een Russisch gezegde: Er kan geen geluk zijn als er geen ongeluk zou zijn. Laten we het daar maar op houden.

Over lezen gesproken: ik luister nu samen met mijn jongste naar een audioboek van Mary Mapes Dodge: Hans Brinker of de zilveren schaatsen. Het gaat over het leven in Nederland in de vroege negentiende eeuw. Je kent het vast wel.

Wat me opvalt, is hoe weinig er in wezen is veranderd in Nederland de afgelopen 200 jaar. Dezelfde waarden, dezelfde karakters, dezelfde mensen. Ik bewonder het gevoel van continuïteit in andere landen. Hier is dat anders. Wij hebben die enorme breuken in onze geschiedenis, de revolutie van 1917-1922 voorop. Ik vrees dat onze geschiedenis op dit moment weer aan het breken is. Ik ben er bang voor en ik verlang ernaar.

Die breuken, die discontinuïteit, daar moet ik de laatste tijd veel aan denken. Mijn grootouders, die voor 1917 werden geboren, zijn er niet meer, maar hun verhalen komen nu steeds in mij naar boven. Ik zal er de volgende keer iets over schrijven.

Maandag 28 maart

13.35

Er is bijna geen suiker meer in de winkels. Je ziet alleen nog het prijskaartje bij de verder lege schappen. In de eerste dagen waren er meteen berichten dat mensen boekweit en suiker hamsterden. Ik weet niet hoe het kan, maar er is wel nog boekweit, maar geen suiker.

Maandverband is ook schaars geworden en het aantal beschikbare merken is beperkt. Waar vroeger maandverband lag, ligt nu toiletpapier. Laten we het goede nieuws benadrukken: er is nog toiletpapier.

Van de meeste voedingsmiddelen zijn de prijzen fors gestegen in vergelijking met vijf weken geleden. Het lijkt erop dat de meeste mensen hun langetermijn inkopen van kleren en duurzame goederen achter de rug hebben en hun uitgaven nu vooral besteden aan voedsel.

Er zijn ook weer meer winkels en restaurants gesloten in de shopping malls. Ze gapen je aan, die donkere, afgeplakte panden in een verder felverlichte omgeving.

Suiker is nagenoeg verdwenen uit de Russische winkels. Alleen de prijskaartjes hangen er nog. Beeld Jevgeni

Zaterdag 26 maart

09.37

Ik denk dat ik erover heb gelezen in Mijn eeuw van Günter Grass, een boek waarin hij aan de hand van belangrijke herinneringen en gebeurtenissen op elk jaar terugkijkt. Volgens mij beschrijft hij in dat boek dat Duitsers na de oorlog gedwongen werden om beelden terug te kijken van concentratiekampen. Zodat ze wisten wat hun land had gedaan en waarvoor ze een prijs moesten betalen.

Ik hoop dat we ooit door een vergelijkbaar proces zullen gaan. We hebben een zeer krachtig medicijn nodig.

17.55

Ik herinner me een voorval van toen ik ongeveer tien jaar oud was. Mijn moeder liep van het treinstation naar huis en kwam toen een dronken man tegen. De man was heel nederig, maar hij was zo dronken dat hij zelfs in ons kleine stadje niet meer de weg naar huis kon vinden. De meeste mensen liepen hem straal voorbij, anderen wilden hem hoogstens helpen om even op een bankje te gaan liggen zodat hij zijn roes kon uitslapen.

Mijn moeder is een uur met hem gaan zoeken naar zijn huis. Ze deed dat voor een totale vreemdeling. Sindsdien denk ik steeds aan mijn moeder als ik mensen zie die hulp nodig hebben. Dan vraag ik me af: wat zou mijn moeder doen?

Ze is de zachtaardigste en zorgzaamste persoon in de wereld. Voor mij is het een echte tragedie dat ze nu alles goedkeurt wat er in Oekraïne gebeurt. Wat het nog tragischer maakt, is dat ze al meerdere keren heeft gezegd dat ze er spijt van heeft dat ze mij en mijn broer heeft opgevoed tot wat we in haar ogen zijn: anti-Russisch en anti-patriottisch.

We verweren ons door te zeggen dat Poetin niet hetzelfde is als Rusland, en dat iemand die anti-Poetin is niet anti-Russisch is. Dat wuift ze weg. Ze noemt ons nog net geen verraders.

