Bericht uit de schuilkelder

‘Toen de jongetjes uit de schuilkelder kwamen was Marioepol verdwenen, alleen de zee was er nog’

Verslaggever Iris Koppe communiceert met de Oekraïense Elena (66), bij wie ze studeerde in Kyiv. Elena zat eerst ondergedoken, vluchtte voor het Russische leger en is nu in Boedapest. De berichten zijn vertaald vanuit het Russisch.

Begin bij de eerste dag
Zondag 27 februari

Maandag 23 mei

08.56

‘Ik wil je vandaag iets vertellen over vluchtelingen uit Marioepol. Een kennis van ons, Lena, vangt kinderen uit deze Oekraïense stad op. Ze schreef mij over twee broertjes, die beiden maandenlang, met tientallen buren, in een bunker onder hun huis hebben geleefd. De jongetjes waren er slecht aan toe, en sterk ondervoed. Of hun ouders nog in leven zijn, is onduidelijk. Ze wisten het zelf ook niet. In het centrum waar ze werden opgevangen, gaf Lena hen brood en koekjes. De jongste, Maksim (9), durfde niets te eten. De oudste, Dima (11), pakte een koekje, nam een klein hapje en legde het toen terug. ‘Eet maar op,’ zei Lena, ‘dit is voor jullie.’ Dima keek haar recht aan. ‘Hoeven wij dit niet te delen? vroeg hij. Lena herhaalde aan aantal keer dat dit niet hoefde. Maar het lukte de broertjes niet om meer dan twee kleine hapjes te nemen. Ook bekertjes water konden ze niet in één keer leeg drinken. Kleine Maksim vroeg twee keer toe of hij echt verder kon drinken. Zou Lena niet boos worden? Nu, een week later, kunnen de jongetjes nog steeds niet in één keer een maaltijd eten. Lena zit erbij, stelt ze gerust en moedigt ze aan om steeds weer een hap te nemen.’

09.12

‘Kun je je voorstellen hoe het leven onder de grond in Marioepol is geweest? Wat kinderen en ouders hebben moeten doorstaan? Hoe ze zich hebben gevoeld? Lena vertelde nog iets dat mijn ziel aan stukken scheurde. Bij aankomst in het centrum moeten er altijd wat formaliteiten worden afgehandeld. Lena vroeg Maksim en Dima naar hun leeftijd en woonplaats. Bij dit laatste zwegen de jongetjes. Toen zei Dima: ‘Goroda njet. Er is geen stad.’ Hij perste zijn lippen op elkaar. Zijn broertje nam het over. Hij zei: ‘Er was wel een stad, met aan de linkerkant de zee. Daar woonden wij. Toen wij naar buiten kwam, was de stad verdwenen. Maar de zee is gebleven.’

11.13

‘Marioepol, Marioepol. De stad is verdwenen, maar de zee is gebleven. Ik huil nu ik je dit schrijf. Nooit zal ik begrijpen waarom dit allemaal is gebeurd. Alles voelt zo wreed en zinloos. In deze oorlog heb ik het meeste medelijden met de kinderen. Dat wij ze niet hebben kunnen beschermen tegen al dit leed, doet zo’n pijn.’

12.36

‘Zoals je weet ben ik mijn hele leven docent Russische taal- en letterkunde geweest. Maar wie wil deze taal nu nog leren? Na de oorlog ga ik ander werk doen. Zoveel Oekraïense kinderen, moeders en militairen zijn getraumatiseerd. Ik wil kinderen gaan helpen die hun ouders hebben verloren. Hopelijk kan ik ze rust geven. Lekker voor ze koken. Met mijn naaimachine de kleding maken die ze nodig hebben. Ik zal kleine vakanties in de natuur voor ze regelen. Ja, dat ga ik allemaal doen. Dat is het meest nuttige wat ik nu kan bedenken.’

Een vernielde woonwijk, nabij de zwaarbevochten staalfabriek Azovstal, in Marioepol. 
Foto Reuters

Vrijdag 20 mei

09.34

‘Goeiemorgen. Dag zoveel van de oorlog. Ik hou de tel niet meer bij. Het duurt lang. Ik heb met familie gebeld vanochtend. Weet je dat onze hele Donbas met de grond gelijk wordt gemaakt door de Russische bezetters? In hun frustratie maakt het ze ook niet meer uit waar ze hun bommen gooien. Het is misdadig. Laf. Het is voor mij niet meer voor te stellen dat ik me zo lang verbonden heb gevoeld met Russen en dat ik vrienden in Rusland had. Het is een kwaadaardig, rancuneus volk geworden.

‘Nee Iris, dat komt niet alleen door de propaganda op tv daar. Russen weten veel over het Westen. Ze weten waar ze bepaalde producten moeten vinden, waar ze heen willen op vakantie, welke hypes ze uit Europa willen overnemen. Ze kiezen wat ze willen weten. En ze kiezen er nu bewust voor om de waarheid over Oekraïne niet te zien. Zo vaak hoor ik hoe moeilijk het is voor de gewone Rus, dat hij wordt voorgelogen door de propagandamachine. Njet, njet, njet. Nee, dat maak je mij niet wijs.

‘Ik had tientallen vrienden en kennissen in Rusland. Hebben die mij eind februari gebeld toen ik verstopt zat in mijn badkamer in Kyiv? Ik had ze het luchtalarm kunnen laten horen. Ik had ze kunnen vertellen dat Oekraïne niet de agressor is. Hoe mijn familie uit elkaar viel omdat we moesten vluchten. Hoe mijn zoon is achtergebleven om ons land te verdedigen. Ik had het ze allemaal kunnen vertellen. Maar niemand uit Rusland heeft mij gebeld. Al die zogenaamde vrienden hebben hun kop in het zand gestoken. Ik vind het laf.’

11.26

‘Ik denk aan al onze mannen die nu moeten vechten. Mijn neef Oleg is aan het front, ik bid voor hem.’

‘Kleine, lieve Oleg had als kind altijd een glimlach op zijn gezicht. Elke jaar in september vierden we vakantie in het dorp waar zijn familie woonde. We aten daar de hele dag door en zongen liederen tot diep in de nacht. Oleg was dol op mijn zoon Maks, die iets ouder was. Maks werd een broer voor hem. Ze brachten steeds meer tijd samen door. Ik herinner me de ochtenden dat Oleg ’s ochtends bij mijn bed stond met de vraag of hij Maks al wakker mocht maken. Als ik toestemming gaf, rende hij door het dolle heen naar de hooizolder, waar Maks sliep.

‘Toen de jongens ouder waren gingen ze vaak zwemmen in een meertje in de buurt. ’s Avonds vertrokken ze – armen over elkaars schouders – naar de dorpsdisco. Neef Oleg was zo lief, met zijn pretoogjes. Later trouwde hij met Alina, die ook zo van hem houdt. Zij is een gouden vrouw. Ze doet alles voor hun twee zonen, jongens met een groot talent voor wiskunde en computers.’

12.45

‘Oleg vecht nu in de hel van de Donbas. Zelfs Maks, die natuurlijk verder van het front afzit, maakt zich zorgen. De bezetters zijn zo wreed. Alstublieft, God, help Oleg. En zorg dat hij kan terugkeren naar zijn gezin, en onze familie.’

Neef Oleg, die nu aan het vechten is, voor de oorlog met zijn vrouw Alina.

Woensdag 18 mei

09.45

Ik begrijp niets van sommige Europese landen en dan vooral niet van Frankrijk. Ten eerste: ja, natuurlijk willen wij vrede. Ons volk heeft zoveel geleden. Ik begrijp ook dat veel landen in Europa hopen op deze vrede. Maar je snapt toch wel dat een staakt-het-vuren op dit moment voor ons ondenkbaar is? Cherson is van ons afgepakt, Marioepol en nog een deel van de Donbas. We zijn bestolen.

Herinner je je nog het verhaal van de visser en de gouden vis? Het sprookje van Poesjkin dat over hebzucht gaat? Ik keek naar de verfilming ervan met mijn kleindochters, in de auto op een mobieltje, vlak voordat ik afscheid van hen moest nemen bij de grens. Zij zijn nu als vluchteling in Italië. Poesjkin, zei ik tegen mijn kleine meisjes, leert ons tevreden te zijn met wat je hebt. De Russen zijn deze les vergeten, het zijn dieven.

Natuurlijk heb ik elke dag gebeden voor vrede, maar er zijn dingen veranderd. Nooit zullen wij toestaan dat delen van ons land die nu bezet zijn, ook voorgoed uit onze handen en ons hart gerukt worden. Willen jullie daar in Europa dat de misdadiger in het Kremlin beloond wordt voor zijn agressie? Ja? Dat geloof ik toch niet, Iris. Jullie zijn toch ook voor rechtvaardigheid? De bezetters moeten eerst ons land verlaten. Macron, die ik niet meer kan volgen, zegt dat we Poetin niet moeten vernederen. Maar wie vernedert nou wie? Begrijpt deze Fransman niet hoe vernederend zo’n uitspraak is voor ons Oekraïners?

Je hoort het al, ik ben boos. Je weet hoe vreselijk ik het vind dat mijn volk lijdt. Ik wil dat het ophoudt. Maar wij zijn ook mensen van principes. Wij buigen niet voor dictators. Wij zullen alles terugwinnen wat van ons is afgepakt. Dat gaat ons lukken. Elke podsolnoeg (zonnebloem) op welk Oekraïens veld dan ook, zal weer van ons zijn. En zal bloeien.

11.11

Mijn zoon Maks zegt ook dat we aan de winnende hand zijn. Wij zijn sterker. Hij maakt nu soms zelf grappen dat we zullen doorstoten tot Moskou, om die idioot uit het Kremlin aan zijn kraag naar het gerecht te slepen. We zullen er alles voor doen om te zorgen dat Poetin gestraft wordt. Al zullen we daar de Oekraïense kinderen die gestorven zijn nooit mee terug krijgen.

13.20

Weet je trouwens wat een trembita is? Het is een Oekraïens muziekinstrument, een soort hoorn voor in de bergen die vooral gebruikt wordt in onze Karpaten. Poetin heeft ooit eens gezegd dat hij een hekel aan de trembita heeft. En weet je, de schietbuis van een houwitser, die wij van het Westen krijgen, lijkt erg op de trembita. Het heeft ons muziekinstrument een vlucht gegeven. Overal duikt de hoorn ineens op. Aan het front, bij verschillende bataljons en op sociale media. Maks vindt het erg grappig dat houwitsers nu ook wel de ‘trembita’s uit het Westen’ worden genoemd. Deze trembita’s zullen de Russen wegblazen.

Oekraïense soldaten met een trembita.

Maandag 16 mei

10.07

‘Kijk eens naar de foto die ik vanochtend maakte? Dit is blauweregen, heel mooi en met een subtiele geur. Het groeit hier bij de buren achter het hek. De eerste keer dat ik blauweregen zag was in Jalta, op de Krim. Ongeveer veertig jaar geleden.’

‘Ik kreeg zoveel goed nieuws vanochtend. Onze troepen hebben de bezetters bij Kharkiv verjaagd en zijn nu zelfs bij de Russische grens aangekomen. Bravo! En, nog iets anders: onze mannen rukken ook op naar Cherson. Weldra zal mijn geboortestad weer vrij zijn!’

Foto Elena

Zondag 15 mei

21.44

‘Ik vind het nog steeds lastig om te accepteren dat ik een vluchteling ben. Dat ik, op mijn 66ste, mijn draai probeer te vinden in een vreemd land. Het voelt allemaal zo onwerkelijk. Maar er is een complicerende factor bijgekomen, Iris. Mijn Hongaarse vriend Akos, die hier voor mij zorgt, wil weg. Ik bedoel: hij wil weg uit zijn geboorteland, uit Hongarije. Ik zag het al een beetje aankomen. Toen Orbán hier opnieuw de verkiezingen won, verergerde zijn onvrede. Akos wil niet wonen in een land waar een ‘Europese Poetin’ aan de macht is. De manier waarop Orbán de Russische olieboycot tegenhoudt, maakt Akos woedend. Nou ja, jij weet ook hoe ik over Orbán denk. Wij Oekraïners houden niet van hem. Maar ik praat niet over Hongaarse politiek. Ik ben hier als vluchteling, afhankelijk van de barmhartigheid van anderen. Ik hou mijn mond. Ik toon alleen dankbaarheid.’

22.23

‘Waar nu heen? Ergens een flatje huren in een buitenwijk van Boedapest gaat dus niet door. Kyiv, zeg ik, we moeten binnenkort gewoon weer naar Kyiv. Dat wil Akos wel. Maar het moet wel veilig voor ons zijn. Ik wil niet dat Akos straks in mijn badkamer moet schuilen voor het luchtalarm. Hij is ook op leeftijd. Misschien kunnen we een tijdje naar Slowakije, tot de overwinning, tot Oekraïne weer veilig is. We weten het nog niet. Ik zeg wel tegen Akos: je kan je oude moeder toch niet in Hongarije achterlaten? Maar Akos zegt dat ze dan maar mee moet. En anders blijft ze alleen achter. Akos heeft soms grote moeite met zijn moeder, omdat ze absoluut pro-Orbán is.’

23.24

‘Dorogaja, het is zo lief dat je mij en Akos een plek aanbiedt om te wonen in Nederland. Dat je je huis voor ons openstelt. Maar voel je niet beledigd dat wij niet komen. Je moet weten, wij zullen daar niet kunnen aarden. Hoewel ik er nooit geweest ben, weet ik dat jouw land prachtig is. Een paradijs. En ik weet dat Nederlanders goede mensen zijn, dat heb ik gezien tijdens het EK 2012 in Oekraïne. Jullie waren zo vrolijk. Maar ik zal nooit in een West-Europees land kunnen wortelen. Het verschil met Oekraïne is te groot. En Holland zal voor mij erg duur zijn. Als ik in Amsterdam zou wonen, kan ik niks betalen. Voor alles zal ik afhankelijk zijn van anderen. In die rol wil ik niet zitten. Je begrijpt mij wel, toch?’

Vrijdag 13 mei

09.43

‘Goedemorgen, dorogaja, lieverd. Er is iets geks. Ik merk dat ik het nieuws anders volg dan voorheen. Eigenlijk lees ik alleen nog maar berichten over de successen van onze Oekraïense krijgsmacht. Ik lees het in de media en hoor het van mijn vrienden en kennissen. Iedereen is gebrand op onze overwinning. Kijk bijvoorbeeld naar Slobozjanskoje en Borsjova, ten noorden van Charkiv. Na twee succesvolle tegenaanvallen zijn deze steden weer van Oekraïne. Zie je hoe goed het gaat, schrijven mijn buren in Kyiv in onze gezamenlijke appgroep. Zo steken we elkaar aan, in ons optimisme.’

11.01

‘Maar Iris, ik denk soms dat er bloemblaadjes in mijn ogen worden gestrooid. Zijn de successen niet relatief? Feit is dat de Russische bezetters al een groot deel van onze zuidkust hebben ingenomen. Wat we hoopten, is tot nu toe niet gebeurd: Cherson is niet bevrijd door onze krijgsmacht. Mijn nicht, die daar woont, is angstig en gedeprimeerd. Kennissen van haar zijn opgepakt en verdwenen. Kijk, de stad zal uiteindelijk bevrijd worden, daar ben ik van overtuigd, maar wanneer? En hoe lang gaat het duren? Hoeveel leed krijgen we nog te verstouwen?’

11.38

‘Al het optimisme dat we verleden week voelden, is ook weer een beetje verdwenen door onze grote pijn: Marioepol. Wij zijn zo trots op onze verdedigers van de Azovstal. Maar het schiet niet op met de evacuaties. Veel van onze soldaten zijn gewond, die beelden heb je misschien gezien. Commandant Denis Prokopenko, onze grootste held, zal aan het bevel blijven voldoen dat ‘de verdediging moet worden volgehouden.’ Ze zullen niet opgeven. Maar ze zullen waarschijnlijk ook niet op tijd worden gered. Rusland blijft maar tegenwerken. Wat een ellende: dat degenen die voor onze vrijheid vechten, zo lijden. Wij bidden continu voor deze mannen. En in het bijzonder voor Prokopenko, die in 1991 geboren is en vloeiend vier talen spreekt.’

12.20

‘Na het bidden richt ik me dan toch weer op positieve geluiden. Een vriend van mij, Kirilo, tot voor kort inwoner van Marioepol, is naar Dnipro gevlucht. Van daaruit zamelt hij spullen in voor andere vluchtelingen uit zijn stad. Hij hield zich, in zijn vroegere, vreedzame leven, bezig met het renoveren van kerken. Maar nu runt hij zijn eigen stichting, ‘Goedemorgen, wij komen uit Marioepol’. Hij heeft een zeer goed netwerk. Zo heeft hij al tonnen Italiaanse en Duitse worstjes bij elkaar gebracht. Hij heeft melk, pudding en luiers voor baby’s geregeld. En ook medicijnen, voor schildklierpatiënten.’

‘En nu, je gelooft het niet, heeft hij een gratis bibliotheek voor Oekraïense literatuur geopend in Dnipro. Daar heeft hij ook veel tijd in gestoken. Het is een culturele en educatieve ruimte voor gevluchte stadsgenoten. Sommige burgers uit Marioepol lezen helemaal geen Oekraïens. Maar door het nieuwe nationalisme in ons land willen ze het nu leren. Kirilo vertelde me dat inwoners uit Dnipro Oekraïense boeken komen brengen. Hij stuurde me al een foto van wat hij vandaag heeft gekregen voor in zijn centrum: Ridders van het wilde veld, een historische Oekraïense roman.’

Woensdag 11 mei

03.31

‘Ik weet dat je telefoon ’s nachts op stil staat, daarom durf ik je nu ook te schrijven. Wat een geweldig nieuws dat jullie minister van Buitenlandse Zaken op bezoek was in Oekraïne. Ik heb alle beelden gezien. Zijn naam, Wopke Hoekstra, zal ik niet vergeten. Het geeft ons enorm veel kracht dat zo’n belangrijke man uit het Westen ons komt steunen. Heel erg veel dank.’

‘Ik kan niet goed slapen, maar niet van verdriet of van zorgen. Er hangt onrust en optimisme in de lucht. Het is voor het eerst deze oorlog dat ik dit nu zo voel. Dat ondanks alle pijn en ellende er misschien dingen de goede kant op gaan. Dat wij de vijand zullen verdrijven. En dat wij, met behulp van bevriende landen, ons Oekraïne weer zullen opbouwen. Er keren al veel landgenoten terug naar huis, al zijn zij wel jonger dan ik en reizen zij makkelijker. Maar mijn tijd zal ook komen. Dat ik weer Mozart kan luisteren in mijn eigen huis, zonder dat zijn symfonieën door het luchtalarm onderbroken worden. Met mijn vrienden en familie om mij heen.’

