REPORTAGE Grondbezit

Grondadel voelt de dreiging:
hoeveel generaties komen er nog na ons?

De Nederlandse adel verloor de afgelopen eeuw veel grond, vaak landgoederen met kasteel. Toch drongen zo’n dertig families nog door tot de Volkskrant Top 300 Grootgrondbezitters. Om te overleven moet de grondadel alles uit de kast halen: van natuurbegraafplaats tot fietsroute.

Wij houden het hier warm voor de volgende generatie, zegt Frederik graaf van Lynden van Sandenburg. Hij zit bij het haardvuur in de bibliotheek van kasteel Sandenburg in het Utrechtse Langbroek, gelegen tussen Doorn en Wijk bij Duurstede. Die volgende generatie, dat zijn zijn studerende dochter in Leiden, zijn zoon op school in Engeland en nog eens twaalf neven en nichten. Zij erven straks het landgoed, of beter gezegd de aandelen van de besloten vennootschap (bv) Landgoed Sandenburg.

Laura gravin van Lynden van Sandenburg reikt een glas rode wijn aan. Aan de muren hangen enkele tientallen geweien. ‘Vlees kopen we zelden’, vertelt Frederik. ‘Wij eten van de jacht. Of van eigen koeien, kippen of varkens. Die hebben op Sandenburg een goed leven.’

  • Landgoed Sandenburg

  • Frederik en Laura graaf en gravin van Lynden van Sandenburg.

Rond het kasteel is er genoeg ruimte om boodschappen te doen met het jachtgeweer. Het landgoed Sandenburg beslaat zo’n 600 hectare aan bos- en landbouwgrond. Die omvang is goed voor plek in de middenmoot van de Volkskrant Top 300 Grootgrondbezitters. In die lijst staan nog zo’n dertig eigendommen verbonden met een naam uit het ‘rode boekje’, het Nederland’s Adelsboek. Samen bezitten zij circa 27 duizend van de 800 duizend hectare in de lijst, nog geen 4 procent.

Lustoorden

Van het grondbezit van de adel rond 1900, van lustoorden met parken en jachtvelden tot exploitatiebedrijven met bos en weidegrond, is nu nog maar een klein deel over. De meeste adellijke families hebben geen grondbezit meer van enige omvang, zegt historicus Renger de Bruin, ‘niet meer althans dan huis en tuin’.

De landgoederen waren ooit gekocht als woonplek of buitenverblijf, maar vooral om landbouw op te bedrijven. Vanwege de hoge prijzen voor gewassen als graan leverde hun grond de eigenaren in grote delen van de 18de en 19de eeuw een vermogen op. Eind 19de eeuw vielen de inkomsten echter scherp terug, onder meer door de import van goedkoop Amerikaans graan.

Vanaf ongeveer 1920 kwam daar nog een probleem bij, vertelt De Bruin. ‘De loonkosten van personeel liepen op, van tuinman tot dienstbode. Ook daardoor werd het lastiger om landgoederen en kastelen te handhaven in de vertrouwde stijl.’

Kasteel Beverweerd.

Opgeven van een landgoed is vaak een pijnlijke beslissing. De Bruin: ‘De identiteit van de adel is vaak sterk verbonden aan de grond. Vooral als je naam is verbonden aan het landgoed of het kasteel.’

Daarbij past ook de neergang van de Nederlandse adel op een ander vlak. Zo’n tweehonderd jaar geleden telde Nederland tussen de 500 en 600 adellijke families. Nu zijn dat er door uitsterven van familienamen nog maar 325, aldus de Hoge Raad van Adel.

Wie zijn grondbezit toch bijeen wilde houden, moest steeds inventiever worden. Dat geldt bijvoorbeeld voor het kiezen van de slimste fiscale constructie en het aanboren van subsidiestromen voor landbouw, natuurbeheer of monumentenzorg. Ook het vinden van de meest aantrekkelijke rechtsvorm werd een manier zijn om kasteel en landerijen bijeen te houden.

Antoinette barones van Lynden

Nog maar een derde van de ‘adellijke grond’ in de Volkskrant-lijst staat op naam van een ‘natuurlijke persoon’. Antoinette barones van Lynden bijvoorbeeld heeft haar bijna 1.900 hectare in Utrecht en Gelderland, waaronder buitenplaats De Poll in het Gelderse Voorst nog gewoon op persoonlijke titel. Dat geldt ook voor Christine gravin zu Solms-Sonnenwalde met de ruim 1.500 hectare van het Twentse landgoed Weldam en Frans graaf zu Ortenburg met zo’n 500 hectare rond het Gelderse kasteel Middachten. Het nadeel van grond op eigen naam: wie zijn bezit na overlijden wil overdragen aan de kinderen, zal zijn landgoed moeten opknippen of een deel van het kroost moeten afkopen met ander vermogen.