Ze wil simpelweg niet luisteren naar wat we zeggen! Poetin is een held, hij redt de Oekraïners van de nazi’s. Rusland bombardeert Kyiv niet. Al die burgerslachtoffers? Vanzelfsprekend zijn die ofwel gedood door de Oekraïense nazi’s of is het allemaal in scene gezet.

Het loopt soms zo hoog op dat we ons maar terugtrekken om te voorkomen dat ze een hartaanval krijgt. Ik weet dat deze Koude Oorlog woedt binnen meer families. En ik weet ook dat we deze oorlog binnen Russische families aan het verliezen zijn. Dat betekent dat er meer jongens in doodskisten zullen terugkeren naar Rusland. De vraag is hoeveel doodskisten ervoor nodig zijn voordat mensen hun tv uitzetten en zelf de vragen gaan stellen die gesteld moeten worden.

18.15

De Oekraïners die eisen dat de Russen de straat opgaan om te protesteren tegen de oorlog, hebben een totaal verkeerd beeld van wat de mensen hier te zien krijgen. Velen van ons zijn gezombificeerd door de Russische tv en zien de oorlog als een rechtvaardig gevecht van Poetin tegen het kwaadaardige Westen. En wat betreft die kapotgebombardeerde steden, die zijn niet te zien op de Russische tv. En wat niet te zien is op de Russische tv bestaat niet.

Donderdag 24 maart

10.53

Voor de coronacrisis ging ik nog geregeld op zakenreis naar Europese landen. Tijdens die tripjes hoorde ik vaak van mijn medereizigers: Europa is mooi, maar het is hier zo netjes, er zijn zoveel regeltjes… Ik zou hier niet kunnen leven, zou het saai gaan vinden, me gaan vervelen.

Als ik dan doorvroeg, hadden ze het vaak over het gebrek aan open ruimte en aan alle regels die het leven van mensen in Europa beperken.

In Rusland hebben we ook veel regels, maar de algemene houding is dat regels er zijn om ontweken te worden. Een grappig voorbeeld: op veel snelwegen in Europa mag je 130 kilometer per uur rijden. Dat betekent dat als je 131 kilometer per uur rijdt een bekeuring krijgt. In Rusland was de maximale snelheid lange tijd 110 kilometer per uur. Raad eens wat dat betekende? Dat je een bekeuring kreeg als je meer dan 130 kilometer per uur reed. De ongeschreven regel was dat je voor een kleinere snelheidsovertreding geen boete hoefde te betalen. Wat de formele regels waren, deed er niet zoveel toe. Wat ertoe deed, was of iets rechtvaardig werd geacht.

Het is heel belangrijk voor ons om een gevoel van rechtvaardigheid te hebben. Rechtvaardigheid gaat altijd boven regels. Daarom juichten in 2014 zoveel Russen de annexatie van de Krim toe. Ze vonden – en de meesten vinden het nog steeds – rechtvaardig, want de Krim hoorde heel lang bij Rusland, en het grootste deel van de bevolking daar zag zichzelf nog steeds als Russisch.

Als ik er dan op wijs dat de annexatie van 2014 een schending van het internationale recht is en dat we in 1991 de Krim nog hebben erkend als onderdeel van Oekraïne, is de reactie er meestal een van volkomen onbegrip. Het was onrechtvaardig dat de Krim bij Oekraïne hoorde en dus is het goed dat we die ‘historische vergissing’ hebben rechtgezet in 2014.

14.59

Veel mensen hier zien onszelf als een unieke natie, een uniek land, heel anders dan de rest van de wereld. Wij zijn een rechtvaardig volk. Wij aanvaarden geen kunstmatige beperkingen. Wij zijn minder materieel, minder rationeel dan het Westen. Wij zijn een natie van ‘mensen met een ziel’. Zeker de oudere generatie, die dertig jaar of meer in de Sovjet-Unie heeft geleefd, ziet ons als een heel goedgelovig volk, soms tot het punt van onnozelheid.

De keerzijde van dat zelfbeeld is dat je in Rusland heel makkelijk het wantrouwen tegen het buitenland kunt aanwakkeren. Daar is de propaganda nu voortdurend op gericht. Daarom wordt er door de Russische ambassadeur bij de VN zo’n gedoe gecreëerd over de vermeende biologische en chemische wapenproductie van de VS in Oekraïne. Puur voor binnenlands gebruik.