Wopke Hoekstra schudt de hand van de Oekraïense president Volodimir Zelenski, met in het midden de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock. Foto ANP

07.20

‘Ja, ik sprak mijn zoon Maks en hij voelt het optimisme ook. Af en toe maakt hij nu zelfs een grapje. Maar op Den Pobedie, Overwinningsdag, had hij het wel moeilijk. Je moet je voorstellen dat zijn beide grootvaders levend terug waren gekomen uit de oorlog. Als klein kind zag Maks hoe zijn opa’s zich voorbereidden op deze belangrijke dag: ze maakten hun medailles schoon, trokken hun uniform aan en hadden continu tranen in hun ogen. Ze vertelden Maks dat ze niet naar de viering gingen met een blij gevoel. Ze gingen voor degenen die deze dag zelf niet konden meemaken. 9 mei is geen feestdag, leerden ze Maks, het is een dag die de mensheid als les zou moeten onthouden. Het maakte veel indruk op mijn zoon. En nu, tachtig jaar later, ziet hij dat de mensheid deze les is vergeten. De geschiedenis herhaalt zich, als in een spiraal. De verstandige en goede mensen zijn in de minderheid, zegt hij. Zij redden het misschien niet. Maks denkt dat, als er niet genoeg gebeurt, na Oekraïne de Baltische Staten aan de beurt zijn. En daarna Centraal-Europa. Dit is geen droom, het is een nieuwe realiteit.’

08.38

‘Gister ging Maks naar de verjaardag van zijn schoonmoeder, in Kyiv, aan de linkeroever van de Dnipro. Zijn schoonouders zijn niet gevlucht. We hebben ze geprobeerd over te halen, maar ze vonden zichzelf te oud en ze wilden ook niet reizen. Ze hebben de hele oorlog alleen maar thuis gezeten. Als het luchtalarm ging, brachten ze uren in hun badkamer door. Gelukkig hadden ze hun medicijnen ruim ingeslagen, net als hun voedsel. Ze hebben geen tekorten gehad.’

‘Maks zou me later schrijven hoe het bezoek aan zijn schoonouders is geweest. Hij moet nu eerst zijn aangifte bij de Belastingdienst doen. Mede daarvoor ging hij ook terug naar Kyiv, hij moet naar een speciaal kantoor. Ja, dat soort dingen gaan gewoon door tijdens de oorlog.’

Maandag 9 mei

07.49

‘Dorogaja, lieverd, van harte gefeliciteerd met Europadag! Ook voor je familie de beste wensen. Dat jullie nooit zullen weten wat oorlog is. Dat de EU, en Nederland, nooit door agressors zal worden aangevallen. Moge jullie voor altijd vreedzaam leven. Heb je vrij vandaag? Hoe ga je het vieren?’

09.26

‘Het gaat oké hier, al maak ik me veel zorgen. In Cherson moet mijn familie nu met roebels betalen. Dat weigeren ze en dat leidt tot veel problemen. Ook kunnen ze niet overal meer boodschappen doen. Verder wordt er op het wonderschone Odessa geschoten. De beelden doen pijn aan mijn ogen. En dan tob ik nog over mijn zoon Maks. Hij mist zijn vrouw Anna en zijn dochtertjes zo. Ik merk dat hij gefrustreerd is. Nooit was hij zo lang zonder hen. Ik weet ook niet precies waar hij nu in Oekraïne is. Soms zie ik dat hij ’s nachts veel online is geweest. Slaapt hij wel genoeg? Als ik hem spreek, praat hij alleen maar over wapens. Voor Oekraïense families, die bijna allemaal verscheurd zijn, is dit een moeilijke tijd. Kinderen verlangen naar hun vader. Moeders hebben het zwaar, ze moeten de opvoeding in een vreemd land in hun eentje doen. En dan al die twijfels over wel of niet terugkeren. Veel vrouwen willen terug. Maar dat mag dan niet van hun man. Zij dragen de verantwoordelijkheid voor hun vrouwen, en zij vinden het te gevaarlijk. De bombardementen zijn erg onvoorspelbaar.’

11.35

‘Voor Maks en Anna is 9 mei, Overwinningsdag, een heel belangrijke dag, die ze normaal gesproken altijd samen vieren. Ze herinneren zich Anna’s opa: Ivan Petrovitsj Martienov. Hij was een uitzonderlijke moedige en heldhaftige generaal, die van de eerste tot de laatste dag van de Grote Vaderlandse oorlog vocht tegen de nazi’s. Twee keer kwam hij bijna om het leven, toen hij ernstig gewond raakte aan zijn borst. Een keer in Gomel, in Belarus, en een keer nabij Brody, in de regio Lviv. Hij viel vooral op door zijn optreden tijdens het Sandomierz-Silezië-offensief. Op 27 januari 1945, toen hij de rivier de Oder overstak, organiseerde hij op tactisch briljante wijze een zeer sterke verdediging. Hij raakte daarbij voor de zesde keer gewond, maar bleef in de gelederen. Zijn divisie sloeg onder zijn bevel zeven vijandelijke tegenaanvallen af. Ze vernietigden drie pantserwagens en 130 vijandelijke soldaten en officieren. Anna’s opa werd ereburger van de steden Mtsensk, in de regio Orel, en Kakhovka, in de regio Cherson. Hij kreeg vele prijzen en medailles, waaronder de oorkonde van ‘Held van de Sovjet-Unie’. Schrijf je zijn naam in jouw krant? Hij is erg belangrijk, vooral ook voor Anna en Maks.’

Ivan Petrovitsj Martienov, de opa van Anna, die de hele oorlog tegen de nazi's vocht en werd onderscheiden met de oorkonde 'Held van de Sovjet-Unie'.

11.58

‘Ik hoop dat mijn zoon en zijn gezin snel herenigd worden. Net als andere Oekraïense families. Maar dat moet de man dus beslissen. Zij zijn de beschermers van vrouwen. En zij hebben het overzicht. Het geldt ook voor mij. Als Maks zegt dat het kan en mag, pas dan zal ik terugkeren naar Kyiv.’

Vrijdag 6 mei

10.22

‘Lieve Iris, dit weekend zal ik rouwen om de doden. Op 8 mei is het voor ons Herdenkingsdag en op 9 mei vieren wij Den Pobedie, Dag van de Overwinning. Heel belangrijk voor ons Oekraïners. We herinneren ons de doden die vielen in de strijd tegen nazi-Duitsland en we vieren dat we deze vijand uiteindelijk overwonnen. En nee, we doen het niet zo hoogdravend als het Kremlin dit doet, met al die gekke parades. Wij doen het eenvoudig, met veel respect. We leren kinderen dat oorlog het ergste is wat er bestaat. De belangrijkste taak bij het opvoeden.

‘Daarnaast vieren veel Oekraïners op 9 mei nu ook graag ‘Europadag’. Een feestdag waarop we stilstaan bij de oprichting van de Europese Unie en de vrede die met deze mooie unie gepaard gaat. Hopelijk wordt Oekraïne ook snel lid van de EU. Dan kunnen we met alle andere lidstaten samen deze dag groots vieren.

‘Het bevalt mij niet dat Rusland de laatste jaren Den Pobedie zo naar zich toe heeft getrokken. Ze doen alsof alleen de Russen de nazi’s hebben verslagen. Dit is niet waar. Het Sovjet-leger, waar ook Oekraïners en Belarussen deel van waren, heeft dit gedaan. De Belarussen en Oekraïners hebben erg zwaar geleden in deze Grote Vaderlandse Oorlog. Zij mogen niet vergeten worden.

‘Normaalgesproken ga ik op 8 mei altijd graven verzorgen. Onkruid weghalen, bloemen planten, de steen schoonmaken. Maar je begrijpt, hier in Boedapest heb ik geen graven om te verzorgen. Niet alleen mis ik ‘de levenden’ in Kyiv, ik mis ook de doden. Ze zijn hier niet. Daarom voel ik mij ook niet thuis in Hongarije, hoe gastvrij iedereen ook is. Als ik terug ben in Oekraïne zal ik alle graven snel bezoeken. Zij zijn lang alleen geweest. En misschien overwoekerd door planten.’

Elena’s vader Tarasenko Illarion Ivanovitsj (midden) in 1945. Rechts commandant Kapustin (een Held van Sovjet-Unie) en links een majoor van een speciale afdeling. 

11.56

‘In het verleden had ik een hekel aan Duitsers. In de Sovjet-Unie was dit normaal. Mij was als kind altijd geleerd dat Duitsers ongelooflijke freaks waren. De Duitslandhaat vanwege de oorlog zat heel diep. Jaren later, toen ik als docent Russisch bij het Sovjet-leger in de DDR aan de slag moest, maakte ik voor het eerst kennis met Duitsers. Het bleken aardige, vrolijke mensen die veel waarde hechtten aan hun gezin. Ik realiseerde me dat niet alle Duitsers zoals Hitler waren. Van de nazi-ideologie waren ze allang verlost.’

13.01

‘Dit weekend denk ik aan mijn vader, Tarasenko Illarion Ivanovitsj. Een geweldige man, die veel las en geïnteresseerd was in boeken en films. Hij droeg elegante kleding en kon prachtig dansen en zingen. Hij was de hele oorlog actief als T-34-tankbestuurder. Op een dag werd hij geraakt door vijandelijk vuur. Zijn tank vloog in brand. Hij en de andere bemanningsleden konden op tijd ontkomen. Ze waren voor een deel verbrand, maar ze overleefden het allemaal. Godzijdank. Mijn papa, mijn lieve papa. Ik ben zo trots op hem. Zondag zal ik huilen om zijn moed. En op maandag zal ik drinken op het feit dat hij Overwinningsdag dichterbij heeft gebracht.’

Woensdag 4 mei

08.38

‘Ik vergat nog te vertellen dat Patron eigenlijk een showhond zou worden. Hij is knap, goed getraind en heeft een indrukwekkende stamboom. Zijn ouders werden eerste op diverse hondenwedstrijden. Maar het lot bepaalde anders voor Patron. De oorlog begon en zijn baasje, een man uit Midden-Oekraïne, moest in dienst. Dit baasje besloot zijn geliefde huisdier op 24 februari mee het leger in te nemen. Een zeer goede beslissing. En natuurlijk liet deze hond direct zien hoe dapper hij is, hij bleek een echte Oekraïense hond. Patron zal ons helpen met de overwinning. Hij heeft weliswaar nog geen enkele hondenshow gewonnen, hij is al wel een held geworden.’

Dinsdag 3 mei

21.07

‘Lieve Iris, heb je al gehoord over onze nieuwe Oekraïense trots? Het is een bruin-wit dier, met vier pootjes en een altijd kwispelende staart. Zijn naam is ‘hondje Patron’. Hij helpt hulpdiensten bij het vinden van mijnen, munitie en andere explosieve voorwerpen. Nu is hij vooral actief in en rondom Tsjernihiv, waar onze vijanden, nadat ze gevlucht waren, veel mijnen hebben achtergelaten. Hondje Patron helpt ze te detecteren. Hij besnuffelt elk stuk land als een echte watersnip, en hoewel hij klein van formaat is, zie je dat hij karakter heeft en zich niet laat afschrikken. Hij heeft ook lichamen gevonden van burgers die eerst vermist waren maar nu begraven kunnen worden. Het beest heeft een zeer scherpe reukzin. Volgens de verhalen heeft hij sinds het begin van de invasie al meer dan 90 bommen gevonden en op die manier duizenden levens gered. Dat is een hele knappe prestatie voor een Jack Russell Terriër van tweeëneenhalf jaar oud.’

‘Hondje Patron is continu aan het werk en onderweg. Op dit moment is hij onderdeel van de DCHC, onze nationale nooddienst. Op filmpjes zie je hem op schoot voorin de auto zitten, bij mannen van deze speciale eenheid, gekleed in gepantserde vesten. Hondje Patron draagt zelf ook een gepantserd vest, met daarnaast nog een chevron en een badge. Voor elke gevonden mijn krijgt deze lieve viervoeter een kaastraktatie. Soms mag hij niet naar buiten. Dan zijn er te veel verschillende geuren, zoals verbrande apparatuur of buskruit. Dat is gevaarlijk. Hij gaat dan niezen en kan zich niet oriënteren. In dat soort gevallen moet hij wachten in de auto.’

‘Je moet begrijpen, in heel Oekraïne is hij inmiddels beroemd. Iedereen houdt van deze mascotte. Van mijn buren in Kyiv begreep ik dat er ook al T-shirts en bekers met hem erop verkocht worden. Op Instagram heeft hij 195 duizend volgers. In de bevrijde gebieden willen teruggekeerde bewoners met hem op de foto. Kinderen willen hem knuffelen. Af en toe is hij in Kyiv. Dan bezoekt hij kinderen die gewond zijn geraakt. Zij mogen hem dan aaien.’

‘We mogen trouwens niet alles weten over hondje Patron. Hij schijnt vaardigheden te hebben die geheim moeten blijven voor de vijand.’

Het hondje Patron is een nationale held in Oekraïne.

Maandag 2 mei

10.59

‘Het klopt, je hebt gelijk, ik post op sociale media geen berichten meer in het Russisch. Ik had nooit verwacht dat ik dit op zou schrijven, maar: ik probeer mijn moedertaal zo min mogelijk te gebruiken. Vorige week heb ik mijn definitieve keuze gemaakt. Ik geef nu de voorkeur aan het Oekraïens. Ik wil de taal van mijn land spreken.’

‘Natuurlijk blijf ik jou in het Russisch schrijven. En ook met mijn zoon communiceer ik in deze taal. Dat is anders. Maar straks, als ik terug ben in Kyiv, zal ik niet meer uit gemakzucht een brood bij de bakker in het Russisch bestellen. Dat deed ik wel. Iedereen in Oekraïne is tweetalig. Maar waarom deed ik dat eigenlijk? Laten we gewoon voor het Oekraïens kiezen als taal in het openbare leven.’

‘Noem het een nieuw soort nationalisme. Zelfs mijn familie in Cherson weigert nog langer Russisch te spreken, terwijl dat hun taal is. Tegen vreemden op straat antwoorden ze enkel nog in het Oekraïens.’

12.16

‘Ik groeide op in een Russisch-sprekend gezin, hoewel mijn vader op een Oekraïense school had gezeten. Hij sprak thuis met zijn familie Oekraïens. Mijn moeder had op een Russischtalige school gezeten. Toen ik klein was nam ze mij vaak mee naar de bibliotheek, daar koos ze Russische boekjes voor me uit. Ik ging daarna ook naar een Russischtalige school.’

‘Ik heb altijd Oekraïens gehoord, maar pas in de tweede klas op school werd het me onderwezen.

Het is een zeer zachte, warme, mooie taal met veel synoniemen. Het Oekraïens is rijker en heeft een grotere woordenschat dan het Russisch. Dit verzin ik niet, dit is een bekend feit.’

‘Ik heb het grootste deel van mijn leven Russisch gesproken, ook omdat ik docent Russische taal- en letterkunde ben. Ik hou van mijn werk. Ik hou van Russische schrijvers. Ik zal de Kremlin-politiek altijd scheiden van de Russische cultuur. Zij hebben niets met elkaar te maken.’

‘Geen enkele schrijver of dichter riep ooit op tot dit soort geweld als we nu zien van de Russen tegen ons. Schrijvers riepen juist op tot het afschaffen van de dictatuur en wilden vrij zijn. Het Kremlin heeft ze hier altijd genadeloos voor gestraft. Ze moesten in ballingschap, belanden in de gevangenis of verdwenen in kampen.’

‘De geweldige dichter Josip Mandelstam werd vervolgd nadat hij Stalin had beledigd. Hij stierf ergens onderweg, terwijl hij van het ene kamp naar het andere kamp werd vervoerd. Hij kreeg geen graf. Boris Pasternak ontving de Nobelprijs voor zijn roman Dokter Zjivago. Hij mocht van de autoriteiten Rusland niet verlaten om deze onderscheiding in ontvangst te nemen. Het zijn slechts enkele voorbeelden uit zoveel meer. Het Kremlin heeft de mens altijd onderdrukt. Het is de ellende van de macht, die zo barbaars is. En onwetend.’

13.48

‘Ik denk en droom in beide talen. Maar het Oekraïens is een veel sterker onderdeel van mijn leven geworden. Het is de taal van mijn land. En als dat land in zijn voortbestaan wordt bedreigd, dan moeten zo veel mogelijk monden onze taal spreken.’

Vrijdag 29 april

05.48

‘Bommen op ons mooie Kyiv gisteravond. Terwijl António Guterres van de VN daar was. Ongelooflijk. Zie je dat Poetin juist tegen veiligheid is? Het is tijd om Rusland zijn vetorecht in de VN-Veiligheidsraad te ontnemen.’

06.40

‘Het gaat niet goed, Iris, met Oekraïense burgers die via corridors gedwongen naar Rusland zijn gebracht. Ze worden daar gemarteld en opgesloten. Vanuit de Donbas evacueren de Russen onze mensen naar hun eigen grondgebied. Dit is niet vrijwillig! Geloof de schizofrene berichten van die oude botoxsnuit uit het Kremlin niet. Oekraïners willen niet naar Rusland, waar ze geslagen worden en gescheiden van hun eigen kinderen. Ook is het een nachtmerrie om in bezet gebied te wonen. Volgens mijn nicht in Cherson blijft iedereen daar nu binnen. Als je naar buiten gaat, kan dat al als provocatie worden gezien tegen de bezetters. Opstandige burgers lieten ze al verdwijnen. Maar ook als je gewoon ‘aanwezig’ bent, kun je op dit moment gearresteerd worden.’

09.02

‘Mijn zoon Maks belde net, zeer opgetogen. Hij had belangrijk nieuws. De Verenigde Staten hebben een nieuw steunpakket voor ons land opgesteld, ter waarde van 33 miljard dollar, waarvan 20 miljard naar onze defensie gaat. Dat is vier keer zoveel als onze eigen jaarlijkse militaire begroting. Maks begon direct allerlei tanks op te noemen die voor dit bedrag gekocht kunnen worden. Ik weet niet zoveel van wapens als hij, maar natuurlijk ben ik ook blij. Ik dank Biden met heel mijn hart.’

13.21

‘Ik ben vanochtend op pad geweest. Ik had draden en naalden nodig. Mijn paraplu moest gerepareerd worden. Een windvlaag had hem gebroken. Ik kwam bij een kleine winkel terecht, in een groene buitenwijk van Boedapest. Vroeger was dit een dorp van Zwabische Duitsers. Op straat hoor je hier soms nog steeds Duits. Het naaiatelier was op de eerste verdieping van een oud huis. Het oogde schattig en kleurrijk. De verkoper was erg lief en buitengewoon charmant. Ze bood me behulpzaam verschillende soorten draad aan.

‘Op de een of andere manier kon ik mijn ogen niet van haar afhouden. Ik wist het meteen: deze vrouw leek als twee druppels water op mijn eigen moeder – God hebbe haar ziel. Dezelfde blik, dezelfde gebaren, dezelfde glimlach. Ik vroeg de mevrouw of ik een foto van haar mocht maken en ik vertelde haar wat ik zag. Ze reageerde liefdevol. Ik zal nu vaker naar deze winkel gaan, omdat ik dan even het gevoel heb dat mijn moeder weer leeft. Dat ik haar weer zie.