De meerderheid heeft gekozen voor een stichting of vennootschap om de eigendom zo bestendig of handig mogelijk te regelen. De kinderloze Marie barones van Heeckeren tot Wassenaer wilde de 6.000 hectare grond van het Twentse Twickel en enkele andere landgoederen veiligstellen als monument van natuur en cultuur en bracht deze in 1953 onder in een stichting. Daarmee volgde zij het voorbeeld van de (eveneens kinderloze) Arnold baron van Ittersum die zijn eigendommen in Overijssel al in de jaren dertig onderbracht in een stichting. Familieleden fungeren als bestuurders van de stichting en blijven zo verbonden (voor enkelen als bewoners) met buitenplaats ’t Rozendael.

Een populairder vehikel is de naamloze of besloten vennootschap. Een belangrijk voordeel daarbij: bij vererving verdeel je niet het landgoed onder de erfgenamen, maar het aandelenpakket. Zo zijn ruim zeshonderd nazaten van Willem Hendrik de Beaufort (1775-1829) via een naamloze vennootschap gezamenlijk eigenaar van het ruim 2.000 hectare grote Landgoed Den Treek-Henschoten.

Landgoed de Aalshorst in Dalfsen van Baron van Dedem.

Een vergelijkbare verdeling van de aandelen vindt plaats bij het landgoed Den Aalshorst, een besloten vennootschap met ruim 500 hectare grond zeventiende-eeuwse is in Overijssel. Godert Willem baron van Dedem bracht het goed al ruim honderd jaar geleden in een besloten vennootschap, om opknippen bij het verdelen onder erfgenamen te voorkomen. Inmiddels zijn enkele tientallen familieleden aandeelhouder.

Erfdeel

Terug bij de open haard op Sandenburg. Dat het landgoed na ruim tweehonderd jaar familiebezit nog altijd zo’n 600 hectare grond telt - en niet bij iedere erfenis werd opgedeeld in stukken - schrijft Frederik van Lynden toe aan het ‘doorgaans geringe’ kindertal in zijn familie en een doorgaans gerieflijke financiële positie. ‘Mijn voorouders waren steeds in staat ieder kind zijn erfdeel te geven en tegelijkertijd het landgoed intact te houden. Om het risico op versnippering voorgoed af te wenden heeft mijn vader Sandenburg in 1994 ondergebracht in een bv. Hopelijk willen ook onze erfgenamen het landgoed voortzetten als aandeelhouders.’

Soms werd er verkocht en dook een ‘burgerlijke’ eigenaar op het bezit. Zo werd het verwaarloosde landgoed ’t Onstein van baron Van der Heyden in 1961 verkocht aan een belegger, die het later doorverkocht aan Hans Melchers, oud-ondernemer en oprichter van Museum More in Gorssel.

  • Landgoed beverweerd.

  • Landgoed de Aalshorst.

Een andere keer zette een erfgenaam alles op alles. Jonkheer Volker Repelaer en zijn broer en zus erfden Deelerwoud, een landgoed van zo’n 550 hectare. Hij kocht zijn familieleden uit, koesterde het gebied als parel der natuur en bepaalde dat zijn bezit na zijn overlijden (in 2014) werd ondergebracht in een stichting. Die klaagt echter nog steeds over de zware financieringslasten van die uitkoopactie. Het landgoed kampt met achterstallig onderhoud en wil geld gaan verdienen met de verhuur van appartementen.

Toen de grootvader van Frederik overleed waren de gebouwen op Sandenburg in slechte conditie. De opbrengsten van pacht en bosbouw waren laag. ‘Het beheer van het landgoed was schrapen geworden, zakelijk gezien. In de jaren zestig en zeventig moest er geld bij. Het was de tijd dat je een rentmeester in dienst had. Die deed het beheer. Je keurde goed wat hij had verzonnen, daar kwam het wel op neer.’

Natuurschoonwet

Die oudere generatie profiteerde al wel van de introductie van de Natuurschoonwet van 1928. Wie vrijstelling wilde van erfbelasting en andere aanslagen, moest het gemene volk toegang geven tot zijn grond. Een pijnlijke knieval, maar wel een belangrijke manier om veel geld te besparen. Zo bleef er bijvoorbeeld kapitaal over om erfgenamen af te kopen, in plaats van hen een gedeelte van het landgoed over te dragen. René Dessing, bestuursvoorzitter van de stichting Kastelen historische Buitenplaatsen en Landgoederen (sKBL), huldigt de regeling: ‘Veel landgoederen zijn door die wet niet verkocht of verdeeld onder de erfgenamen, maar gaaf bewaard gebleven.’

Maar vaak was zelfs dat fiscale voordeel niet genoeg. Na de Tweede Wereldoorlog zag je de grootste golf van het afstoten van grond, kastelen en buitenhuizen, vertelt historicus De Bruin. ‘Tot in de jaren zeventig werd om de haverklap een landgoed verkocht of overgedragen aan een stichting als het Geldersch Landschap.’

Landgoed  Sandenburg.