De boodschap is: achter onze rug is een gigantische samenzwering gaande, andere landen maken misbruik van onze goedgelovigheid, Poetin leidt ons tegen een westers complot, we moesten wel aanvallen, anders hadden zij ons aangevallen, wij voeren een rechtvaardige strijd. Echt, Joseph Goebbels zou er trots op zijn.

Het is verschrikkelijk dat deze propaganda die al jaren, zelfs decennia gaande is, nu ook families begint te splijten. Voor het begin van de oorlog kon je gesprekken over politiek nog uit de weg gaan. Dat lukt nu bijna niet meer. Deze oorlog is een steen die te groot is om nog te ontwijken.

Dinsdag 22 maart

09.09

We hebben op ons kantoor nu te horen gekregen dat we dubbelzijdig moeten printen en liefst zo min mogelijk moeten printen. Het heeft er blijkbaar mee te maken dat een stof die geïmporteerd wordt om papier wit te maken niet meer voorradig is voor Russische producenten. Ons kantoorpapier kost nu al vier tot vijf keer meer dan voorheen.

Zelf beginnen we ook last te krijgen van de sancties. Zo’n 70 procent van wat we verkopen, komt uit het buitenland. De rest produceren we lokaal, maar daarvan komen de grondstoffen weer voor 90 procent uit het buitenland. Dat maakt ons superafhankelijk van import.

Het bezorgt me een gespleten geweten. Aan de ene kant begrijp ik dat de sancties ons als land pijn moeten bezorgen zodat we wakker worden geschud. Aan de andere kant heb ik dit werk nodig om mijn familie te onderhouden. Dus van negen uur ’s ochtends tot zes uur ’s avonds ben ik op mijn werk aan de slag om zoveel mogelijk de impact van de sancties teniet te doen, terwijl ik buiten werktijd juist nederig hoop dat de sancties niet worden opgeheven, ook niet als de oorlog in Oekraïne wordt beëindigd. Ik hoop dat de sancties van kracht blijven totdat het huidige regime is opgestapt.

We gaan nu door een moeilijke tijd binnen ons bedrijf, maar de meeste werknemers zien nog niet de totale omvang van de problemen waarmee we geconfronteerd worden. Onze belangrijkste leveranciers teren nu allemaal in op hun voorraden. Ze hebben al een maand geen aanvoer meer vanuit het buitenland. Over een maand is de huidige voorraad bij sommige leveranciers al uitgeput. Als we geen alternatieven vinden, kunnen we tegen die tijd ook niet meer verkopen.

De wisselkoers van de roebel steeg snel toen het allemaal begon. Voor de oorlog schommelde de koers rond 87 roebel per euro. Binnen twee weken steeg de koers naar 134 roebel en nu schommelt het een beetje rond de 115 roebel per euro. We hadden gek genoeg een recordomzet toen de oorlog begon. Al onze afnemers wilden van hun cash af en kwamen daarom met extra bestelling.

09.33

Het is vooral de onzekerheid die midden- en kleinbedrijven in Rusland nu verlamt. Er zijn veel ondernemingen zoals die van ons. Bedrijven die goed hebben gekeken naar Europese concurrenten en ze als voorbeeld hebben genomen, en zo duizenden banen hebben gecreëerd. Bedrijven die geen enkele bijdrage leveren aan de oorlog, wier enige relatie met de Russische staat is, dat ze belasting afdragen.

De vraag is of we kunnen voortbestaan als er geen toevoer meer is vanuit het buitenland. Daarom krijg ik ook het gevoel dat ik aan boord zit van de Titanic. Het ijs snijdt al naar binnen, maar het orkest speelt nog door op het dek. Ik hoop maar dat we erin slagen om nog van kapitein te wisselen.

Wist je overigens dat de Titanic op 15 april zonk?

09.40

De volgende keer zal ik wat meer schrijven over de gesprekken die ik heb met mensen die de oorlog wel steunen. Het is zo pijnlijk. De meeste mensen steunen Poetin niet omdat ze slecht zijn, maar omdat ze echt geloven dat hij de wereld redt.