‘Terug in het hotel heb ik de foto meerdere keren bekeken. Ik heb hem zelfs naar mijn zoon gestuurd en uitgelegd wat mij was overkomen. Hij beaamde wat ik gezien had en schreef: ‘Ja, dit is oma.’ Zo is deze vrijdag voor mij een heel gelukkige dag geworden. Ik heb mijn moeder levend gezien. Een mooi geschenk, zeker nu mijn verlangen en gemis naar mijn eigen land zo ontzettend groot zijn.’

Woensdag 27 april

06.24

‘Goeiemorgen Iris, het is nog vroeg. Je slaapt waarschijnlijk nog. Ik had weer berichten van mijn nicht uit het bezette Cherson. Ze hoort het steeds rommelen in de verte. Elke keer hoopt ze dat het onze mensen zijn die de stad komen bevrijden. Maar het is nog niet zover. De Russen hebben nu twee van hun eigen mannen geïnstalleerd in de stad. Weet je wat de Oekraïense burgemeester van Cherson, Ihor Kolichajev, heeft gezegd? Dat hij nooit, maar dan ook nooit zijn burgers zal verlaten. Hij weigert mee te werken met het nieuwe bestuur.

‘Snap je waarom ik zo van mijn volk hou? Onze leiders laten ons niet in de steek. Ook bij Zelenski kwam het, toen de invasie begon, niet in zijn hoofd op om met hulp van de Amerikanen te vluchten. Herinner je je zijn uitspraak nog? ‘I don’t need a ride, I need ammunition.’ Deze uitspraak kwam overal ter wereld op de tv, hoorde ik. Ik ben zo trots.’

11.53

‘Nee, ik kon helaas niet goed slapen. Ik tob, ik maak me zorgen. In de donkerte van de nacht vrees ik vaak dat mijn land straks niet meer zal bestaan. Poetin wil ‘de Oekraïense kwestie’ voorgoed oplossen. Het is ons duidelijk verteld, in het Russisch. In de taal die ook van mij is. Wij zien het. Wij horen het. Wist je trouwens dat ze nu in schoolboeken in Rusland ‘Oekraïne als onafhankelijke staat’ verwijderen? We mogen er niet meer zijn. Misdadig is het.

‘Maar als de zon schijnt en ik hier langs witte trossen geurende bloemen loop, dan voel ik dat alles goed zal komen. Over niet al te lange tijd zal ik weer naar huis gaan. In mijn eigen keuken koken. Een was draaien. Mozart opzetten. Genieten van mijn uitzicht, door de grote ramen, over het zuidelijke, groene deel van Kyiv. Kakda? Wanneer? Wanneer kan het weer? Zo waai ik met de wind mee. Het ene moment ga ik mee omhoog, in een vlaag van optimisme, het andere moment duikel ik hard omlaag.’

14.04

‘Ja, ik sprak mijn zoon Maks nog. Het was een moeilijk gesprek. Hij is gefrustreerd, omdat hij niet is toegelaten tot een van de divisies aan het front. Dat is hem opnieuw verteld door het militair rekruteringsbureau. Hij mist de noodzakelijke militaire ervaring. Maks blijft dus alleen bezig met logistieke taken: hij reist op en neer van Kyiv naar de Donbas om het wapentransport te begeleiden. Hij zegt zelf dat hij meer kan. Hij wil naar de gemechaniseerde infanterie. Maar dat mag alleen als de situatie heel drastisch escaleert. Ik begrijp zijn drang om meer te doen. Maar als moeder haal ik toch elke keer weer opgelucht adem als de legerleiding hem weigert voor het front. Ik druk hem steeds op het hart dat het transport van wapens ook heel belangrijk werk is.’

Maandag 25 april

07.56

‘Gisteravond vierden we Pasen, het feest van ons orthodox Christenen. Ik was bij de moeder van mijn Hongaarse vriend Akos. Een lieve, oude mevrouw, die haar best voor ons deed. De tafel stond vol zelfgemaakte lekkernijen. Ik heb geen foto’s gemaakt, Iris, want dat durfde ik niet. Ik gedroeg me beleefd en wilde op geen enkele manier iets onverwachts doen. We keuvelden, vooral over de schoonheid van Boedapest. Alle politieke onderwerpen vermeden we. Mevrouw vroeg mij ook niet naar mijn vroegere leven in Kyiv. Het is beter zo. Van Akos weet ik dat zijn moeder sterk pro-Orban is. Dat is voor mij zeer pijnlijk. Wij noemen Orban altijd ‘die pro-Russische geit’. Akos is zelf ook erg tegen de Fidesz-partij, maar hij is jaren geleden al gestopt met discussies met zijn moeder.’

08.49

‘Eigenlijk heb ik een deel van mijzelf in Kyiv achtergelaten. Ik ben niet meer wie ik was. Mijn status hier in Hongarije is ‘vluchteling’. Ik voel me onzeker. Afhankelijk van anderen. Ontheemd, omdat ik niemand versta.

‘Ook in het hotel, waar ik nu al zo’n lange tijd verblijf, praat ik met niemand over politiek. Misschien zijn ze hier ook wel pro-Orban. Ik weet niet niet. Maar ik wil dat de sfeer prettig blijft. Ik spreek me alleen online uit, en in mijn gesprekken met jou. Ik ben afhankelijk van de Hongaren om me heen. Ze hebben mij kleding gebracht. Eten. Medicijnen. En ze laten me tegen een enorm gereduceerd tarief slapen in hun hotel. Deze afhankelijkheid is nieuw voor me, net als mijn nieuwe rol als vluchteling. Het enige wat ik toon is dankbaarheid.

‘Maar hoe anders was mijn leven in Oekraïne, waar ik altijd zulke vurige politieke discussies voerde! Mijn hemel, ik mis het.’

11.17

‘Er is nieuws uit Cherson, mijn mooie geboortestad. Nooit lag deze stad onder de laars van een vreemde. Maar het maakt niet uit hoe ze over ons heenlopen, Cherson is en blijft Oekraïne. Mijn achtergebleven familie viert daar nu Pasen. Ze hopen op de komst van het Oekraïense leger. En ja, het is echt zo: onze mannen komen dichterbij. Er zijn steeds meer gevechten in de buurt. Oekraïne gaat deze havenstad spoedig bevrijden.

‘We vrezen wel voor een nieuw Boetsja, als de Russen worden verdreven. Vluchten kan niet meer, vertelde mijn nicht. Dat het Kremlin daar nu een referendum in scène wil zetten, is verschrikkelijk. Eerst hebben ze de Oekraïense autoriteiten afgevoerd, nu houden ze de bevolking onder schot. Via fraude met stemmen zullen ze dan een marionettenregering aan de macht brengen. Zo ging het ook op de Krim, in Donetsk en in Loegansk. Maar wij zullen een dictatuur nooit accepteren!’

Oekraïense militairen aan de frontlinie vieren Pasen. Foto AP

Vrijdag 22 april

06.24

‘Goedemorgen Iris. Zoals je ziet, ben ik weer erg vroeg wakker. Het zal wel door mijn onrust komen. Ik voel een enorme drang om iets te doen. Te helpen, te schrijven, te bidden. Ik begin mijn ochtend altijd met het beantwoorden van mijn berichten. Ik heb veel contact met andere Oekraïense vrouwen die in het buitenland zijn. Wij wisselen nieuws uit over onze mannen. Met Maks gaat het goed. Mijn zoon ondersteunt het leger en zorgt ervoor dat de wapens op de juiste plek terechtkomen. Ik kan je niet zeggen waar hij precies zit. Zelfs ik mag dat niet weten.

‘Ik doe een gebed voor hem. Daarna bid ik voor andere mannen. Allereerst voor Valerie Markoes, die al in 2014 naar de Donbas trok om te vechten. Hij is een heel behendige parachutist. Zeer knap, zeer fit en een groot patriot. Een lieve vriend van onze familie. Tijdens de oorlog begon hij poëzie te schrijven. Hij werd door een uitgeverij benaderd, maakte een bundel en vervolgens ook nog een boek. Sinds februari is hij terug in het leger.

‘Ik denk ook aan Oleg, een begaafd natuurkundige, voorheen woonachtig in mijn buurt Borispol. Hij is een man van weinig woorden, maar ook een echte patriot. Hij is zeer precies en doet zijn werk in oorlogsgebied heel zorgvuldig.

‘Tussendoor herinner ik mij Serjozha Podgornie, die ik ooit in de klas had in Cherson. Ik was destijds een piepjonge leraar. Serjozha viel me op. Hij was aardig, bescheiden en ging uiteindelijk psychologie studeren in Lviv. Hij stierf in de Donbas, een paar jaar geleden, als vrijwilliger van het Kyiv-2-bataljon. Terwijl hij burgers tegen beschietingen probeerde te beschermen. Hij was zo’n held. Zijn vrouw en twee kinderen bleven achter. Niet lang geleden is er een monument voor hem onthuld, op een boulevard waar gestorven patriotten worden herdacht. Ik dank Serjozha elke dag voor zijn moed.

‘Nou, en dan bid ik nog mee met mijn vriendin Lily, ook afkomstig uit Kyiv. We communiceren nu via Facebook. Haar zoon is sluipschutter. God, alstublieft, help hem.

‘En had ik je al verteld over onze neef Oleg? Een lieve, goede vent met een geweldige vrouw en twee getalenteerde kinderen. We hebben hem eerder deze oorlog een beetje geholpen door een kogelvrij vest, een baret en speciale laarzen voor hem te kopen. Ons leger was soms zo geplunderd, dat er zelfs geen kleding was. Kijk, dit is een foto waarop Oleg de Oekraïense vlag heeft geplant in Loehansk, in een gebied dat vrij was van de Russen. Helaas is deze plek nu weer heroverd door de vijand.

‘Meestal sluit ik af met een gebed voor onze dappere, sterke mannen in Marioepol. Onze lieve verdedigers, luister. Wij bidden voortdurend voor jullie, opdat jullie en jullie families beschermd zijn. Moeder van God, wij smeken u, help hen.’

Woensdag 20 april

07.51

Lieve Iris, onze ogen zijn nu gericht op de Donbas. Wij bidden en hopen dat onze mannen daar standhouden en de vijand zullen verslaan. Alle Russische misdadigers moeten weg uit Oekraïne. Heb ik je trouwens weleens verteld hoe vreselijk het leven de afgelopen jaren in de Donbas was, onder de separatisten?

Ik heb een vriend, Valera, die aan de Nationaal Technische Universiteit van Donetsk werkte. Toen de oorlog in 2014 begon, wilde hij aanvankelijk vluchten. Maar vanwege geldgebrek besloten hij en zijn vrouw toch te blijven. Hij sprak zich op sociale media duidelijk uit over de Russische indringers die Oekraïne, vanuit de Donbas, aan het ontwrichten waren. Dit vond de leiding van de DPR (de Volksrepubliek Donetsk) niet leuk. Valera werd gearresteerd, een dag later zijn vrouw. Ze brachten veertien maanden door in de gevangenis. Hun 10 jaar oude dochter bleef alleen achter. Ze had gezien hoe haar ouders hardhandig waren opgepakt. Lange tijd verkeerde ze in een shock. Ze kon wekenlang niets eten en veranderde van een vrolijk meisje in een schim. Niemand wist precies waar Valera en zijn vrouw waren, totdat de separatisten hen als voorbeeld stelden. Er kwamen foto’s naar buiten, waarop de twee handboeien droegen. Kijk, dit gebeurt er met mensen die zich verzetten tegen de separatisten, was de boodschap.

De separatisten veroordeelden Valera en zijn vrouw vervolgens tot elf jaar gevangenisstraf. Ik vreesde dat ik mijn vriend nooit meer terug zou zien. Maar toen voltrok zich een wonder: zij werden geruild voor gevangenen in Kyiv. De uitwisseling ging heel snel. En daar was Valera ineens in Kyiv, met zijn gezin. Zonder spullen. Ik had een tweede, extra laptop. Die ben ik hem gaan brengen. Zo kon hij zich online direct weer uitspreken. Iris, die man is een geweldige kerel. En erg dapper.

09.18

Ik ben eigenlijk zelf nooit in de Donbas geweest. Maar mijn ouders kwamen er vaak. Vroeger was het een welvarend gebied met veel mijnen. De Sovjet-Unie zorgde goed voor de mijnwerkers, omdat hun beroep erg zwaar is. De mijnwerkers woonden in mooie huizen. Er waren veel goed onderhouden parkjes. Mijn moeder sprak vaak over de geweldige stadsbloemen in Donetsk: overal zag je rozenstruiken!

Oekraïne, en vooral ook onze Donbas, heeft veel vruchtbaar land, wat betekent dat alles met succes verbouwd kan worden. We kunnen zoveel brood maken dat niemand ooit honger zou hoeven hebben. En we kunnen zoveel energie produceren dat niemand in kou hoeft te leven. Om deze redenen zijn er altijd veel landen geïnteresseerd geweest in Oekraïne. Lenin, die ooit de bolsjewieken aan de macht bracht, eiste juist ook hierom dat Oekraïne geannexeerd werd. Hij had ons nodig. In zijn boeken zegt Lenin het ook: de Sovjetmacht zal vergaan zonder Oekraïens brood en Oekraïense kolen.

Maandag 18 april

06.52

Lieve Iris, ik wens jou een fijne Pasen! Met gezondheid, liefde en de overwinning van goed over kwaad. Ik vier het vanmiddag ook, met mijn Hongaarse vriend Akos en zijn moeder. En volgende week nog een keer, want dan is het Orthodox Pasen. Het feest van ons orthodox-christenen.

08.55

Natuurlijk schrijf ik je vandaag. Er is zoveel aan de hand. Wij horen dat de soldaten van het Russische leger die zijn teruggetrokken naar hun eigen grondgebied, niet langer willen vechten. Zij schrijven massaal brieven aan het Kremlin waarin ze weigeren nog langer deel te nemen aan de speciale operatie. Ook zouden er arrestaties zijn in de kring rond Poetins vertrouwelingen. Verder gaan er geruchten dat Shojgoe, de Russische minister van Defensie, in kritieke toestand in het ziekenhuis ligt. Hij zou een hartaanval hebben gehad, door een ‘niet natuurlijke oorzaak’. Poetin zal wel woedend zijn, over de blamages van zijn leger.

Maar wat denk jij? Gaan ze nu echt kernwapens inzetten tegen onze mannen? Excuseer me als ik je soms wat veel vragen stel. Ik heb altijd het idee dat jullie in het Westen meer weten over ons lot dan wij zelf. Het zoemt nu rond, dat Poetin tot het uiterste zal gaan. Maar voor kernwapens zal hij de goedkeuring van meer mensen nodig hebben, denk ik. Dat beslist hij niet alleen. En de Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten zullen direct op te hoogte zijn. Zij zullen dit niet toestaan, toch? Mijn zoon Maks, die nu in de Donbas is, denkt ook dat de Amerikanen dit nooit zullen toestaan.

Rusland is nu precies nazi-Duitsland op 5 juli 1943. De Slag om Koersk zou voor nazi-Duitsland het begin van de ineenstorting van het Derde Rijk betekenen. De strijd in het oosten van Oekraïne – ‘De Slag om de Donbas’ – zal het einde van het regime van Poetin worden. Iedereen ziet de parallellen. En iedereen hoopt dat het zo zal gaan.

12.48

Om mijn zinnen te verzetten ging ik dit weekend naar een grote bazaar in Boedapest. Ik hou van markten, ze zijn zo mooi en kleurrijk, en de mensen zo aardig en vrolijk. Je weet dat mijn budget niet groot is. Ik had shampoo nodig en sokken. Voor ik wegging kocht ik nog een stuk heerlijke verse salo, gezouten varkensvet. Oh, jullie noemen het reuzel. Het doet mij zo aan thuis denken. Ik kan je helaas geen foto sturen. Ik heb het in één keer opgegeten.

Onderweg naar het hotel wandelde ik door een prachtige buitenwijk, waar de tuinen van de huizen vol bloesem bomen stonden. Vogels kwetterden. Ik zag deze kersenboom en dacht: ja, zo moet je er naar streven om te leven. Zelfs als al je takken zijn afgesneden, kun je nog de kracht vinden om te bloeien. De natuur leert ons wat we moeten doen. Mijn verwoeste land zal, net als deze kersenboom, weer herrijzen. Wij Oekraïners hebben veel kracht, wij zullen weer bloeien.

Vrijdag 15 april

08.08

‘Onze mannen zijn door het dolle heen. Ze hebben het Russische oorlogsschip de Moskva tot zinken gebracht. Het is een enorme overwinning voor het Oekraïense leger. Ik heb mijn zoon Maks zelden zo euforisch meegemaakt. De Neptunus-raket, waarmee het schip werd geraakt, is ook nog eens gemaakt door ons Oekraïners. Voorheen werden alle initiatieven om iets geavanceerds te creëren in ons land onderdrukt door Rusland. Het Kremlin probeerde dit soort ontwikkelingen áltijd te saboteren. Ook daarom is dit een geweldige prestatie.

‘Maks’ blijdschap over de vernietigde Moskva begrijp ik heel goed. Zelf kan ik alleen niet zeggen dat ik blij ben. Geluk zal ik pas weer voelen als al deze ellende achter ons ligt. Maar natuurlijk ben ik onze strijdkrachten met heel mijn hart dankbaar voor hun professionaliteit. Dit verdoemde oorlogsschip, met zeer krachtige wapens aan boord, zal niet meer op Marioepol of onze andere steden kunnen schieten.

‘Verder word ik vandaag verteerd door onzekerheid en twijfel. Is het zinken van dit schip nu een belangrijke voorbode van onze overwinning? Hoe gaat Poetin antwoorden? Kijk, je moet niet denken dat ik bang ben. Die overwinning komt er. Maar wanneer en tegen welke prijs, dat vraag ik me af.

‘Als moeder doet het mij pijn dat ik mijn zoon zo zie veranderen. In enkele maanden is hij een verbitterd man geworden, door de oorlog getekend. Vol haat tegen de Russen. Hij is ook zeer gefrustreerd dat hij nu gedwongen alleen is. Zonder zijn geliefde vrouw en kinderen. Daarnaast verdient hij geen geld meer. Zijn eigen bedrijf – hij verkocht handgemaakte zeepjes uit Belarus – krijgt geen opdrachten meer. Hij maakt zich grote zorgen over de toekomst. Ik doe niks anders dan hem moed inspreken.’

10.58

‘Naast ons hotel is een grasveld, waar ik elke dag op zoek ga naar sleutelbloemetjes. Ze groeien tussen het puin en onkruid. Niemand hier heeft de tuin voorbereid op de lente. De braamstruik is niet gesnoeid en de droge bladeren zijn na de winter niet verwijderd. Dat doe ik nu. De Hongaarse eigenaren van het hotel hebben gezegd dat ik op zoek moet gaan naar een eigen flatje om te huren. Begrijpelijk, ik kan niet eeuwig als vluchteling in het hotel blijven. Ik kijk nu rond, maar alles is zo duur. En in mijn achterhoofd denk ik alleen maar: binnenkort ga ik toch terug naar Kyiv.’

De kleinkinderen van Elena, nu als vluchtelingen in Italië, met Oekraïense kransen, geweven van paardenbloemen.