Donderdag 17 maart

14.35

Wat ik zal missen als ik Rusland verlaat? Misschien vooral de gewoontes die ik heb opgebouwd, de cadans die het leven heeft. Ik heb een vaste route van mijn huis naar mijn werk. Onderweg zet ik mijn zoon af bij zijn school, de kleuterschool van mijn jongste zit naast ons appartementengebouw. Als de kinderen gaan sporten is dat op nog geen twintig minuten rijden. Het leven is vertrouwd en comfortabel. Nog steeds, eerlijk gezegd.

Het is nu lente in de stad en het is prachtig. De ochtenden zijn koud en er ligt nog volop ijs en sneeuw, maar als het middag wordt, wint de zon aan kracht. De hemel is blauw en je voelt letterlijk dat na een lange winter de lente in de lucht zit. Op die momenten vergeet ik even dat de roebel is ingestort, dat we een oorlog zijn begonnen tegen een buurland.

Maar als het ’s avonds donker is en ik het nieuws zie, besef ik weer dat de waanzin op onze deur klopt. Dat ik in een land leef waar je in de gevangenis belandt omdat je een oorlog een oorlog noemt.

18.26

Ik heb de speech waarin Poetin spreekt over verraders die heulen met het Westen niet gezien, maar ik heb wel de berichten gelezen op de nieuwssite Yandex.ru. Ik heb nooit op hem en zijn handlangers gestemd, dus hoe kan ik hen verraden? Het omgekeerde is waar: zij verraden de toekomst van ons land.

Ik ben opgegroeid in de jaren tachtig. Je jeugd is altijd een prachtige tijd, maar ik wil niet dat mijn kinderen terug moeten naar diezelfde jaren tachtig. We waren arm, hadden weinig comfort en konden niet reizen. Dat was ons normale leven. Het was okay, omdat we nooit iets anders hadden gezien.

Nu hebben we wél iets anders gezien en teruggaan in de tijd voelt als een nare droom. Internationale autoproducenten verkopen nu al geen auto’s meer en onze eigen autoproducenten leggen hun fabrieken stil omdat ze een tekort aan onderdelen hebben. Als dit zo doorgaat, moeten mensen zich weer net als vroeger gaan inschrijven voor een nieuwe auto en daar vervolgens jaren op wachten.

Er was een beroemd Sovjet-woord: blat. Het betekende dat je een voorkeursbehandeling kreeg, dat je voorgetrokken werd omdat je connecties had. Al die lelijkheid van het Sovjet-leven dreigt weer terug te keren. Hoe kun je nog kapitalisme hebben in een land dat is ontkoppeld van de rest van de wereld? Dat kan niet. Al helemaal niet in een land dat internationale regels en wetten weigert te respecteren.

De snelheid waarmee er nu repressieve maatregelen worden genomen, wijst erop dat we hier een soort Chinees internet zullen krijgen, met beperkte content en volledige controle van de staat.

Moeten we vertrekken of niet? Als we vluchten zullen we op nul beginnen – misschien wel onder nul als we geen legale status krijgen – maar hopelijk kunnen we ons dan omhoog werken. Als we blijven, hebben we het nu nog relatief goed, maar ons leven zal afglijden en uiteindelijk stagneren.

Het enige goede scenario is het vertrek van Poetin. Anders zitten we allemaal aan boord van de Titanic. Die wilde uitspraken van Poetin wijzen er hopelijk op dat het einde in zicht is.

Woensdag 16 maart

21.24

‘Het nummer Immigrant Song is de eerste track op het Led Zeppelin III-album. Ik heb altijd van dit nummer gehouden (oké, ik houd eigenlijk van ieder Led Zeppelin-nummer), maar ik had toch nooit kunnen denken dat het misschien ooit nog eens op mij zou gaan slaan.

We come from the land of the ice and snow
From the midnight sun where the hot springs flow

‘In Moskou hebben we geen middernachtzon, maar we hebben meer dan genoeg ijs en sneeuw. Mensen vluchten nu weg uit Rusland, the land of the ice and snow, worden immigranten in vreemde landen. Alleen al in mijn directe omgeving ken ik minstens vier families die de afgelopen drie weken zijn vertrokken. Hun bestemmingen: Turkije, Georgië en Israël.

‘De mensen die naar Israël zijn gegaan, beschikken over een Israëlisch paspoort en hebben daar Russische vrienden die er al permanent wonen. Eén familie is naar Georgië vertrokken. Ze kochten daar enkele jaren geleden een woning in de badplaats Batoemi aan de Zwarte Zee. Het was een impulsieve aankoop, maar nu zeggen ze dat het waarschijnlijk de beste zet is geweest die ze ooit in hun leven hebben gedaan.