11.32

‘Mijn kleindochters stuurden mij een filmpje waarin ze met vriendjes door een straat in Italië lopen. Op hun hoofd zie je kransen van paardenbloemen, dit keer door hun moeder gemaakt. Normaal maak ik in de lente voor hen zo’n krans. Ze houden elkaars handjes vast en zingen het Oekraïense volkslied. Aan het eind zeggen ze: ‘Lieve Oma, alvast een fijne Pasen. We missen je heel erg. Ukraina pobedit, Oekraïne zal winnen.’ God, laat dit zo zijn. En breng mij snel weer terug bij mijn kleine meisjes.’

Woensdag 13 april

08.27

‘Iris, je hebt het vast wel gezien, Boris Johnson was in Kyiv! Hij liep gewoon over de Chresjatik, onze mooie hoofdstraat. Ik heb met tranen zitten kijken naar de video. Dit is zo’n grote mentale opsteker. Echt een leider met ballen, die Johnson. We voelen ons zo gesteund. Sowieso houden wij veel van de Britten, én de Amerikanen. Zij bekommeren zich om ons. Zij waren het die ons als eerste waarschuwden voor een invasie, omdat zij nu eenmaal de beste inlichtingen hebben. Ook in de toekomst zal ik eerder naar de Amerikanen luisteren dan naar mijn eigen regering. Als de Amerikanen zeggen dat Kyiv helemaal veilig is, dan pas ga ik terug naar huis.

‘Wij hoorden dat Poetin de invasie in ons land ‘tragisch’ heeft genoemd. Als hij dat vindt, laat hem er dan alsjeblieft mee stoppen. Hij zegt dat hij ‘geen keus’ had omdat Rusland geprovoceerd zou zijn. Kakaja jeroenda, wat een onzin. Poetin is de provocateur, door jarenlang miljoenen euro’s uit te geven aan het beïnvloeden van Europa. Het is hem gelukt in de vorm van Orbán, Schröder en Francesca Donato. En Oekraïne? Wij deden in 1994 afstand van onze kernwapens, juist ook om niet te provoceren. Achteraf gezien een vreselijk dom besluit.’

10.15

‘De trek van Oekraïense mannen naar het front in het oosten, naar de Donbas, is begonnen. Niet iedereen gaat direct vechten. Het zal afhangen van het verloop van de strijd. Op dit moment is er vooral achter de linies veel te doen, zoals bevoorraden, koken, verplegen, materieel schoonmaken en repareren. Mijn zoon Maks helpt met de logistiek. Twee buren uit mijn flat – de één werkte op een universiteit, de ander speelde in een orkest –zijn nu ook vertrokken. Wij bidden voor al onze mannen en voor een snelle overwinning.

‘Nee, ik hoor niemand klagen. Deze mannen hebben geen keus. Jullie zouden dit toch ook doen als je land van je werd afgepakt?

‘Natuurlijk is het verdriet ongelooflijk groot. En er zijn vrouwen die, vanuit de buurlanden, proberen te verhinderen dat hun man naar de Donbas afreist. Mijn hart gaat uit naar al deze vrouwen, die hun mannen missen en in angst moeten leven. Niemand zou dit ooit moeten meemaken.’

11.27

‘Kijk, zo zag mijn paastafel er vorig jaar uit, in mijn appartement in Kyiv. Ik hou heel erg van Pasen. Dit jaar ben ik alleen, zonder huis, zonder zoon en zonder mijn lieve kleinkinderen. Een bitter vooruitzicht. Mijn Hongaarse vriend Akos heeft mij uitgenodigd voor een samenzijn met zijn moeder in de wijk Buda. We zullen varkensknokkel eten en wijn drinken. Als nagerecht bakt ze voor ons een cake. Het is een lieve uitnodiging. En nu heb ik tenminste iets met Pasen. Maar tussen ons: snap je dat ik er juist ook buikpijn van krijg? Ik verlang nu nog meer terug naar Kyiv.’

Maandag 11 april

10.30

‘Ik hoorde van mijn zoon Maks dat Kyiv langzaam weer tot leven komt. De winkels zijn langer open. Apotheken hebben hun medicijnvoorraden aangevuld. En bezorgdiensten, zoals het populaire Glovo, brengen boodschappen weer tot aan de deur. Bijna de hele dienstregeling van het openbaar vervoer is hervat. De metro rijdt zelfs volledig. Ondanks de wilde agressie en de dreigementen van het Kremlin willen de mensen in Kyiv gewoon leven zoals voorheen, vreedzaam en rustig. Iedereen doet enorm zijn best om zijn vroegere leven te herstellen.

‘Natuurlijk wil ik ook terug naar huis. Maar ik wil mij niet meer hoeven te verstoppen in mijn badkamer of in de ondergrondse parkeergarage. De Russische bezetters zullen ons nooit meer op deze manier vernederen. Ik wacht daarom tot de overwinning. Die komt er, daar ben ik van overtuigd.’

Bijna de hele dienstregeling van het openbaar vervoer in Kyiv is weer hervat. Foto EPA

11.07

‘Het is Maks’ laatste dag in Kyiv. Morgen vertrekt hij naar de Donbas. Het afgelopen weekend was hij zeer geëmotioneerd, zo heb ik mijn zoon niet vaak gezien. De raketaanval in Kramatorsk, waarbij ouderen, vrouwen en kinderen omkwamen die probeerden te vluchten, heeft hem in zijn ziel geraakt. Dat de Russen ons ooit zoveel pijn zouden doen, was tot voor kort ondenkbaar. Maks heeft nu nog slechts één verlangen: Poetin en zijn regime vernietigen.

‘Maks begint ook Hongarije, waar ik nu verblijf, steeds meer te haten. Orban, de pro-Russische geit, verkwanselt de Europese waarden, terwijl Oekraïne op dit moment met zijn eigen bloed deze waarden verdedigt. Kan Hongarije alsjeblieft uit de EU en de Navo, en Oekraïne erin?

‘Vroeger dacht Maks dat de Navo het kwaad nooit zou laten zegevieren. Hij heeft zich vergist. Natuurlijk is hij dankbaar voor de wapens die ze krijgen. Maar toch staan onze Oekraïense mannen alleen in hun strijd tegen dit Russische kwaad. Oekraïne zal zich nooit terugtrekken. Ook al zijn zij met minder en hebben ze minder mankracht en wapens. Ze hebben in ieder geval de waarheid aan hun zijde. Er is nu geen weg terug. Maks zal, net als miljoenen andere Oekraïense mannen, vechten tot zijn dood. En laat Europa zich in de tussentijd schamen, met hun verslaving aan die verdoemde Russische olie.’

11.57

‘Iris, vergeef me als ik slechte woorden gebruikt heb, ik voel me zo ongelukkig. Je begrijpt wel dat ik misschien mijn enige zoon ga verliezen. Mijn kleindochters hun vader. Mijn schoondochter haar man. De onzekerheid en angst zijn af en toe ondraaglijk.’

13.41

‘Gisteravond kwam er een Hongaarse vriend van Akos langs. Hij had borovitska meegenomen, een soort wodka met jeneverbessen. Hij wilde ons wat opvrolijken. Normaal hou ik niet van wodka. Ik drink alleen tijdens strenge winters, en dan alleen Oekraïense wodka met peper en honing. Maar nu wilde ik niet onbeleefd zijn. Ik sneed stukjes appel, sinaasappel en blaadjes munt en deed dit in drie glaasjes. Akos schonk de borovitska erop. We brachten een toast uit op de overwinning. Het smaakte me wel. Even voelde ik me wat lichter.’

Vrijdag 8 april

10.04

‘Iris, de man van mijn collega, die omkwam in Boetsja, is begraven. We waren erbij, online, om onze condoleances te geven. Het was voor het eerst dat ik een rouwplechtigheid via de computer heb gevolgd. Het was ook voor het eerst dat ik mijn collega’s weer zag, al was het op het beeldscherm. Na de chaotische vlucht uit Kyiv had ik velen niet meer gesproken. Wie had begin dit jaar kunnen vermoeden dat al mijn collega’s nu in een ander land zouden verblijven? De een zit in Polen, een ander in Roemenië en sommigen, zoals ik, in Hongarije.

‘Aleksej Tsybko was een getalenteerde rugbyspeler. Vroeger heeft hij zelfs de aanvoerdersband gedragen van het Oekraïens nationaal rugbyteam. Wil je zijn naam opschrijven in jouw krant? We willen niet dat de slachtoffers vergeten worden. Aleksej was onverschrokken en principieel. Als burgemeester van Smela, een plaats in de regio Cherkasy, weigerde hij bijvoorbeeld een deal te sluiten met corrupte ambtenaren, die de stad in de schulden hadden gestoken. Hij zette zich keihard in tegen corruptie.

‘Toen de Russische bezetters ons land binnenkwamen, sloot Aleksej zich direct aan bij de Territoriale Verdediging, die de Oekraïense krijgsmacht ondersteunt. Hij overleed tijdens de verdediging van Kyiv, in Boetsja, op 31 maart. Maar hij stierf niet voor niks. Hij stierf voor de vrijheid van ons land. Zijn vrouw, die net als ik Russische taal- en letterkunde onderwijst, is ontroostbaar en tegelijkertijd erg trots op hem. Ze blijft achter met een klein kindje. Wacht, ik stuur je een foto.’

Aleksej Tsybko met zijn kind. Hij stierf als vrijwilliger bij het verdedigen van Kyiv, in de plaats Boetsja.

11.25

‘Weet je, wij krijgen al die rare propaganda uit Rusland ook te horen. Wij verstaan precies wat er gezegd wordt. Het valt mij op dat de haat tegen ‘ons, inferieure Oekraïners’ steeds groter wordt. Maar horen jullie daar in het Westen wel, hoe er over júllie gepraat wordt? Weten jullie wel hoe jullie worden afgeschilderd als verdorven mensen? Poetin is net zo goed met het Westen in oorlog als met Oekraïne. Poetins lakei Medvedev zegt dat de Russen een Eurazië zullen bouwen, van Lissabon tot Vladivostok. Het klinkt als waanzin, maar ze menen het. Zij zullen meer delen van Europa aanvallen ‘om de veiligheid van de Russische federatie te waarborgen’. Veel Oekraïners maken zich druk over het Westen. Begrijpen jullie wel dat jullie ook groot gevaar lopen?’

14.54

‘Nu Kyiv weer veilig is, zal mijn zoon Maks naar het oosten afreizen om de krijgsmacht te helpen. Er wacht de ZSU een zwaar gevecht om de Donbas. Onze Donbas. Die zieke oude man in het Kremlin, met zijn botox en zijn wanen over het oude rijk, zullen wij verslaan. Je weet toch dat als iemand te veel botox gebruikt, hij te graag terug wil naar het verleden? Naar de jongere versie van zichzelf? Alles in Poetin wil terug naar het verleden. Maar ik kan je niet uitleggen Iris, hoe groot ons verlangen is om die Russen te verdrijven. Na Boetsja, na de gruweldaden die we gezien hebben, na de slachtoffers die we hebben moeten begraven. Onze hele land is verenigd en tot op het bot gemotiveerd.’

Woensdag 6 april

08.12

‘Je vroeg me hoe het leven in de bezette gebieden eruitziet. Dat kan ik je vertellen, want zoals je weet woont mijn familie in Cherson, op dit moment in Russische handen. Mijn nicht schreef mij gisteren dat de stad op het eerste gezicht rustig lijkt. De bazaars zijn open. Er is eten te krijgen, al is dat wel duurder dan voorheen. Er rijden trolleybussen. De pensioenen worden vooralsnog gewoon uitbetaald. Alleen cash uit een automaat halen is problematisch. Als je contant geld wilt, moet je om 5 uur ’s ochtends opstaan. Dan zijn er nog wat briefjes.

‘De inwoners van Cherson zijn gefrustreerd over de bezetting. Af en toe demonstreren ze, maar dan worden ze al snel uit elkaar gedreven met traangas. De Russische bezetters schieten met machinegeweren. In de lucht en soms in benen. Activisten worden gegrepen en meegenomen. Niemand weet waar zij naartoe worden gebracht. Mijn familie zegt dat Cherson nooit een Russische stad zal worden. Nooit zullen zij knielen! Zij hopen op een snelle bevrijding van de ZSU, de Oekraïense krijgsmacht.

‘Het is een geluk dat mijn ouders niet meer in leven zijn. Zij hoeven de bezetting van Cherson niet mee te maken. Vannacht droomde ik over hen. Ik zag ze bezig, samen en gelukkig, hun knieën in de aarde, ploeterend in de tuin van ons oude huis, gelegen aan de Oktoberrevolutie-straat. Dank God, dat u ze heeft meegenomen, nog ruim voor deze ellendige oorlog begon.’

08.50

‘Met mijn kleindochters, die gevlucht zijn naar Italië, gaat het goed. Katja en Ksoesja zitten nu op een Italiaanse school. De vakken zijn min of meer dezelfde als in Kyiv, alleen wordt er in Italië geen schaakles op school gegeven. Dat vind ik jammer. Maar verder ben ik de Italianen erg dankbaar. Ze helpen de kinderen met speelgoed, kleding en eten.

‘Maar o wat missen de meisjes hun vader! Je moet je voorstellen, Katja en Ksoesja waren nog nooit zo’n lange tijd zonder hem. Ze bellen hem meerder keren per dag. Mijn zoon Maks mist zijn dochters ook ontzettend. Hij is nu in Kyiv, maar zal waarschijnlijk meetrekken met de ZSU naar het oosten. Daar waar de hevigste gevechten zijn.

‘Ik hoorde dat meer dan een miljoen kinderen Oekraïne zijn ontvlucht. Velen zullen nu hun vader missen. Op sociale media inspireren moeders en oma’s elkaar met tips. Zo maken veel Oekraïense kinderen nu een knutselwerkje met zonnebloemen, bedoeld om pappa te steunen. Er worden kleine toneelstukjes opgenomen met een smartphone. Om papa blij te maken. En ze maken videoboodschappen, zodat papa kan zien hoe het leven eruitziet in het nieuwe land waar de kinderen nu wonen.’

13.44

‘Iris, bozhe moi, mijn god, ik heb zojuist een vreselijk bericht gekregen. Een van de docenten van onze talenschool in Kyiv, waar jij ook les had, heeft haar man verloren in Boetsja. Wat een tragedie.’

Maandag 4 april

09.26

‘Wat moet ik nog schrijven? Voor deze gruweldaden zijn geen woorden. Je zal het in Nederland ook in het nieuws gezien hebben: de genocide in Boetsja. Dit is ‘denazificeren op zijn Poetins. Gewone Oekraïense burgers afschieten. Waarom? Omdat ze Oekraïners zijn.

‘Een goede kennis van onze familie, Oleg, werkt bij de ZSU, de Oekraïense krijgsmacht. Hij bevrijdde Boetsja. Toen hij ons vertelde wat hij gezien had, dacht ik dat een dolk mijn hart raakte. Oleg is een mentaal stabiele man, maar in Boetsja heeft hij gehuild met de dorpsbewoners. Mensen vielen op hun knieën en kusten hem, zo blij waren ze dat hij er was.

‘Er waren vrouwen, die verstopt hadden gezeten in kelders, en nu naar buiten kwamen. Zij vonden hun gedode mannen op straat. Sommige lichamen waren als vuilnis bij elkaar in een kuil gegooid. Oleg vertelde dat de ZSU de overlevers heeft opgevangen en ze warme thee heeft gebracht. Her en der lagen dode dieren. De Russische bezetters hebben ook op honden, katten en vee geschoten. De meeste huizen waren leeggehaald. Er was van alles gestolen: telefoons, laptops, valuta, gehaktmolens, mixers, broodmachines, kleding, schoenen, alcohol en parfum.’

10.02

‘Ik had het kunnen zijn, daar in Boetsja. Mijn familie had het kunnen zijn. Het is mij duidelijk dat Rusland de laatste fase van zijn bestaan is ingegaan. Het land heeft geen betekenis, energie en moraal meer. Rusland glijdt hard, bloederig en pijnlijk van de wereldkaart.

‘Wij zijn zo bang. Staat dit de burgers in alle bezette gebieden in Oekraïne te wachten? De Russen wilden ons ook op deze manier vernederen in Kyiv. Maar wij danken de Oekraïense strijdkrachten dat zij zo hard gevochten hebben. Kyiv is gespaard. Snap je nu trouwens dat we nooit met deze barbaren kunnen onderhandelen? Nooit.’

Oekraïense soldaten in Boetsja, de vernietigde stad op zo'n 30 kilometer van Kyiv. Foto ANP/EPA

11.46

‘Wij hebben in het Oekraïens al een tijdje een nieuw woord: makroniet. Het betekent: doen alsof je helpt, maar in feite doe je niks. Het woord is afgeleid van Macron. Wij vonden, zeker in het begin van de oorlog, dat de Franse president grote gebaren maakte, maar in wezen niets voor ons Oekraïners deed. We zien overal makronieten. Mooie woorden aan ons adres, maar verlamd door de angst voor de misdadiger in het Kremlin. Maar hopelijk, alstublieft God, geef ons na Boetsja minder makronieten. Laat de wereld ons helpen met krachtige daden, niet met woorden.’

12.33

‘Ik schrijf je niet vaak over Zelenski. Veel Oekraïners in mijn omgeving hebben een dubbel gevoel bij hem. Natuurlijk staan we achter hem. Maar we zijn ook boos. We horen nu dat Zelenski al half januari gewaarschuwd is door de CIA, met zeer gedetailleerde aanvalsplannen over wat Poetin van plan was. Zelenski heeft het genegeerd, kon het niet geloven en wilde geen paniek zaaien. Maar die ongelukkige mensen in Boetsja, Irpin en Gostomel hadden mogelijk nog geleefd, als we eerder waren begonnen met onze militaire voorbereidingen. Waarom hoorden wij niks in januari? Heel veel verontwaardiging voelen wij, Iris. En woede.’

Vrijdag 1 april

08.30

‘Goeiemorgen, dorogaja, lieverd. Ik ben verdrietig vandaag. Wij horen dat de Russische bezetters onze huizen leeghalen. Niet in Kyiv, maar wel in Kharkiv en in het oosten van Oekraïne. Kleding, sneakers, sieraden: ze stelen de spullen van gewone mensen die gevlucht zijn. Ik voel me machteloos dat ik niets tegen deze diefstal kan doen.’

09.37

‘Je vroeg me te vertellen over de Krim, het schiereiland dat ook van ons gestolen werd. Tot 2014 kwam ik er meerdere keren per jaar. En als 5-jarig meisje bezocht ik het voor het eerst. Wij reden er elke zomer heen, in een bomvolle auto, vanuit Cherson, om vakantie te vieren met bevriende Russen en Belarussen. Nooit zal ik de geur van cipressen, rozemarijn en jeneverbes vergeten. Ik zag de prachtig blauwe zee, de meeuwen en de bergen. De Krim opende een nieuwe wereld voor mij. Voor ons Sovjet-mensen, die weinig gewend waren, was alles op het schiereiland erg luxe.’

‘In Jalta verbleven we in een hotel met comfortabele liften, brede bedden en zachte tapijten in de gangen. In Cherson waren korte broeken in restaurants niet toegestaan, maar op de Krim mocht het wel. Er was een overweldigend buffet met sandwiches, appels, sinaasappels, druiven en gebak. Mijn ouders dronken droge wijn.’

‘Als volwassene bezocht ik Sevastopol tientallen keren. Toen ik op mijn 47e weduwe werd, verbleef ik er zelfs maanden achter elkaar. Mijn man stierf plotseling, door een tragisch verkeersongeval. Het doet nog steeds veel pijn als ik eraan denk. De schoonheid van de Krim troostte mij. Die eerste zomer na zijn dood kwamen er ook vrienden uit Minsk en uit Moskou. Zij voelden als mijn familie. We sliepen in tenten, tussen de rotsen. Er was zoet water aan de kust. Het kwam vanuit de bergen en werd gefilterd door witte klei. We konden het drinken.’

‘In een winkel kochten we een pan van vijf liter en kookten elke dag uitgebreid. Vissoep, krabben, mosselen, borsjtsj, gekookte groentestoof en pannenkoeken met kwark. Als het heel heet was sliepen we ’s nachts op luchtbedden onder de sterrenhemel. In de baai speelde mijn zoon Maks met kinderen uit alle delen van Oekraïne, Belarus en Rusland. Ik mis deze reizen zo.’

‘Nu weet ik dat ik nooit meer met Russen op de stranden van de Krim vakantie zal vieren. Poetin heeft de deze plek van ons gestolen. En hij heeft de Russen, en Belarussen, tot vijanden van ons Oekraïners gemaakt. Het is dieptriest.’

10.57

‘Heb je gehoord dat de Russische bezetters wegtrekken van onze hoofdstad? Wij vertrouwen ze niet, maar toch begint het nu te knagen: kan ik al naar huis? Natuurlijk dreigt er groot gevaar. Maar ik vrees dat mijn verlangen naar Kyiv groter is dan de angst die ik nu voel. Mijn Hongaarse vriend zal me proberen tegen te houden. Maar ik weet niet of ik het verlangen naar mijn land kan bedwingen. Wat denk jij? Kan ik binnenkort terug?’

Woensdag 30 maart

10.33

Ach Iris, mijn vrienden en ik zijn zo verontwaardigd over dat mogelijk nieuwe verdrag. Dit is een vreselijke capitulatie! Het lukt Poetin niet om ons land met geweld te veroveren. Dus nu gaat hij het met sluwheid proberen. Hij probeert zowel Oekraïne als het Westen op het verkeerde been te zetten door een vredesproces te imiteren. Maar hij zal straks opnieuw toeslaan. Vanuit versterkte posities.

Wij weten dat een vredesverdrag met Poetin onmogelijk is. Hij is een pathologische leugenaar. Niets zal hem afbrengen van zijn plan: Oekraïne moet en zal terugkeren in de schoot van Moeder Rusland. Vrede in Oekraïne is alleen mogelijk door een overwinning op het Rusland van Poetin. Andere opties zijn er niet.

11.11

Ik kijk naar de beelden op tv uit het zuiden van Oekraïne en ik huiver. Het is de plek waar ik opgroeide. Ik zie de velden, waar nu zo wordt gevochten. Daar leerde ik als kind paardrijden. Zonder zadel en zonder hoofdstel. Ik hield alleen de manen vast. Natuurlijk waren er geen stijgbeugels, een van je vrienden gaf je zijn linkerbeen. Buiten onze stad, Cherson, stonden de stallen voor deze paarden. Wij gaven ze brood en klontjes geraffineerde suiker. Daarna deden we hun boeien af en liepen we met de dieren het land op.

Aan het eind van de middag bakten we daar in de velden aardappelen, op een zelfgestookt vuurtje. We sleepten watermeloenen uit kraampjes langs de weg die gaasnetten hadden. Nu schaam ik me voor deze diefstal, maar als kind was het een heldendaad. Daarna lagen we aan de oevers van de Dnjepr. We keken naar de bootjes in de uiterwaarden. We zongen liedjes. Daarna gingen we zwemmen.

Voor het donker moest ik thuis zijn. Mijn moeder stond dan vaak in de tuin al op mij te wachten. ‘Ben je daar, lieverd?’, vroeg ze. Ik was nooit te laat. Weet je, ik heb zo’n gelukkige jeugd gehad omdat mijn ouders zoveel van mij hielden.

In de vroege jaren tachtig lag er bij ons in de buurt ook een stoomboot, op de pier van Lvovo. Daar werden de avonturen van Tom Sawyer opgenomen. Een hele belevenis in die tijd.

Alles was destijds zo vreedzaam,. Het is moeilijk om te zien dat de plekken uit mijn jeugd verwoest worden. Kijk ook naar de prachtige dierentuin van Mykolaiv. In heel Oekraïne is dit een begrip. Zoveel kinderen komen erheen om warme herinneringen te maken. En nu? Hoe gaat het met deze onschuldige dieren? Zijn ze al gestorven? Of zullen ze worden afgeschoten? Het doet zo’n pijn, ik kan het niet verdragen.

Een bezoeker groet een giraffe in de dierentuin van Mykolaiv. Foto: AFP

12.05

Poetin wil onze zuidkust. Als het hem lukt, zal hij misdadigers aanstellen die het gebied zullen besturen. De bevolking zal onder terreur gebukt gaan. Dit gebied van licht zal inktzwart worden. Natuurlijk kunnen wij dit als Oekraïne nooit laten gebeuren. Hier kan niet over onderhandeld worden.

Maandag 28 maart

11.03

‘Ik heb mijn buurvrouw gezegd dat ze alles uit mijn vriezer moet ontdooien. Er liggen twee grote snoekbaarzen in, met bevroren pruimen voor compote. En elk jaar pluk ik kruisbessen, zwarte bessen en bosbessen in het bos. Die pureer ik met suiker en vries ik in. Geef het eten en die jam alsjeblieft aan de kinderen, heb ik tegen de buurvrouw gezegd. De krachtige vitamines in de bessen zijn gezond. Er zijn nog ongeveer vijf kinderen in onze flat, die zien nauwelijks zon. Ze komen al weken niet buiten.’

Zondag 27 maart

10.39

‘We zijn in verwarring, Iris. We horen dat de Russen zich gaan richten op de Donbas, maar we weten dat zij onze hoofdstad willen hebben. Vergis je niet. Als Russen het één zeggen, doen ze het ander. Wij verwachten nog steeds een nieuwe aanval op Kyiv. Het blijft een levensgevaarlijke situatie.

‘Het ene moment denk ik dat ik misschien nog voor de zomer naar huis kan, het andere moment vrees ik dat er niets van ons land overblijft. We weten het niet, we weten het niet. Het enige dat we weten is dat we de Russen niet op hun woord kunnen vertrouwen.’

11.07

‘Mijn zoon Maks heeft wat meer verteld over zijn taken bij het leger. Hij helpt met het aanschaffen en verzamelen van militaire spullen, zoals wapens, helmen en kogelvrije vesten. In het normale leven werkte hij als inkoper en verkoper van handgemaakte zeep uit Belarus. Nu zet hij zijn expertise in op een andere manier: hij probeert alles op te kopen wat onze troepen nodig hebben.

‘’s Avonds kan hij gewoon naar huis. Hij slaapt in zijn eigen bed. Hij draait een was. Belt met zijn vrouw.

‘Hij helpt ook met de voedselbevoorrading. Je moet je voorstellen dat veel checkpoints dag en nacht bewaakt moeten worden. Onze mensen, die daar op wacht staan, moeten eten. Maks helpt met de logistiek, zodat zij op tijd een warme maaltijd en koffie en thee krijgen.

‘De buren in mijn flat, die zijn achtergebleven in Kyiv, koken vrijwel elke dag voor de Territoriale Verdediging, de vrijwilligers die onze troepen ondersteunen. Mijn buren maken vareniki, een soort ravioli, gevulde koolbroodjes of aardappelpannenkoekjes met zure room. Veel winkeltjes zijn dicht, maar er is toch nog genoeg te eten. Op verschillende manieren komen er nog producten de stad in. En mensen hebben voorraden. Toch weten we niet hoe lang er nog voldoende eten zal zijn.’

14.49

‘Maks probeert de ouders van zijn vrouw, zijn schoonouders, te overtuigen alsnog te vluchten. Zijn wonen aan de linkerkant van de Dnjepr. Daar is al een keer gebombardeerd. Maar Tamara (68) en Oleg (73) willen niet weg. Het zijn ouderwetse lieve mensen, die het te moeilijk vinden om te reizen. Maks praat langdurig op hen in. Hij wil dat ze weg zijn vóórdat de Russen een nieuwe aanval beginnen.’

Vrijdag 25 maart

06.18

Irishka, heb je nou nog buikgriep? Heb je het medicijn genomen wat ik je schreef? 100 gram wodka met een eetlepel zout. Drink het. Het zal je helpen.

06.51

Vandaag zouden mijn ogen gelaserd worden in Kyiv. Dat had ik al een tijd geleden ingepland. Mijn zicht is namelijk erg achteruitgegaan doordat ik vanwege corona twee jaar lang online les moest geven. Zelfs met bril op zie ik weinig. Nou, je begrijpt, die oogcorrectie gaat natuurlijk niet door. Ik ga nu uitzoeken of ik dit wellicht hier in Boedapest kan laten doen. Maar je weet dat voor ons Oekraïners alles erg duur is in EU-land Hongarije. Als mijn ogen gedaan zijn, kan ik misschien weer online les geven. Misschien voel ik me dan af en toe iets minder verdrietig.

Vorige week werd ik ’s ochtends met een grote schrik wakker. Ik realiseerde me dat ik de tandarts niet had afgezegd. Half maart zou ik een grote gebitsbehandeling ondergaan. Maar toen ik opstond en naar het raam van onze Hongaarse hotelkamer liep, herinnerde ik mij de afgelopen weken. Ik schoof de gordijnen open en keek naar buiten. Natuurlijk, dacht ik, begrijpt de tandarts dat ik niet ben gekomen. Toch bleef ik mij onprettig en schuldig voelen. Daarna kwamen er andere vragen. Hoe ging het nu met mijn tandarts? Was hij ook aan het vechten? Zo ja, waar in Kyiv zou hij gestationeerd zijn? Ik ben altijd zeer gesteld geweest op mijn tandarts. Ik bezoek hem al meer dan veertig jaar.

07.33

Mijn zoon Maks heeft zijn taken bij het leger gekregen. Er wordt komende week een grote aanval op Kyiv verwacht. Ze zullen die proberen af te slaan. Ik kan je niet veel zeggen over de taken van Maks. Ik weet het ook niet precies, hij kan er niet veel over vertellen.

Wat ik wel weet is dat hij tussendoor steeds even thuis is. Om spullen te halen. Om even te slapen. Als hij in zijn appartement is, overvalt het verdriet hem. Hij is daar alleen. Zijn vrouw en kinderen zijn er niet. Maar hun spullen zijn er wel. Het voelt alsof ze elk moment thuis kunnen komen, maar dat gebeurt niet. Hij kijkt naar de kinderkamer van zijn dochters. Naar hun bureautjes met stickers. Naar hun houten autobaan. Hij kijkt naar het bed van hem en zijn vrouw. Naar de keuken, waar ze altijd thee dronken. Hij realiseert zich de situatie waarin hij is beland. Voor hem heeft het leven alle betekenis verloren. Alles waar hij hard voor gewerkt heeft, is verdwenen.

De kamer van Maks’ dochters. Het speelgoed kon niet meegenomen worden tijdens de vlucht.

En nu? Hij weet niet wat hij moet doen. Nou ja, hij moet Russen dood gaan maken. Maar denk je dat hij dit wil? Dat dit het leven is dat hij voor ogen had? In de verste verte niet. Maar het leven van Maks is niet meer van hem. Hij is gegijzeld door de omstandigheden. Poetin heeft deze situatie gecreëerd.

Woensdag 23 maart

08.44

Iris, mijn zoon Maks is thuis. Ja, thuis. In zijn eigen huis in Kyiv. Hij heeft schone kleding aangetrokken, bedorven voedsel uit de koelkast weggegooid en de planten water gegeven. Toen is hij zich gaan registreren bij het militair rekruteringsbureau. Hij zal vechten en alles doen om de Russische bezetters tegen te houden.

Hij is ook bij mijn appartement langsgeweest. Alles was daar goed. De planten staan er mooi bij. Hij stuurde foto’s. Ik zag mijn kristallen borden in de witte kast. Ze deden me even glimlachen omdat ik moest denken aan alle gezellige etentjes. Soms zat ik met twaalf man aan de dis. Als de oorlog voorbij is kom je ook weer aanschuiven, hè? Beloof me dat.

Maks schreef me dat het soms lijkt alsof er helemaal geen oorlog is. Het weer in Kyiv is geweldig. De zon schijnt, de lucht is blauw. De stad leeft zijn eigen leven, sommige winkeltjes zijn open. Pas als je met de auto rondrijdt, zie je alle checkpoints. En om de paar uur wordt de stilte doorbroken door het harde geluid van het luchtalarm.

10.46

Weet je, Maks is erg slim. Hij spreekt veel talen en is oorspronkelijk opgeleid als diplomaat. Maar hij wilde niet werken in de regering van de vorige president Janoekovitsj, waarin iedereen aan het stelen was. Hij is voor zichzelf begonnen, als verkoper. Soms kost het hem moeite om rond te komen. Hij en Anna, zijn vrouw, willen hun kinderen zo breed mogelijk opleiden. De meisjes gingen in Kyiv naar een dansclub, naar tekenen, deden aan boetseren en kregen computerles. Al vroeg konden ze schaken. Begin april zouden ze worden toegelaten tot een schaakclub.

Om dit alles te betalen, moet Maks goed verdienen. In de zomer probeert hij ook altijd een datsja in het bos te huren. Daar voelen de kinderen zich beter dan in de benauwde stad tussen het asfalt en beton. Maks kan bij de datsja naar hartelust vissen, zijn grote passie. Hij heeft een visvergunning en verwent ons vaak met verse karper of forel. Op de grill maakt hij ook graag vlees klaar. Hij leerde zichzelf hoe hij worst moest maken.

Helaas is de vader van Maks, mijn man, vroeg overleden. Maks was nog maar een kleine jongen. Daarom heeft hij alles zelf moeten leren, alle mannenzaken, zonder het advies van zijn vader. Maks kan wat gesloten en verlegen zijn. Maar dat heeft nooit problemen met zich meegebracht. Hij was alleen wat ernstiger dan andere kinderen.

Ik huil nu ik je dit schrijf, maar: zijn vader zou trots op hem geweest zijn. Net zoals ik nu heel erg trots op hem ben. Hij beschermt ons land en onze waarden. Wij zijn Oekraïne en wij zullen er altijd zijn.

Dorogaja, lieverd, ik voel me zoals alle Oekraïense vrouwen die gevlucht zijn. Heel erg bezorgd. Wij denken continu aan onze mannen, die thuis zijn achterbleven. We vragen God: laat hen overwinnen. En laat hen het alstublieft overleven.

Maandag 21 maart

07.54

‘Je vraagt me hoe het gaat: ik leef met een grote, donkere pijn in mijn hart. Ik huil als ik lees over de doden. Over kinderen, zo onschuldig en puur, die worden gebombardeerd. Ik huil als ik lees over dieren, wier opvangcentra zijn verwoest. En ik huil als ik foto’s van Oekraïense jongens zie, met een zwarte streep over hun ogen. Het betekent dat ze zijn overleden.

‘Mijn zoon Maks vertrok vorige week naar Kyiv, met de trein. Hij vertelde me dat er soms onschuldige burgers op straat worden doodgeschoten. Zomaar, om niets. Weet jij wanneer de oorlog afgelopen is? Hoor je daar iets over in Nederland?

‘Gister mocht ik, na een week coronaquarantaine, naar buiten. Mijn Hongaarse vriend en ik zijn allebei weer beter. Ik schreef je dat ik eigenlijk nooit buiten Oekraïne heb gereisd. Maar jaren geleden heb ik wel een tijdje in Duitsland gewoond en gewerkt, toen daar Sovjettroepen waren gestationeerd. Ik gaf Russische grammatica aan de kinderen van het Sovjetleger. Destijds was ik ook al stellig tegen de bezetting van de landen van het Warschaupact. Maar die kinderen hadden er niks mee te maken. En dus gaf ik hen les.

‘Nu, op mijn 66ste, loop ik in een vreemd land, in een Europa dat ik nooit eerder zag. Ik adem schone lucht in, zie mooie huizen en tuinen en kijk naar de heuvels in de verte. De schoonheid van dit alles doet me juist pijn, omdat ik naar huis wil.

‘Ik heb een vluchtelingendocument, dat toonde ik gisteren aan een buschauffeur. Voor mij zijn alle ritten gratis. De buschauffeur knikte me vriendelijk toe en zei iets. Ik begrijp niets van Hongaars. De bus bracht me naar Ashan, een grote supermarkt. Ik kocht worst, gerookt vlees, zuurkool, een muntplantje, haring en toiletartikelen. Alles was zo duur. Ik kocht nog twee losse koekjes, ook zo prijzig. In Oekraïne heb je voor dat bedrag een luxe cake met glazuur.

‘Dit was mijn eerste uitstapje in Hongarije sinds ik ben gevlucht. Terug in het hotel keek ik of ik een bericht had van mijn zoon. Njet, nee. Ik keek naar het nieuws over Marioepol. Waar wacht de wereld op? Wacht de wereld tot we volledig zijn vernietigd? Totdat de Russen ons Oekraïners tot poeder hebben vermalen?

‘Kijk, deze tekening heeft mijn kleindochter gemaakt. Deze poes hangt in mijn keuken in Kyiv. Tot een maand geleden ontbeet ik elke ochtend met hem. Ik at brood met zoute boter en ik dronk een kop sterke zwarte thee, terwijl hij mij zo lief aankeek. Hij geeft mij kracht. De tekening heb ik niet kunnen meenemen, maar gelukkig heb ik een foto. Daar kijk ik nu steeds naar.’

10.22

‘Iris, ik heb bericht van mijn zoon. Hij is in Kyiv aangekomen. Denk je ook aan hem? Hij zal onze gedachten nodig hebben.’

Maandag 14 maart

13.37

‘Iris, ik heb nieuws van mijn zoon Maks. Hij heeft Kyiv niet kunnen bereiken. Onderweg waren er problemen met de benzine. Alles duurde erg lang. Daarna kreeg hij van de militaire afdeling in Kyiv te horen dat hij de stad niet meer in kon. De Russische bezetters hebben de belangrijkste wegen afgesloten. Verwacht wordt dat de vijand de 15de een grote aanval zal uitvoeren op onze stad. Wat denken die idioten? Er wonen daar miljoenen mensen. En die mensen haten de Russen. Maks heeft mij verteld dat de vijand niet genoeg slagkracht heeft en dat hun tanks uitvallen. Het gaat ze nooit lukken.’

‘Maks is nu ergens ten westen van Kyiv. Hij helpt met het opvangen van gezinnen die uit het oosten zijn gevlucht. Maks en andere mannen zoeken hout in het bos en timmeren daarvan tafels, bedden of spullen die nodig zijn. Soms doet hij boodschappen of brengt hij de vluchtelingen klaargemaakt eten. De vluchtelingen komen uit Zaporizja, Charkiv en Donetsk. Sommige mannen zijn onderweg naar Polen of Hongarije, om hun vrouwen en meisjes in veiligheid te brengen.’