‘Mijn vrienden die naar Turkije zijn geëmigreerd, huren een appartement in Istanbul. Ze hebben nog geen duidelijke toekomstplannen. Het zijn freelancers die online werken, dus in principe kunnen ze ook vanuit Turkije aan de slag. Maar ze werken voor Russische bedrijven en het is door de sancties moeilijk om geld over te boeken vanuit Rusland. Het is dus onduidelijk hoe ze betaald gaan worden voor hun werk.

‘Ik heb ze nog niet gevraagd hoe ze met dit probleem denken om te gaan. Ze leven nu van het geld dat ze zelf hebben meegenomen uit Moskou. Je mag maximaal 10 duizend dollar cash bij je hebben als het land verlaat, wat nog best royaal is. Buitenlandse valuta worden hier schaars en ik ben bang dat de limiet aan cash nog verder omlaag gaat.

‘Het is alsof het weer 1918 is, zeiden mijn vrienden in Turkije. Ook toen vertrokken er heel veel Russen omdat ze geen toekomst meer zagen in hun eigen land. Mijn vrienden hopen terug te keren als het voorbij is – en met ‘het’ bedoelen ze het regime van Poetin – maar ze zijn er op voorbereid dat dat nog een paar decennia kan duren.’

21.44

‘Hebben wij overwogen om dit land te verlaten? Ja, we hebben het overwogen en we overwegen het nog steeds. Er zijn meerdere redenen waarom we nog twijfelen. We hebben familie hier, vrienden. En er zijn zoveel onzekerheden als je emigreert. We moeten een woning zien te vinden. Werk. Een school voor onze kinderen.

‘Ik hoop dat God ons helpt de juiste beslissing te nemen. Het enige wat we willen, is dat ons gezin bij elkaar blijft en dat we onze kinderen een goede toekomst kunnen geven.

‘Ik hoop vooral dat God Rusland helpt om over deze middeleeuwse waanzin heen te komen, dat Rusland een land wordt dat openstaat voor de rest van de wereld, een land dat geeft om het welzijn van zijn eigen mensen.’

Maandag 14 maart

12.21

Ken je de ijshockeyer Alex Ovechkin? Hij mist al heel lang een voortand, maar toch blijft dat het eerste wat je ziet als hij in beeld verschijnt: het gat in zijn gebit. Je kunt er niet niet naar kijken. Daar moest ik aan denken toen ik afgelopen weekend door Mega Teply Stan liep, een van de grootste shopping malls in de stad. Het merendeel van de winkels is nog open, maar je kijkt naar de winkels die zijn gesloten, de gaten in het gebit. Zara, Puma, Massimo Dutti, H&M.

Bij de Japanse keten Uniqlo stonden lange rijen. Die gaat pas op 21 maart dicht. Het is bevreemdend om te zien hoe mensen nu snel kleren inslaan als voorbereiding voor jaren van tekorten. Of worden het decennia?

Ook buitenlandse medicijnen worden gehamsterd sinds de ‘speciale militaire operatie’ is begonnen. Daardoor zijn er tekorten ontstaan, denk ik, niet doordat Westerse farmaceuten niet meer leveren. Iedereen wil voor minstens een half jaar voorzien zijn.

Afgelopen vrijdag ging ik 's avonds met collega's naar een restaurant. Toen ik na afloop wilde betalen werkte Google Pay niet. Het stelt niks voor, maar toch geeft het een apart gevoel. Alsof je ontkoppeld wordt van de rest van de wereld.

Een van de winkels die de deuren heeft gesloten in een van de grootste shopping malls van Moskou. Beeld Jevgeni

12.28

Ik had het met een vriendin over de sancties. Ze klaagde dat de westerse landen meer onderscheid moeten maken tussen de gewone Russen en de Russische leiders. Toen realiseerde ze zich: onze bommen treffen in Oekraïne gewone burgers, waarom zouden wij dan mededogen verdienen? Ik denk dat de meeste mensen die tegen de oorlog zijn, begrip hebben voor de sancties.

Die vriendin zei ook: we betalen nu de prijs voor jaren van wegkijken. We hebben onze vrijheid weggegeven, omdat we dachten dat dat het offer was voor stabiliteit in Rusland.