‘Ik heb nog steeds veel contact met mijn buren in Kyiv. Ongeveer de helft van de bewoners van onze flat is gevlucht. De andere helft peinst er niet over om weg te gaan. Natuurlijk zijn ze wel bang, zeker voor de raketten die ze horen. Maar er is geen paniek. Er is genoeg eten, al wordt het water schaarser. Als iemand iets nodig heeft, schrijft hij het in onze Viber-groep. Andere buren proberen dan te helpen. In onze buurt, vlak bij metro Borispilska, zijn nog een paar winkeltjes open. Eigenlijk probeert iedereen zijn leven zo normaal mogelijk voort te zetten.’

‘In mijn geboortestad Cherson doen de Russen nu alsof ze de baas zijn. Ze rijden rond in tanks en hebben regels ingevoerd zoals een avondklok en in sommige delen zelfs een middagklok. Maar onze burgers luisteren niet. Ze gaan gewoon naar buiten en negeren de militairen.’

14.22

‘Kende jij iemand in Boedapest? Misschien kan ik haar ontmoeten? Ik loop hier maar te huilen en ik wil mezelf wat bijeen rapen. Uit Kyiv heb ik alleen een dikke jas van nepbont mee kunnen nemen. Hier heb ik een dunne jas nodig. Ik moet op zoek gaan naar goedkope winkels. Mijn Hongaarse vriend Akos kan mij niet helpen, hij heeft een hekel aan winkels. Ook heeft hij weinig tijd. Straks is hij weer van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat aan het werk in de bouw.’

‘Voorlopig zitten we nog in quarantaine, in dit Hongaarse hotel. We hebben allebei corona. Akos krabbelt gelukkig ietsje op. We bestellen ons eten, dat voor de deur wordt gezet. Al twee keer stonden we op ons balkon. We zagen een bloeiend boom, hier in de binnentuin. Met heel veel genoegen ademden we de lente in.’

Elena en haar vriend Akos zitten in quarantaine en bestellen eten in hun hotel; soep met wat brood en Hongaarse koekjes.

Zondag 13 maart

07.59

‘Goeiemorgen, dorogaja, lieverd, gister kon ik je niet schrijven. Mijn Hongaarse vriend Akos moest naar het ziekenhuis. Het ging niet goed met hem. Wat we al dachten klopt: hij heeft covid. En ik ook, maar ik heb minder klachten. Akos is een dagje in het ziekenhuis gebleven en gisteravond weer teruggekomen in het hotel. Via soep heeft hij net zijn medicijnen ingenomen. Er zit nog geen verbetering in zijn toestand. De arts zei dat hij veel moet slapen. Hij ligt hier op bed en worstelt met de ziekte, het is niet makkelijk. We hopen er maar het beste van.’

08.22

‘Ik ben steeds veel aan het huilen. Ik ben zo bedroefd dat ons dit wordt aangedaan. En ik schaam me er nu voor dat ik Russisch spreek. Veel van mijn vrienden weigeren om nog langer Russisch te spreken of te schrijven. Ze zijn overgestapt op het Oekraïens, hoewel velen van hen dit niet eens perfect beheersen. Zoals je weet hebben veel Oekraïners Russisch als moedertaal. Maar nu hebben die schoften ook onze taal besmet. Met pijn in mijn hart antwoord ik mijn berichtjes nu in het Oekraïens. Op Facebook ben ik ook gestopt met het posten van teksten in het Russisch. Ik wil niemand pijn doen door te schrijven in de taal van de bezetters.’

‘Nog wel een lichtpuntje, Iris. Mijn kleindochters Katja en Ksoesja zijn vandaag voor het eerst naar school in Italië. Speciaal voor de Oekraïense diaspora is er een zondagsschool geopend. Morgen mogen ze ook naar een Italiaanse school. Ze zijn verheugd en willen graag nieuwe vriendjes maken. School vinden ze het leukste wat er is.’

Foto's van Elena's huis in Kyiv

09.51

‘Ik verlang erg naar mijn huis in Kyiv. Aan mijn buurvrouw, die mijn sleutel heeft, heb ik gevraagd om wat foto’s te sturen van mijn appartement. Alles ziet er nog precies zo uit als toen ik wegging. De buurvrouw heeft gezegd dat ze mijn huis netjes houdt. Nu zoveel mensen uit onze flat gevlucht zijn, zorgt de buurvrouw ook dat de gemeenschappelijke gang schoon blijft. Ze veegt de trap en dweilt soms. Ik hou ook erg van schoonmaken. Mijn moeder heeft mij dit geleerd.’

‘Tot voor kort was mijn leven zo eenvoudig en aangenaam. Ik zag mijn familie, mijn zoon, mijn kleindochters. Er kwamen vrienden over de vloer en ik kookte lekkere maaltijden. In de weekenden ging ik altijd naar de agrarische markt in Kyiv. Daar komen de mensen uit de dorpen om hun gewassen te verkopen. Zij werken erg hard en brengen groenten en fruit vervolgens met de bus of met de auto naar de stad. Ik vind het erg leuk om producten van hen te kopen. Allereerst is het smakelijker dan het eten uit de supermarkt. Daarnaast hebben ze op die manier een aanvulling op hun pensioen.’

‘Dit leven lijkt een eeuwigheid geleden, maar feitelijk was het drie weken terug. Hoe zal het nu gaan in onze hoofdstad? Ik bid op dit moment voor Kiyv, voor mijn zoon Maks, die onderweg is naar de stad, en voor alle Oekraïners die ons land verdedigen. Ik heb Maks niet meer gesproken, maar ik ga ervan uit dat alles goed is met hem. Dank dat je aan mij denkt en mij schrijft. Obnimajoe - ik omhels je.’

Vrijdag 11 maart

10.23

‘Goeiemorgen lieve Iris, helaas heb ik niet zulk goed nieuws. Mijn Hongaarse vriend Akos is nu ook ziek geworden. Hij is er niet goed aan toe. Hij ligt op bed met koorts, hij kan niet veel. Ik heb ook nog steeds een pijnlijke keel, maar ben ietsje opgeknapt. Vandaag gaan we kijken of Akos covid heeft. Hij moet misschien behandeld worden.’

‘Buiten is het erg koud, wij zijn alleen maar binnen gebleven. De Hongaren van het hotel hebben boodschappen voor de deur gezet. Omdat Akos misschien covid heeft, mogen we niet meer in de gemeenschappelijke gang of de keuken komen. Deze infectie mag zich niet verspreiden. Het is erg oncomfortabel op het moment. Als we allebei beter zijn, zullen we snel een nieuwe plek zoeken met een eigen keuken. We koken het liefst gewoon zelf.’

11.13

‘Weet je, wij horen dat Kyiv omsingeld wordt. Maar die Russische bezetters vergeten dat wij onze mooie hoofdstad nooit op zullen geven. Kyiv is en blijft van Oekraïne. Mijn zoon Maks is er nu naartoe onderweg.’

‘Ik hoopte altijd dat Maks nooit een oorlog mee zou hoeven maken. Wij Oekraïners hebben onze portie wel gehad. Ik hou van de mooie dingen van het leven, ik verafschuw oorlog.’

‘Mijn vader werd in 1939 opgeroepen voor het leger. Hij diende in de stad Molodechno, in Belarus, en was bestuurder van een T-34 tank. Toen een artilleriegranaat van de Nazi’s zijn tank raakte, vatte het voertuig vlam. Alle bemanningsleden stonden in brand en sprongen zo snel mogelijk uit de tank. Ze overleefden het. Ook mijn vader. In de tank had hij een foto van zijn familie staan. De lijst was door het vuur aan één kant gesmolten. De foto overleefde de oorlog en stond mijn hele jeugd met die gesmolten lijst in onze keuken.’

‘De oudste broer van mijn vader werd doodgeschoten tijdens een razzia van de nazi’s. Een andere broer – Ivan Ivanovitsj – was jarenlang vermist. Hij bleek in een detachement in Joegoslavië te zitten. Na een hele lange tijd mocht hij terug naar huis. Broer Grigori Ivanovitsj raakte tijdens de Slag om Koersk ernstig gewond door vijandelijk vuur. Hij overleefde en werd bij thuiskomst geëerd met medailles, vanwege zijn uitzonderlijke moed.’

‘En dan was er nog de kleinste broer van mijn vader, Boris Ivanovitsj, die tijdens een bombardement omkwam. De jongen was pas zes jaar oud. Ze hebben lang gezocht, maar zijn lichaam is nooit gevonden. Mijn grootmoeder heeft haar hele leven om hem gehuild.’

‘En dan vergeet ik nog mijn grootvader, mijn lieve opa. Die diende tijdens de Russisch-Japanse oorlog (1904-1905). Gelukkig keerde hij ongeschonden terug en kreeg hij medailles.’

‘Waarom krijgen wij nu weer te maken met oorlog? Waarom moet mijn zoon vechten? Wij willen een vreedzaam leven. Al in 2014, toen onze Krim van ons werd afgenomen, voelde ik al aan dat er een zwarte tijd zou aanbreken. Ik heb jou destijds ook geschreven, Iris, dat we werden aangevallen door Rusland. Helaas was het toen nog niet zo duidelijk als nu. Niemand begreep nog wat Rusland aan het doen was.’

Donderdag 10 maart

09.23

‘Dorogaja, lieverd, weer een groet vanuit Hongarije. Waar ik alleen maar achter mijn laptop zit. Peskov (de woordvoerder van het Kremlin, red.) heeft gezegd dat Rusland al onze steden met de grond gelijk zal maken als Oekraïne zich niet overgeeft. De schoften. Er is nog geen zicht op vrede. Ik maak me grote zorgen om mijn zoon, die inmiddels onderweg is naar Kyiv.’

‘Nu mis ik mijn kleindochters, en de vrouw van mijn zoon. Zij is een zeer zorgzame moeder en echtgenote. Ze spreekt geen Engels en heeft het lastig in Italië. Ik kan nog altijd niet geloven dat mijn familie en ik nu ‘vluchtelingen’ zijn. Ik moet het hier in Hongarije uit zien te houden, maar voorlopig mag ik niet werken en geen Hongaarse bankpas aanvragen, vanwege mijn vluchtelingenstatus.’

11.13

‘Ik plaats veel berichten in de Facebook-groep ‘Oud-Cherson’. Zoals je weet, groeide ik op in deze mooie havenstad, niet ver van de Krim. Ik hou erg veel van mijn geboorteplaats. Nog steeds heb ik contact met de mensen uit mijn jeugd.’

‘Over één familie wil ik je vertellen. Dat is de familie Khirevitsj. Zij woonde in een groot huis met een veranda en een prachtige tuin. Overal groeiden seringenstruiken, die een zoete geur verspreidden. Voor ons kinderen werd de tafel altijd feestelijk gedekt met thee, aardbeien, gekonfijte sinaasappelschil, nootjes, huisgemaakte cake en zoetigheden. Na het eten speelden wij kinderen om de beurt op de piano. Ik was vaak bij deze familie.’

‘Met zo'n eenvoudig leven waren we gelukkig. En Cherson was de mooiste plek om op te groeien. Wat zal er nu gebeuren met deze stad? De familie Khirevitsj is vertrokken, net zoals de andere families die daar al generaties woonden. Ook mijn klasgenoten van school nummer 34 zijn vertrokken. Zij zijn oud, zij kunnen niet meevechten. Hoe zal de stad eruit zien als de oorlog voorbij is? We hebben de Navo gevraagd het luchtruim boven Oekraïne te sluiten, maar we hoorden dat dit niet gaat gebeuren. Poetin zal onze steden dus blijven bombarderen.’

14.22

‘Wist je dat ik eigenlijk naar Bukovel zou gaan, komend weekend? Dat is een ski-oord in Zuid-West Oekraïne. Mijn zoon had geboekt, voor zijn hele gezin en voor mij. Er zouden ook vrienden komen. Zij zouden gaan skiën en ik zou van de bergen genieten en het uitzicht. Alles was in januari al helemaal betaald. Ik zag net weer onze reservering. Niemand had destijds kunnen vermoeden dat onze levens op 24 februari om 5.00 uur ’s nachts zo’n dramatische wending zouden nemen.’

Woensdag 9 maart

08.11

‘Goedemorgen lieve Iris, ik ben nog steeds ziek. Ik heb een pijnlijke keel en koorts. Gisteren heb ik vooral geslapen, liggend op het bed in mijn hotelkamer. Mijn Hongaarse vriend Akos heeft mij pillen gebracht. Buiten hoor ik nu vogels. Er is hier een binnentuin, maar ik ben daar nog niet geweest. Ik hoop vandaag even naar het balkon te gaan.’

‘Gisteren heb ik mijn roze slofjes gewassen in het keukentje. Ze liggen nu te drogen. Die slofjes heb ik elke nacht aangehad sinds de vlucht uit Kyiv. Het was overal zo koud. Als ik die slofjes aan heb, voelt het alsof ik weer thuis ben.’

‘Ik keek zojuist naar mijn eigen koffertje, met de spullen die ik van huis heb kunnen meenemen. Kleding, documenten, sieraden. Opeens barstte ik in tranen uit. Nu ik huil, kan ik alleen maar denken: goed dat mijn ouders dit niet zien. Ze zijn al overleden. Ik dank God dat zij dit niet hoeven zien. Alhoewel, ze zien het waarschijnlijk wel, van boven. Misschien lijden ze mee. Ach nee, zo moet ik niet denken. Zij helpen me juist. En nu sturen zij zoveel lieve mensen op mij af, die klaarstaan om te helpen. De Hongaren van het hotel zijn ook zo vriendelijk. Ze brengen mij vaak eten. Alles is gratis.’

12.22

‘Mijn zoon Maks slaapt in Moekatsjevo bij mensen die hem gratis onderdak geven. In ruil daarvoor doet hij de klussen die voor deze oorlog door ‘de man van het gezin’ werden gedaan. Hij helpt vrouwen met het oplossen van problemen met elektriciteit. En hij helpt met hout hakken, zodat gezinnen van wie de man aan het front is het voor langere tijd warm zullen hebben. Ook helpt hij met de opvang van vluchtelingen uit Oost-Oekraïne. Wie kan in Moekatsjevo blijven? Wie moet de grens over?’

‘Ook wordt er in West-Oekraïne veel voorbereid. Men verzamelt voedsel, wapens en dekens, die straks in groten getale richting onze hoofdstad gaan. Maks zal ook een lading rijden.’

‘Ondertussen bereikt mij hier veel slecht nieuws. Zoals je weet doet Maks normaal gesproken zaken in Belarus. Hij handelt daar in zelfgemaakte zeepjes. Een van de pakhuizen in Oekraïne waar die zeepjes lagen opgeslagen, is gebombardeerd.’

‘Een gepensioneerde vriend in Nova Kachovka in het zuiden van Oekraïne, met wie ik 52 jaar geleden in de klas zat, zegt dat ze geen boodschappen meer kunnen doen. Alles is op.’

‘Mijn vriendin die koorzang doceert aan de universiteit van Kyiv kan de stad niet verlaten. Haar moeder is een bedlegerige patiënt, ze kan niet lopen. Een plan om de moeder te evacueren is mislukt. Nu blijven ze maar in de stad.’

‘Nou, en dan nog één goed bericht, uit mijn geboortestad Cherson. Het mag dan bezet gebied zijn, maar mensen gingen gisteren naar buiten om te protesteren. Deze dappere Oekraïners willen hun vrijheid terug!’

‘Mijn vriend Akos komt zo weer naar het hotel. Zijn werkdag in de bouw zit erop. We zullen samen zoeken naar een flat in Boedapest. Het is een nieuwe wending in mijn leven. Je weet dat de relatie eigenlijk over was, maar nu hopen we het samen vol te houden. Je ziet, ik schrijf je de waarheid. Dit is de situatie zoals zij is.’

Dinsdag 8 maart

08.12

‘Mijn zoon Maks verblijft in Moekatsjevo, in de regio Trans-karpaten. Hij is daar nodig om hout te hakken. De winter is in Oekraïne nog niet voorbij, dus mensen hebben brandhout nodig. Er zijn veel mannen naar het front vertrokken, dus nu hebben sommige gezinnen niemand die voor hen kan hakken. Maks helpt daar nu. Hij heeft van kennissen ook een auto gekregen. Die zal worden volgeladen met hulpgoederen als hij later in de week naar Kyiv gaat. De voorbereidingen om terug te keren moeten zorgvuldig gebeuren. Onderweg kan er moeilijk getankt worden. Hij moet dus zelf genoeg brandstof meenemen. Ook zijn er heel veel controleposten waar documenten worden gecontroleerd. Men is bang voor Russische spionnen die zich aansluiten bij de Oekraïners. Door de controles ontstaan er lange files.

‘En dan geldt er ook nog in elke regio een andere avondklok, die soms pas vanaf 22.00 uur ingaat, maar op sommige plekken al om 18.00 uur. Maks moet tijdens zijn terugkeer met al deze dingen rekening houden. Ook zal hij onderweg plekken moeten vinden om te overnachten. Je ziet, het is niet makkelijk om snel terug te zijn in Kyiv. Hopelijk komt hij niet te laat. Nooit zullen wij onze hoofdstad overgeven aan die Russische bezetters!

‘Ik bid nu, vanuit deze kamer in Hongarije, voor mijn zoon. Hij is mijn grootste zorg op dit moment. Maar daarnaast weet ik ook niet precies hoe lang mijn schoondochter en kleinkinderen in dat huis in Italië kunnen blijven. Misschien moeten ze op een gegeven moment ergens anders heen. Niemand weet iets.

‘Ik hoop het zelf hier uit te houden bij deze vriend in Hongarije. Hij zal financieel voor mij zorgen. Zoals je weet woonden wij enkele jaren samen in Kyiv, maar waren we niet officieel getrouwd. Officieel is hij nog getrouwd met een Hongaarse vrouw, maar hij ziet haar niet meer. Hij stuurt haar wel geld, net als aan zijn volwassen kinderen. Daardoor heeft hij het niet breed. Hij werkt van ’s ochtends vroeg tot ’s avond laat in de bouw. Ik weet niet hoe het tussen ons zal lopen.

‘Je vroeg me of ik gereisd heb binnen Europa. Weet je, ik kon me geen dure reizen veroorloven omdat ik mijn hele leven geld heb gespaard voor een eigen appartement in Kyiv. Ik hou van mooi meubilair, dat heb ik na lang werken kunnen kopen. Wat zal mijn huis straks nog waard zijn? Het zijn vragen waar niemand het antwoord op weet. Was het nog maar twee weken geleden. En was ik nog maar totaal onwetend over wat mij te wachten stond.’

Maandag 7 maart

08.30

‘Goeiemorgen, ik ben nog steeds in een buitenwijk van Boedapest, samen met de Hongaarse vriend die mij ophaalde vanaf de grens. We zitten in een klein hotel. Toen ze hier hoorden dat ik gevlucht was uit Oekraïne, werd voor mij alles gratis. Zowel het eten als de kamer. Ik kreeg soep, worst, groenten en brood. De Hongaren zijn zo lief en gastvrij. Deze oorlog doet hen denken aan hun eigen Hongaarse opstand in 1956. Al vielen er toen wel minder doden dan nu.’

‘Iris, er is paniek. Mijn schoondochter, die met haar kinderen in Italië is aangekomen, kan geen geld wisselen daar. Ze heeft vijf stapeltjes met grivna-bankbiljetten, bij elkaar gehouden door elastiekjes, maar ze krijgt er geen euro’s voor! Wat moet ik doen? Haar bankpas doet het daar ook niet.’

‘Gelukkig, ze heeft nu geld kunnen pinnen daar. Maar die grivna’s zijn nauwelijks iets waard in Europa! Je vroeg me waar in Italië ze zijn. Mijn schoondochter weet het zelf eigenlijk niet. Kijk, zij kent alleen Russisch en Oekraïens. Zij heeft veel moeite met het lezen van het Latijnse schrift. Goeie vrienden, die ze uit Oekraïne kent en die nu in Italië wonen, hebben haar opgehaald. Ze hebben haar naar Italië gebracht. Maar ze kan de naam van het Italiaanse plaatsje niet lezen en onthouden. Ik weet het ook niet. Mijn zoon Maks zou het moeten weten, maar hij is nu druk en onderweg naar Kyiv.’

12.20

‘Met mijn kleindochters Katja en Ksoesja gaat het beter. Hun tranen zijn opgedroogd. Ze kijken hun ogen uit in Italië, ze vinden alles spannend. Tijdens het afscheid, aan de grens, konden ze alleen maar huilen. Mijn zoon huilde ook. Het was de eerste keer, in zijn volwassen leven, dat ik hem zag huilen. Hij is mijn enige zoon, dus dit is erg moeilijk voor mij. Voor Katja en Ksoesja is het vreselijk dat zij op zo’n jonge leeftijd al zoveel leed te verduren krijgen.’

‘Voor mij was geen plek in Italië. Het huis daar van die familie is niet groot genoeg. Ik mis mijn kleine meisjes, maar ik wil niet klagen. Hongarije is dicht bij Oekraïne en ik hoop binnenkort terug te gaan naar mijn land. Soms horen we verhalen over plunderingen in Kyiv. Dat er huizen zouden worden leeggeroofd. Maar in mijn buurt, bij Borispol, is dit niet het geval. De buurvrouw is nu in mijn appartement. Alles is goed. Ze legt haar voedsel in mijn koelkast. Die van haar ging stuk dus nu gebruikt ze die van mij.’

‘Met de rest van de achtergebleven buren in Kyiv gaat het naar omstandigheden goed. Iedereen zegt dat de oorlog op 9 maart afgelopen zal zijn. Ik weet niet hoe ze daar bij komen. Maar als het klaar is ga ik terug naar huis. We zullen ons land opnieuw moeten opbouwen. Jij weet hoe mijn wereld eruit zag, met familie, kinderen, bloemen, taarten en zoete vakanties aan de Zwarte Zee. Ik heb er allemaal zo van genoten. Maar wat heb ik nu? Niets meer. En wat kan ik nu nog als docent Russische taal- en letterkunde in Europa? Ik heb geen pensioen, ik zal moeten blijven werken. Maar wie wil er, na alles wat er gebeurd is, straks nog Russisch leren?’

Het gratis eten dat de Hongaren van het hotel kwamen brengen toen ze hoorden dat Elena uit Kyiv gevlucht was.

18.45

‘Ja, ik ben nog steeds in het hotel in Boedapest. Ik ken de taal hier niet. Ik weet niet hoe het vervoer werkt. Ik blijf gewoon op mijn kamer. Heb genoeg boodschappen en een laptop met internet. Ik probeer een beetje te kalmeren. Elke keer als er een vliegtuig overvliegt, voel ik angst in mijn lijf. Ik moet mezelf er steeds aan herinneren dat ik niet hoef te schrikken. Ik ben niet meer in Oekraïne.

‘Veel buren van mij uit Kyiv hebben zich nu als vrijwilliger aangemeld bij de Territoriale Verdediging. Zij zijn gewone mensen en hebben geen militaire opleiding. Zelfs de vrienden van mijn koor leren op dit moment hoe ze wapens moeten bedienen.

‘Mijn directe buurman, die eerder dit jaar zo blij was dat zijn diensttijd in de Donbas erop zat, vecht opnieuw voor ons land. Wij hebben lang voor zijn kat gezorgd. Dat beestje zit nu in de ondergrondse parkeergarage, samen met andere buren. Helaas konden wij hem niet meenemen naar Hongarije.’

Zondag 6 maart

07.56

‘Goedemorgen, lieve Iris. Een groet vanuit Europa. Nooit eerder was ik in de EU, en nooit eerder was ik in Hongarije. Een Hongaarse vriend heeft mij opgehaald bij de grens en we hebben de hele nacht gereden. We kwamen aan in een buitenwijk van Boedapest, daar zitten we nu in een klein hotel. Het was een zegen om door een vredig land te reizen, zonder de hele tijd het geluid van het luchtalarm.’

‘Van mijn kleinkinderen en schoondochter heb ik gisteravond ook afscheid moeten nemen. Zij gaan naar vrienden in Italië. Dat is beter voor hen. Ze hebben daar meer ruimte en er zijn kinderen van hun eigen leeftijd. Hopelijk worden wij spoedig met elkaar herenigd. Nu bid ik voor mijn zoon, die waarschijnlijk binnen een paar dagen terug in Kyiv zal zijn.’

‘Het is vreemd om op je 66ste ergens een nieuw leven te moeten beginnen. Helaas kon ik niet veel meenemen in die ene koffer. Ik zal beginnen met wat tweedehandskleding te kopen, niet te warm. In Kyiv was het winter, maar hier in Hongarije klopt de lente al op de deur.’

‘Mijn buurvrouw in Kyiv gaat elke dag naar mijn appartement om mijn planten water te geven. Ze heeft net wat foto’s van mijn bloemen gestuurd. Zij zal niet vluchten. Ze heeft geen kleinkinderen die ze in veiligheid hoeft te brengen. Nooit zal zij vertrekken voor de Russische bezetters.’

‘Toen ik mijn huis verliet, keek ik rond in mijn schattige, kleine appartement en dacht: al die mooie borden en prachtige meubels. Het maakt niets uit. Alleen gezondheid, liefde en vrede zijn belangrijk.’ Nou, je hoort het. Wie had gedacht dat ik op mijn leeftijd nog eens filosoof zou worden? Obnimajoe – ik omhels je.’

Zaterdag 5 maart

08.36

‘We drinken nu koffie met melk in een klein cafétje, op zo’n veertig kilometer van de Hongaars-Oekraïense grens. Dit laatste stuk lijken we te treuzelen. We kijken er niet naar uit om ons land te gaan verlaten. Ik had ook nooit weg willen gaan. Maar we doen dit voor onze kinderen.’

‘Excuseer mij dat ik je gisteren niet meer kon schrijven. We waren zo moe. Twaalf uur lang hadden we gereden. Met vijf mensen in de auto.’

‘Wacht, ik stuur je een foto van een bord dat hier hangt: ‘Russisch schip, krijg de kolere.’ Dat verwijst naar wat er gebeurde op Slangeneiland. Weet je nog dat Russische marineschip dat eiste dat de Oekraïense grenswachten op Slangeneiland zich zouden overgeven? Zij weigerden en zeiden: ‘Russisch schip, krijg de kolere.’ Nu zie je deze uitspraak overal in Oekraïne. Op verkeersborden onderweg, in cafés en op papieren posters in toiletten.’

‘Het is nu niet ver meer naar de grens. Daar zullen we afscheid nemen van mijn zoon Maks. Hij zal ons de auto meegeven. Zijn vrouw en hun kinderen Katja en Ksoesja zullen doorreizen naar Italië. Zij hebben daar vrienden. Ik probeer naar Boedapest te gaan.’

‘Jarenlang woonde ik samen met een Hongaarse man in Kyiv. Hij werkte in Oekraïne. We waren niet officieel getrouwd. In september 2020 is hij vertrokken. Hij wilde terug naar Hongarije en onze relatie was voorbij. Maar we hebben contact gehouden. Nu heeft hij me uitgenodigd bij hem te komen wonen. Ik ga naar hem toe, maar ik weet natuurlijk niet hoe het daar zal zijn. Voor nu is dit het beste plan. Ik zal mijn kleinkinderen en schoondochter missen. Zij zullen beter af zijn in Italië dan in Boedapest. Hopelijk komen we snel weer samen.’

‘Zoon Maks gaat zich klaarmaken om te vechten. Maar hij is eigenlijk geen echte militair. Twintig jaar lang werkte hij als verkoper, voor verschillende bedrijven, ook westerse. Een paar jaar geleden begon hij voor zichzelf. Hij had een goedlopende zaak in Belarus, waar hij handgemaakte zeep verkocht. Maar nu is Belarus onze vijand geworden. Nou ja, de Belarussen zelf niet, maar Loekasjenko is een marionet van Poetin. Maks kan daar nu geen zaken meer doen.’

‘Het is onduidelijk wat Maks’ taak in het leger wordt. Misschien is het onmogelijk om naar Kyiv te gaan. Die stad is al omsingeld door de Russische bezetters, horen wij, daar kom je niet meer in. Mogelijk zal hij in een speciale eenheid deelnemen en vanuit West-Oekraïne opereren. Als hij ons veilig de grens over heeft gezet, zal hij bellen met het leger. Dan hoort hij waar hij nodig is.’

De uitspraak die je nu overal in Oekraïne ziet: 'Russisch schip, krijg de kolere!'

10.47

‘Afgelopen nacht was het rustig in Kyiv. Dat hoorden we van onze buren. Van ons woonblok, met ongeveer 260 appartementen, is iets minder dan de helft achtergebleven. Het gaat redelijk goed met ze, al zijn ze natuurlijk bang. Ze schuilen vaak in hun badkamer of in de ondergrondse parkeergarage. Er is gelukkig genoeg voedsel. Sommige winkeltjes zijn nog open. Evenals de apothekers. De situatie in Charkiv is heel anders. Veel ernstiger, niet te vergelijken met Kyiv.’

‘Alle mensen die we tijdens onze vlucht naar West-Oekraïne tegenkwam, deden hetzelfde: berichten sturen naar vrienden, familie en kennissen in Rusland. Om hen te vertellen dat hun Poetin de agressor is. En dat het niet klopt wat zij op tv zien. Zij worden gek gemaakt met een alternatieve waarheid. Zo wordt gezegd dat wij Oekraïners ballistische raketten afvuren op onze eigen burgers. Deze ‘info-terreur’ van de Russen moet stoppen.’

13.46

‘Dankjewel dorogaja, lieverd, voor al jouw berichten. Het is zover. Ik probeer je later te schrijven. Wij zijn nu bij de grens aangekomen.’

19.09

‘We zijn nu op de grens. Daar verderop ligt Hongarije. We wachten op de andere familie, onze vrienden uit Kyiv, die ook zijn gevlucht. Met elkaar steken we zo de grens over. De mannen blijven achter in Oekraïne.’

‘Het duurt lang, we staan al een tijd in de rij. Maar we mogen niet klagen. Onze tassen zitten vol boterhammen, appels en water. Onderweg hebben we steeds wat meegekregen. Mensen zijn zo behulpzaam.’

‘Ik krijg aldoor berichten uit Charkiv. Er is in een week al veel kapotgemaakt in die stad. Weet je nog dat jij daar was? Tijdens het EK van 2012? Vrienden van mij uit Charkiv schreven mij toen dat ze verliefd waren geworden op al die Nederlanders. Ze waren zo aardig en mooi. En helemaal in het oranje. Ik wist al eerder hoe aardig Nederlanders waren, want ik had jou als mijn student. Ik betrap mezelf erop dat ik moet glimlachen. En nu komen er tranen, want dit was de eerste glimlach in al deze tragische dagen sinds het begin van de oorlog. Oorlog is het ergste wat mensen kunnen bedenken!’

‘De papa van het tweede gezin is hier nu aangekomen. Hij zal zo ook afscheid nemen van zijn dochters. Net als mijn zoon. Maks heeft nu de handen vast van Katja (7) en Ksoesja (10). Hij houdt zich sterk. Nog een klein stukje zal hij ons brengen en dan volgt de laatste omhelzing. Geen idee wanneer we hem weer zien. Hij gaat vechten.’

‘Zojuist zag ik de kinderen huilen. Ze riepen ‘papa, papa’. Ik dacht dat mijn hart zou breken. Het is zo hard.’

Vrijdag 4 maart

09.36

‘Vanuit de auto kijk ik naar eindeloze files. Buiten is het koud, grijs en grauw. Op de achterbank zitten Katja, Ksoesja en hun moeder. De kleine meisjes zijn als alle kinderen, zorgeloos. Ze eten koekjes, doen een dutje en nu spelen ze gewoon. Zojuist hebben ze hun favoriete tekenfilm gekeken op de mobiel van hun moeder: ‘Het verhaal van de visser en de gouden vis’, naar een sprookje van Poesjkin. Ken je het? Lees het. Wij groeien er hier allemaal mee op. Het is een verhaal over hebzucht. Over tevreden zijn met wat je hebt. Misschien kunnen onze Russische buren het ook nog eens herlezen.’

‘Nooit zal ik de Russische cultuur en literatuur de rug toekeren. Zij hebben mij altijd gelukkig gemaakt. De verachtelijke politiek van het Kremlin kan hier niets aan veranderen.’

11.14

’De stemming op de voorbank is depressief. Mijn zoon Maks zit achter het stuur, ik zit naast hem. Hij zwijgt. Het gemoed van ons allemaal is inktzwart. Maks zal straks, wanneer we in West- Oekraïne aangekomen zijn, afscheid moeten nemen van zijn familie. Wanneer zal hij zijn meisjes − zijn lieve vrouw en dochters − weer zien? Katja en Ksoesja zijn 7 en 10 jaar oud. Hij kan hen niet missen. Maar het zal moeten. Hij zal Kyiv gaan beschermen. Ik kan niet meer praten of schrijven. Het voelt alsof ik een steen heb doorgeslikt. Elke kilometer westwaarts komt het afscheid dichterbij.’

Donderdag 3 maart

08.16

‘Goedemorgen dorogaja, lieverd. We gingen hier pas rond middernacht slapen. Het was onrustig in de aerobicszaal. Toen iedereen sliep werden we om 02:04 uur weer wakker. Er was een luchtalarm. We hebben snel de kinderen opgepakt, die slaapdronken waren, en zijn naar de schuilkelder onder het vakantiecomplex gerend. Er gebeurde niks en we hebben met z’n allen zitten wachten. Na enige tijd zijn we teruggegaan naar onze bedden. Mijn kleinkinderen sliepen gelukkig weer snel in. Ze zijn heel moe van alles wat er de afgelopen week is gebeurd.’

‘Vroeg in de ochtend was er een tweede alarm. We zaten net te ontbijten met boekweitpap toen we weer ‘ondergronds’ moesten. Nu is het rustig. We hopen zo weer te gaan rijden. Ik probeer je later te schrijven.’

21.06

‘Excuus dat ik je zo laat pas schrijf. We zijn de hele dag bezig geweest om een vluchtplan te maken, terwijl we binnen op onze matrasjes in de aerobicszaal zaten. Ze hebben ons hier goed opgevangen na ons vertrek uit Kyiv. We kregen de hele dag door brood en soep. Het idee is nu om naar de stad Tsjop te reizen, in het westen van Oekraïne. We kennen daar iemand met een hotel waar we een nacht kunnen slapen. Mijn zoon Maks zal ons daarheen brengen. Daarna zullen wij vrouwen de grens met Hongarije oversteken. Ik wil Oekraïne niet verlaten, maar voor Katja en Ksoesja, mijn kleinkinderen, moeten we het wel doen. Hopelijk wordt het een tijdelijk verblijf in Hongarije en kunnen we dan terug naar Kyiv.’

‘De eerste nacht in de aerobicszaal was onrustig. Er zijn veel kinderen. En ook twee pasgeboren baby’s. Die kleintjes moeten om de paar uur gevoed worden en gaan dan huilen. De twee honden, die hier ook in het zaaltje slapen, slaan daar elke keer op aan en beginnen dan te blaffen. Toch ben ik blij met alles hier. Het is warm, schoon en we hebben genoeg dekens. We leven nog, dat is het belangrijkste. Morgen hopen we 400 kilometer westwaarts te rijden. Het is niet makkelijk, zo lang in de auto met Katja en Ksoesja. Oh, nu gaat het luchtalarm, ik moet naar beneden.’

Woensdag 2 maart

07.26

‘Goeiemorgen Iris. Geen goed nieuws vanuit Kiyv. Het Russische leger heeft gister onze tv-toren vernietigd. En het konvooi met Russische bezetters, waarover ik je vertelde, is bezig onze stad te omsingelen. Ons is verteld dat ze ons zullen gaan uithongeren. We vernamen al dat de strategische voorraad tarwe was verdwenen. Niet door een overstroming of door droogte. Nee, door een misdaad. Door strategie. Deze oorlog is helemaal gepland. We hebben de Navo nodig om ons te helpen. Ook heb ik gehoord dat Cherson, waar mijn neefjes en nichtjes wonen, is omsingeld. Een grove schande. Ze willen Oekraïense burgers in verschillende steden gaan uithongeren. Dit horen wij de hele tijd.’

‘Vanochtend heb ik ontbeten met producten die ik in ‘een vooroorlogse tijd’ heb gekocht, vorige week dus. Eieren, groenten, brood. Nu wordt alles in de winkels erg duur. Thuis hebben we niet genoeg voorraden om langere tijd door te komen.’

‘Gisteren overdag waren er vijf luchtaanvallen. Ik heb de hele dag in de badkamer gezeten. Heb heel kort met de buren in de gemeenschappelijke tuin gestaan. Alsof ik voorvoelde dat het een laatste keer zou zijn. Ik heb de honden van de buurman begroet. Ze weten dat er bij mij altijd wat lekkers te halen valt. Die lieve beesten. Even waren ze opgetogen. Maar alle huisdieren zijn verder bang, door de doffe klappen van inslagen die wij in de verte horen. Ik hou van de katten van al mijn buren. Zelf had ik ook achttien jaar een lieve poes, zij is helaas twee jaar geleden overleden. Mijn god, wat heb ik haar gemist de afgelopen week.’

08.03

‘Dit is waar ik aan denk bij een verlaten bushalte vlakbij ons huis. Wat brengt de toekomst? Zal er überhaupt nog Oekraïne zijn? En wat staat ons straks onderweg te wachten? Mijn zoon komt ons ophalen om ons naar het Westen te brengen. We kunnen niet meer blijven. Terwijl ik dit schrijf, komen er bittere tranen op. Ik heb mijn huis vaarwel gezegd, maar ik wil helemaal geen afscheid nemen. We doen dit om de geest van de kinderen – mijn kleinkinderen – te beschermen. De oudste kleindochter huilt de hele tijd, ze is bang voor beschietingen. De jongste begrijpt niet wat er aan de hand is.’