Voor een groot deel is die stabiliteit onder Poetin toeval geweest. Toen hij de opvolger werd van Boris Jeltsin gingen opeens de olie- en gasprijzen stijgen. De hele economie leefde op. Poetin werd daardoor voor veel mensen een soort wondermaker.

Zondag 13 maart

21.17

Naar de demonstraties ben ik dit weekend niet gegaan. De Rosgvardija (binnenlandse ordetroepen, red.) pakt iedereen op. Dat wilde ik niet riskeren.

Een deel van de Rosgvardija is inmiddels naar Oekraïne overgeplaatst om de orde te bewaken in steden die zijn ingenomen. Daar krijgen ze niet te maken met weerloze demonstranten die ze in elkaar kunnen slaan, maar met bewapende Oekraïners die vechten voor hun land.

De Oekraïners zouden beelden moeten verspreiden van Rosgvardija-troepen die gewond raken of sneuvelen in Oekraïne. Misschien gaan hun collega’s in Rusland dan inzien dat de demonstraties hier juist in hun eigen belang zijn en gaan ze wat minder hardhandig optreden. Als het lukt om de oorlog te stoppen, hoeven zij niet te gaan vechten in Oekraïne.

Je moet Victor Zolotov, de leider van de Rosgvardija, eens opzoeken. Kijk naar zijn hoofd. Naar zijn toespraken. Dat zo iemand op deze hoge post zit, zegt alles over het huidige Rusland. Zolotov is 100 procent loyaal aan zijn meester, niet in staat om zijn hersens te gebruiken en kent het verschil niet tussen goed en kwaad.

Vrijdag 11 maart

15.29

‘De berichten die ik je stuur zijn voor mij een soort temperatuurmetingen van mijn gemoedstoestand. Mijn stemming schommelt binnen een dag tussen extreem optimistisch en extreem pessimistisch.

‘Telkens weer check ik de berichten op nieuwssite Yandex. Niet omdat ik die als bron van informatie zie – alles is gecensureerd – maar omdat ik zoek naar signalen van paniek bij de autoriteiten. Boven alles hoop ik dat ik ooit de headline zie dat Poetin vertrekt als president. Ik ben een manager, ik zoek altijd naar oplossing voor moeilijke situaties. De enige oplossing die ik nu zie, is het vertrek van Poetin.

‘Soms word ik heel optimistisch als ik daaraan denk. Günter Grass heeft beschreven hoe Duitsland na de oorlog in tien jaar tijd veranderde in een totaal ander land. Ik hoop dat tijdens mijn leven ook nog in Rusland mee te maken.

‘Maar als ik eraan denk hoe klein de kans is, word ik heel pessimistisch. We zijn hier allemaal gijzelaars, maar we zijn dat al zo lang dat 80 procent van de bevolking het aangenaam is gaan vinden. Ze houden ervan gegijzeld te zijn, want dan hoeven ze zelf geen verantwoordelijkheid te nemen. Soms denk ik dat die 80 procent er ook van geniet dat de overige 20 procent het haat om gegijzeld te zijn. Kijk ze lijden, de sukkels.’

15.54

‘Hoe ik weet dat 80 procent hem steunt? Dat weet ik niet zeker, maar ik weet wel dat het percentage hoog is. Eerlijk gezegd praat ik al heel lang niet meer over Poetin. Het is net als met het weer, het heeft zo weinig nut om erover te praten. Er verandert niets door.’

16.09

‘Mijn ouders zien in Poetin de redder van Rusland. Ik weet niet eens meer wanneer ze zo zijn gaan denken. In de jaren negentig stemden ze nog op de liberale partij Jabloko, maar die slaagde er niet in om een brede coalitie te bouwen. Op een gegeven moment is er via de televisie ingeramd dat democraten de belangen van Amerika dienen en opkomen voor de westerse levensstijl; gayparades enzo. Toen waren mijn ouders er klaar mee.

‘Je moet begrijpen hoe diep het imperiumdenken hier zit. Rusland ziet zichzelf als een grootmacht die onrecht is aangedaan. De televisie versterkt iedere dag het beeld dat we na de Koude Oorlog zijn bedrogen en vernederd. De Navo is opgerukt naar het Oosten omdat ze niet willen dat we weer sterk worden. En de Amerikanen willen nu Oekraïne in handen krijgen, zodat ze ons kunnen aanvallen om onze grondstoffen in handen te krijgen.