‘Vanochtend heel vroeg heb ik met mijn kleindochters een beer gepakt. Het is de knuffelbeer die bij mij in de badkamer stond en waar zij soms mee speelden. Ik heb gezegd: ‘Deze beer zal op ons wachten tot de oorlog voorbij is. Waar zullen wij hem leggen?’ Ze hebben hem in een fauteuil gezet, met een dekentje over zijn benen. Ik heb een potje thee gemaakt, die hebben ze naast hem neergezet. Met het kleinste kopje dat ik in de keuken kon vinden. Volgens mijn jongste kleindochter had hij een wondje aan zijn been. Met een zakdoek hebben we vervolgens zijn poot verbonden. ‘Beloof je op ons te wachten?’, hebben we hem gevraagd. Daarna hebben de kinderen beloofd weer met hem te zullen spelen als ze terug zijn. Toen zijn we weggegaan.’

‘Lieverd, we horen hier dichtbij nu explosies. Ik kan niet heel veel langer schrijven. Hopelijk worden wij zo opgehaald en kunnen we naar het Westen reizen. Dank dat je ons wil komen ophalen bij de grens en naar Nederland wil brengen. Maar wij willen proberen in Oekraïne te blijven. Dit is ons land. Ik zal vanaf nu continu bidden voor mijn zoon, een patriot, die Kiyv zal beschermen. Ook al was Oekraïne totaal niet voorbereid op deze oorlog. Wij zullen nooit opgeven. Om het gemoed goed te houden, kijk ik naar foto’s van bloemen op mijn telefoon. Geen enkele oorlog zal ooit verhinderen dat ik van mooie bloemen geniet. Dank je wel voor alles. Ik omhels je.’

20.39

‘Het was een bitter afscheid uit Kyiv. Mijn zoon heeft ons opgehaald met de auto en we zijn westwaarts gereden. We stonden urenlang in de file en zagen veel oorlogsvoertuigen van onze jongens. Zij reden juist richting Kyiv. Zij gaan die stad verdedigen en zij zullen nooit opgeven. Mijn zoon, die onze auto bestuurde, wil ook zo snel mogelijk terug naar onze hoofdstad. Hij zal mee gaan vechten in een speciaal bataljon dat het Oekraïense leger ondersteunt. Van binnen voelt hij kolkende woede richting de Russen. Wat zij ons aandoen is niet te beschrijven. Mijn zoon zal eerst mij, zijn vrouw en zijn twee kinderen ergens in West-Oekraïne in veiligheid brengen. Daarna keert hij direct terug. Vanaf de frontlinie zal hij ons op de hoogte houden van de strijd tegen de Russische bezetters. Wij zullen overwinnen. Leve Oekraïne.’

21.00

‘Iris, je wil weten wat ik gedaan heb terwijl we in de file stonden. Ik heb gehuild om al mijn fotoalbums die thuis in mijn gangkast staan en die ik niet heb kunnen meenemen. Foto’s van mijn familie in Cherson, van mijn zoon als kind en van mijn vreedzame leven vroeger. Ik bid dat ik later mijn foto’s nog terug kan krijgen. Ik kon nu maar één koffer meenemen. Mijn vrienden heb ik via mijn telefoon vanuit de auto zoveel mogelijk digitale foto’s gestuurd. Als er iets gebeurt met mijn mobiel, dan zijn die in ieder geval niet verdwenen.’

21.24

‘Er is een ander gezin vanuit Kyiv met ons meegegaan. In een andere auto, die al die tijd achter ons heeft gereden. Zij hebben ook twee jonge meisjes, ongeveer van dezelfde leeftijd als mijn kleinkinderen. Bij elke korte stop konden ze even samen spelen. Ze hebben langs de weg naar mooie stokken en stenen gezocht. Mijn jongste kleindochter vond een glanzend slakkenhuisje, dat mee ging in de auto. Ook deze vriendinnetjes zullen straks afscheid moeten nemen van hun vader. Hij gaat, samen met mijn zoon, terug naar Kiyv om de stad met alles wat hij heeft te beschermen.’

21.45

‘Nu hebben we een plek voor de nacht gevonden. We zijn ongeveer 450 kilometer ten westen van Kyiv en zitten in een toeristisch vakantiecomplex. Er waren geen huisjes of kamers meer te krijgen. De eigenaren hebben daarom voor ons een slaapzaal gemaakt in de aerobicszaal. Wij slapen onder een hoepel, die normaal gesproken gebruikt wordt om te sporten. Gelukkig hebben wij hier goed kunnen eten. De eigenaren brachten ons paddenstoelensoep, boekweitpap, verschillende soorten worsten en ingelegde komkommer. Later gaven ze ons nog thee, koekjes en snoep. Alles was gratis. Wij zijn hen zo dankbaar.’

‘Ik ga zo slapen. Ik probeer niet aan thuis te denken. Mijn gedachten gaan steeds naar de Russische cultuur, inclusief de literatuur, die ik zie als een grote wonderschone parel. Mijn moedertaal is Russisch, ik groeide op in Cherson. Vijfenveertig jaar heb ik als docent in Kyiv Russische taal- en letterkunde onderwezen. Ik heb altijd zoveel van die taal gehouden. Geen enkele Russische schrijver riep op tot oorlog. Ze wilden alleen maar mooie dingen scheppen. De Russen zijn slechte lezers geworden, ze begrijpen hun eigen schrijvers niet meer. Wat is er met hen gebeurd?’

21.55

‘Ik maak me zorgen om mijn buren, die Kyiv niet ontvlucht zijn. Zij wilden niet weggaan en zitten met hun huisdieren nog in hun badkamer. In de Viber-appgroep antwoorden sommige mensen niet meer.’

Dinsdag 1 maart

08.34

‘Op dit moment klinkt het signaal dat er een militaire aanval zal plaatsvinden! Het is verschrikkelijk! En er schijnt een kolonne van 64 kilometer Russische bezetters op ons af te komen. Waarom stopt de Nato deze oorlog niet? Ik verstop me in de badkamer. Uzhas! – wat een verschrikking!’

Maandag 28 februari

Zondag 27 februari

07.37

‘Dank voor je berichten, dorogaja – lieverd. Wij zijn net terug uit de schuilkelder. De nacht is goed verlopen. Zoals ik je vertelde, brengen we de avonden en nachten nu door in de parkeergarage onder ons huis. Of deze schuilkelder veiliger is dan een metrostation weet ik niet. Maar het is in ieder geval wel praktischer. Ik kan overdag makkelijker naar mijn appartement. Heb gister overdag m’n haar gewassen. Een was gedraaid. En, misschien wel het belangrijkst, ik kan mijn gadgets vaker opladen. Ik gebruik mijn mobiel zoveel dat hij snel leeg raakt.

‘De afgelopen nachten waren mijn zoon, zijn vrouw en hun twee dochters bij mij. We zaten met z’n allen in de auto, in de ondergrondse parkeergarage. Voor het eerst sinds de oorlog begon, heb ik vannacht ook echt kunnen slapen. Rechtop in de autostoel, met m’n familie om me heen. Daarvoor heb ik drie nachten geen oog dicht gedaan. We zijn erg gespannen. Je kunt je voorstellen dat de situatie hier voor ons zeer ernstig is. Ik weet niet wat jullie in Nederland horen, maar Oekraïne is niet de agressor. Wij worden op brute wijze aangevallen. Zoals ik je in 2014 al een keer uitgebreid schreef: Rusland is een niet-democratische staat, zij zijn de absolute agressor in de wereld. Als ik bereik heb, schrijf ik aan al mijn Russische vrienden op Facebook en sociale media: ‘Waarom doen jullie dit? Hou er mee op.’ Ik ken zoveel Russen dat ik wel een tijdje mee bezig ben om ze allemaal aan te schrijven.’

07.40

‘We zijn net thuisgekomen, vanuit de ondergrondse parkeergarage. Ik heb zojuist het internet geopend. Ik weet nog niets van het nieuws. Toen wij uit onze schuilplaats buiten op straat kwamen, zag ik een parkeerwacht. Hij stond hier voor de deur. Ik vroeg hem of hij nog nieuws had. Hij zei dat hij ergens in de verte explosies hoorde. Verder wist hij dat er aan de randen van Kyiv zeer heftige en wrede gevechten plaatsvinden. Het Russische leger heeft maar één doel, zo hebben wij gehoord. Het wil Kyiv klein krijgen, de hele regering vernietigen en een marionettenregering in Oekraïne installeren. Ik ga nu douchen, straks zal ik je weer schrijven.’

10.41

‘Heb gehoord dat Russische tanks mijn geboortedorp Cherson, in Zuid-Oekraïne, zijn binnengevallen. We zijn met afschuw vervuld. We huilen op zo’n manier dat de kleinkinderen het niet zien. Maar ze hebben meer door dan we denken. Gisteren waren ze bang, ze trilden en ze vroegen ons of we nu gebombardeerd zouden worden. Ik kan niet uitleggen hoe beangstigend dit is! Iedereen vervloekt Poetin.’

‘We hadden via de buren ook nog iets gehoord over een woongebouw, op 7A Koshytsia Straat. Dat is zwaar beschadigd door een raket. Vier bewoners van het huis raakten gewond. Het is vreselijk. Net als die oudere man, een gewone burger, die in de wijk Obolon in zijn auto zat. Hij werd overreden door een gepantserd Russisch voertuig. Door een ambulance is hij opgehaald. Hij ligt nu nog in kritieke toestand op de intensive care.’

11.06

‘We hebben een kaart van schuilplaatsen doorgestuurd gekregen. Voor nu voldoet onze ondergrondse parkeergarage, waar we met z’n vijven in de auto slapen, maar we moeten blijven nadenken over andere plekken om ons te verstoppen.’

‘Mij hebben via internet nu veel positieve berichten bereikt. In verschillende wijken heeft het Oekraïense leger Russische sabotagegroepen geneutraliseerd. Iedereen die de stad kan verdedigen doet mee. We steunen de soldaten. Op tv kijken we naar het nieuws. Ik heb een brok in mijn keel, mijn ogen staan vol tranen. Oekraïne vecht als een leeuwin wanneer gevaar haar welpen bedreigt. Ik ben zo trots op ons Oekraïners. Bij elk luchtalarm dat niet eindigt met een bombardement denk ik aan het geweldige werk van ons leger.’

12.14

‘Net een groot gevoel van zorgen. Je weet dat ik 66 jaar oud ben. Ik ben al met pensioen, maar ik werkte daarnaast omdat mijn pensioen erg laag is. Niet eens 2.200 grivna (65 euro). Het is jammer en moeilijk dat we nu niet gewoon kunnen werken zoals voorheen.’

‘Goed nieuws trouwens uit de Troieshchyna-wijk, hier in Kyiv. Vrijwilligers hebben bier in glazen flessen gekocht. Ze hebben het bier eruit laten lopen en zijn vervolgens molotovcocktails gaan maken. Het schijnt dat ze een deel van de Russen daarmee hebben gedood. De Troieshchyna-wijk is weer van ons!’

15.24

‘Wij vragen ons steeds af of de Navo ons nog komt helpen. Wat ik je nog wilde zeggen, Iris: als Europa zich in 2014 had gerealiseerd wat er precies gebeurde in de Donbas, zou Poetin nu niet zo brutaal zijn geweest. Poetin voelde de straffeloosheid. En nu is hij een bedreiging voor heel Europa. Wij denken hier dat hij na Oekraïne zijn vizier op Moldavië zal richten en vervolgens op de Baltische staten. Natuurlijk zal hij daar geen openlijke oorlog voeren, maar hij zal die landen vullen met zijn agenten die daar een hybride oorlog gaan voeren. Wij zijn boos dat Europa liever Russisch gas bleef ontvangen, in plaats van dat ze Oekraïne hebben geholpen.’

‘Vadim Denisenko (adviseur van de minister van Binnenlandse Zaken, red.) heeft trouwens gezegd dat de burgerbevolking Kyiv absoluut niet mag verlaten. Militairen zouden op burgers schieten. We mogen dus nu niet naar buiten, liever ook niet op de parkeerplaats hiervoor.’

‘Ik wil je nog bedanken voor de foto’s die je mij uit Amsterdam stuurde. Dank voor al die mensen die samenkwamen voor Oekraïne. Tot later. Fijne dag.’

21.30

‘Vannacht slaap ik niet in de ondergrondse parkeergarage onder mijn huis. Mij is verteld dat de badkamer de veiligste plek is. Ik ga daar zo op de vloer slapen. Het voelt gek, ik heb nog nooit in de badkamer geslapen. Maar ik heb er een gezellige plek van gemaakt, met dekentjes en een kussen. Toch zou ik liever gewoon in mijn bed slapen. Helaas is dat dichtbij het raam, dus dat is niet veilig. Normaal gesproken heb ik vanuit mijn bed prachtig uitzicht over de stad. Ik woon vlakbij metrohalte Borispilska, dat is vlakbij het vliegveld Borispol.

‘Ik schrijf je nu in het donker. Ons is gezegd dat we de lichten binnen uit moeten laten, zodat we geen aandacht trekken. In de badkamer heb ik wel een lichtje aan. Mijn zoon, zijn vrouw en hun twee kinderen slapen in de auto in de ondergrondse parkeergarage. Nu ik daar niet ben hebben zij iets meer ruimte. De kleintjes kunnen gestrekt liggen. De afgelopen nachten, toen ik met hun in de auto sliep, ben ik helaas verkouden geworden. Ik hoest veel. In de auto had ik steeds erg koude voeten. Met al dat gehoest vind ik het ook beter om niet bij de kleinkinderen te slapen. Zij zouden er steeds wakker van worden.

‘De meisjes – ze zijn zeven en tien jaar oud – vragen steeds meer over de oorlog. Ze willen meer bij pappa en mamma zijn. Of bij mij, hun oma. Wij proberen ze overdag zo goed mogelijk te vermaken. Bommen in de verte horen wij als doffe klappen. We leiden de meisjes af door grapjes te maken. Ook spelen we kaartspelletjes. En we hebben een bordspel over geografie. Dan leer je over andere landen. Dat vinden ze erg leuk en dat leidt hen goed af.’

22.05

‘Je vroeg me of ik nog naar buiten kon. Niet echt. Ik ben alleen af en toe hier voor de deur of ik ga naar onze grote gemeenschappelijke achtertuin. Dat is zo’n typische achtertuin die je veel ziet in Oekraïne. Met een klein speeltuintje, een moestuin en wat bankjes. Daar zie ik ook de buren. We hebben veel steun aan elkaar.

‘De broer van Klitchko (politicus) heeft Kyiv nu in verschillende blokken opgedeeld. Die blokken zijn ook weer in delen opgedeeld. Mijn ‘blok’, dat bestaat uit zes gebouwen, heeft een speciale taak gekregen. Wij gaan eten maken voor het Oekraïense bataljon dat hier dichtbij gestationeerd is. Ik heb via Viber een online groep met alle buren. We verdelen de taken. Ik ga morgenochtend vlees maken. Anderen bereiden groenten voor een salade. Mijn buurvrouw maakt mors, dat is een drank van bessen met water. Zij maakt het met cranberry’s en kersen. We leveren ook continu warme koffie en thee aan.’

22.35

‘In de badkamer is het warm. De huizen hebben hier gewoon water en elektriciteit. Alleen in de ondergrondse parkeergarage is het dus koud. Mijn zoon is een patriot, al zijn hele leven. Hij zal nu Kyiv gaan verdedigen in een speciale brigade die het leger ondersteund. Ik heb één zoon. Ik hoop dat hij het overleeft. Hij doet nu het juiste. Ik blijf hier met zijn vrouw en de twee kleine meisjes. Mijn zoon vertelde dat niemand meer het woord ‘Molotov-cocktail’ wil gebruiken. Molotov was namelijk een Russische officier. Wij noemen dit wapen daarom nu de ‘smoothie-Bandéra’, naar Bandéra, de Oekraïense vrijheidsstrijder. En ‘smoothie’ ken je natuurlijk wel als drankje. Lieverd, ik ga slapen. Ik hoest ook zo. Hopelijk is het morgen over. Ik kan je niet zeggen hoe angstig onze situatie is. Wij weten gewoon niet wat er morgen met ons zal gebeuren.’

07.51

‘Lieve Iris, onze ogen zijn nu gericht op de Donbas. Wij bidden en hopen dat onze mannen daar stand houden en de vijand zullen verslaan. Alle Russische misdadigers moeten weg uit Oekraïne. Heb ik je trouwens wel eens verteld hoe vreselijk het leven de afgelopen jaren in de Donbas was, onder de separatisten?’

09.05

‘Ik heb de stroom thuis weer ingeschakeld. Elke avond, voor we naar de parkeergarage gaan, haal ik de stroom eraf. We zaten net met z’n allen voor de tv. Het werd me te veel en ik heb me afgewend. Ik wil niet dat de kleinkinderen mij zien huilen. Ik had nooit gedacht dat we, omdat we vrij wilden leven, zo gestraft zouden worden door ons buurland. Poetin is ziek. Een normaal mens kan zulke dingen niet doen. Waarom, waarom, vraag ik steeds: waarom worden we zo gestraft?’

09.25

‘Ik weet niet wat jij in jouw media hoort, maar luister naar het verhaal van Slangeneiland, het eilandje in de Zwarte Zee, aan de grens met Rusland. De Russische bezetters naderden vanaf zee op een militair schip. Ze boden de Oekraïense grenswachten om hun leven te sparen als ze zich over zouden geven. Maar onze grenswachten weigerden en ze zijn allemaal doodgeschoten. Wij zijn heel trots op hen. En we moeten steeds huilen als we hierover praten. Vertel dit in je land. Wij moeten hen nooit vergeten.’

10.30

‘We gaan spannende dagen tegemoet. Ik heb alle vertrouwen in ons Oekraïense leger. Zij zullen ons beschermen en wij zullen nooit opgeven. Ik hoop dat we het overleven. Mijn zoon geeft me telkens de stand van zaken door. Hij weet precies waar er gevochten wordt. Nooit zullen wij onze mooie hoofdstad opgeven. Слава Україні – Leve Oekraïne!

‘Wat me steeds opvalt is de rustige houding van mensen om me heen. Er is geen geschreeuw, geen drukte, alles is kalm en vredig. Er staan wel rijen in winkels omdat mensen voedsel en water willen inslaan, maar ook dat gaat gemoedelijk. Hetzelfde bij geldautomaten of bij tankstations. Men is beleefd naar elkaar. In sommige winkels kun je ook nog met pin betalen. Ik zie ook dat mensen massaal bloed doneren. Er kwamen het afgelopen weekend zelfs zoveel mensen, dat de dokters geen tijd hadden om het af te nemen. Ik ben heel trots op ons land.’

10.45

‘Ik probeer kalm te zijn. Wil je mijn achternaam niet vermelden in de krant? We horen hier dat er lijsten rondgaan van Oekraïense activisten die ze als eersten zullen arresteren. Ik heb me altijd erg uitgesproken op sociale media, dus ik moet voorzichtig zijn. We gaan nu wat eten en proberen te rusten. Dankjewel voor al je aandacht voor mij. Обнимаю – ik omhels je.’