‘Soms vraag ik tijdens dat soort discussies: waarom zouden de Amerikanen ons willen aanvallen als ze onze grondstoffen gewoon kunnen kopen? Dan word ik aangekeken alsof ik naïef ben.

‘De meeste ouderen zullen Poetin tot het einde steunen, maar op mijn werk merk ik dat niet alle collega’s voor de oorlog zijn. Het zijn mensen die iets te verliezen hebben: geld, hun baan. En ze maken zich zorgen over de toekomst van hun kinderen.

‘Iedereen is voorzichtig om publiekelijk over de oorlog te praten, zelfs over de telefoon. Er is nog niemand gearresteerd, maar het zit in ons historisch geheugen dat zoiets wel kan gebeuren.’

Maandag 7 maart

19.50

‘Mijn vrouw Anna en ik zijn zondag samen met een vriend naar een demonstratie in Moskou gegaan. We wisten niet precies waar het startpunt van de demonstratie was. We liepen een tijd rond om het beginpunt te vinden. Er is geen organisatie, geen leider die de massa kan leiden.

We namen de metro naar Ochotny Rjad, liepen over de Tverstraat, richting het Poesjkinplein. Er stonden overal politiebussen klaar, in lange rijen. De ordetroepen maanden iedereen door te lopen. Ze zien eruit als zwarte kosmonauten met hun grote helmen en pakken, meer robotten dan mensen. Het is beangstigend als ze in een groepje van drie zomaar op een jongen aflopen en hem meesleuren en afvoeren. Ze lijken zich niet te schamen voor wat ze doen. Ze volgen orders op. Doen hun werk.’

19.33

‘De kinderen zijn nog wakker, dus het kan zijn dat er soms even pauzes vallen. Ik wil je vertellen wat het raarste gevoel is dat ik nu ervaar als ik door Moskou rijd of loop. Het lijkt alsof alle dingen die ik zie niet meer echt zijn. Dat het al indrukken zijn uit het verleden.

In het winkelcentrum zijn de etalages nog gevuld met mooie, kleurrijke, modieuze kleding, maar eigenlijk bestaan die winkels al niet meer. H&M is al dicht, andere ketens zullen snel volgen. Mijn zoontje is gek op Super Mario Lego. Hij volgt alle serienummers enzo, weet precies wanneer er iets nieuws op de markt komt. Ik heb hem verteld dat we in Rusland geen nieuwe Lego meer zullen zien.

Aan de rand van de stad staan nog overal bouwkranen, maar nu rijden we erlangs en weten we dat die gebouwen waarschijnlijk nooit meer afgebouwd zullen worden

Het valt natuurlijk in het niet met wat er gebeurt in Oekraïne, in Kyiv, in Charkiv. Maar als de Oekraïners standhouden en Poetin weten te weerstaan, kunnen ze hun steden weer opbouwen en hopelijk een normaal leven leiden. Dat verdienen ze ook echt.

Wij gaan jaren van achteruitgang tegemoet. Dat is kennelijk wat wij verdienen.’

20.10

‘Waarom we naar de demonstratie gegaan zijn? Ik hoopte dat door onze aanwezigheid de opkomst wat groter zou lijken, dat de wereld ziet dat niet heel Rusland slecht is. Eerlijk gezegd: mijn vrouw en ik zijn 40-plus, mijn vriend 50-plus, we hebben minder kans om meegenomen te worden. Soms deden we net alsof we daar liepen omdat we ergens naartoe moesten.

Jongeren lopen veel meer gevaar. Een student die gearresteerd wordt, kan zijn plek op de universiteit verliezen. Het is een reëel risico dat hij daarna in dienst moet en naar Oekraïne wordt gestuurd om te vechten. Die jongeren zijn echte helden. Ze verdienen het om niet beschaamd te hoeven zijn dat ze Rus zijn.

De opkomst bij de demonstratie kwam niet in de buurt van de aantallen die we in het verleden hebben gezien. Misschien verandert dat nog als er meer tekorten ontstaan in de winkels, maar de meeste mensen weigeren gewoon kritisch te denken. Ze zeggen: de president is onze leider, hij zal wel een plan hebben, hij weet meer dan wij, laat hem zijn werk doen.’