Toen zijn vader landgoed Sandenburg erfde was het hoog tijd voor een nieuwe aanpak, vond Frederik van Lynden (58, jurist en mede-eigenaar van een brouwerij van bier in opdracht). ‘Ik heb zelf ook nogal gehamerd om werk te maken van het verdienmodel. We hebben voor de verhuur een paar bijgebouwen omgevormd tot kantoor. Dat ook een deel van het kasteel zou worden verhuurd, daar stak mijn vader een stokje voor. Als het huis wordt verhuurd, verliest het landgoed zijn ziel, vond hij. Daar had hij wel gelijk in. Tegelijkertijd was hij ook wel nuchter over het bezit. Als het landgoed teveel een last werd, moesten we niet schromen om actie te ondernemen, ook als dat verkoop zou zijn.’

Neem je het management van het landgoed niet serieus, dan houdt je het niet lang vol, weet Van Lynden. ‘Althans wij niet. Mensen denken vaak dat een landgoed er is om mooi te zijn, voor de aardigheid. Dat geldt misschien voor de buitenhuizen aan de Vecht. Maar een landgoed als dit is een onderneming. Het moet renderen.’

Zwarte cijfers

Inmiddels is het achterstallig onderhoud weggewerkt, zijn de gevels weer stralend wit en worden opnieuw zwarte cijfers geschreven. ‘Er zijn nu drie geldstromen, redelijk gelijk verdeeld. Dat zijn om te beginnen de inkomsten uit bebouwd onroerend goed, van de erfpacht van vijftien woonhuizen tot de verhuur van kantoren. Dan is er de agrarische pacht van zes boerderijen op ruim 300 hectare landbouwgrond. En vervolgens de overheidsbijdrage, zoals subsidie voor bosbeheer en natuurontwikkeling.

Ook Frederik en Laura zijn huurder geworden - van het kasteel. Zijn zus is er de bovenbuurvrouw. ‘We betalen een volwassen huur - je wilt geen ruzie in de familie. We moesten vooraf wel even nadenken over de kosten.’ Laura: ‘De stookkosten zijn niet mals. Gelukkig heeft Sandenburg niet van die grote zalen. Voor een kasteel voelt het nog steeds gezellig aan, heel homey. Maar toch kan het hier aardig koud zijn in de winter, ook al loop je met een deken om.’

  • Kasteel Beverweerd adelijk landgoed in verval.

Dat het ook anders kan gaan bewijst kasteel Beverweerd op het gelijknamige landgoed nabij Utrecht. Dat werd in 1958 van de hand gedaan door Lutgardis gravin van Rechteren Limpurg. Het gebouw was een internationale school, stond lang leeg door een mislukt plan voor huisvesting van vegetarische ouderen, is deels verhuurd aan de voormalig kunstvervalser Geert Jan Jansen en inmiddels eigendom van een vastgoedondernemer die de boel nog eens grondig moet opknappen. De omringende landerijen en boerderijen zijn nog wel in de familie. Na het overlijden van Lutgardis kwam het beheer in handen van haar dochter Odilia gravin zu Castell Castell, gehuwd met Heinrich Prinz Reuss, de huidige eigenaar van de ruim 350 hectare.

Klimaatverandering

De toenemende schaarste van grond in Nederland, voor bijvoorbeeld nieuwe natuur, woningbouw of extensieve landbouw, geeft enige nieuwe luister aan de landgoederen. Het biedt de grondeigenaar een steeds betere onderhandelingspositie, of het nu gaat om de prijs van de agrarische grond, de ruil van percelen of staatssteun voor natuurbeheer. Voorlopig zijn er vooral uitdagingen, tempert Dessing van de kastelenstichting de verwachtingen. De eigenaren kampen volgens hem met gecompliceerde subsidieregelingen, die vaak verschillen per provincie. Ook de klimaatverandering leidt tot nieuwe problemen. ‘De schade daarvan aan bomen en bossen op landgoederen is schrikbarend, vooral in het oosten van het land.

Landgoed  Sandenburg.

In de keuken van kasteel Sandenburg gaat het denken over de toekomst ondertussen gewoon door. Het is ‘constant brainstormen’ over nieuwe inkomsten. Andere landgoederen kozen voor een natuurbegraafplaats of een mountainbike-route, maar dat is op hun landgoed geen optie. Sinds drie jaar is Laura van Lynden van Sandenburg-Van Deelen (52, archeologe) de drijvende kracht achter de verhuur van de grote oranjerie, voor vergaderingen en partijen. Achter de hoge ramen doet inmiddels ook Rijdende Rechter John Reed zijn uitspraken.

Leuk als het lukt, met dat soort activiteiten, zegt Frederik. ‘Maar ik wil niet het heilige boontje uithangen. Soms vind ik het best wel druk allemaal. Maar dan is het ook wel weer fijn om te horen: wat is het mooi hier. We voelen de verantwoordelijkheid tot instandhouding van dit landgoed. Voor de familie - wij heten immers naar het landgoed en niet andersom. En uiteindelijk voor iedereen.’

Landbezit verbonden aan de Nederlandse adel uit de Volkskrant top 300 grootgrondbezit

14. Stichting Twickel, 5.779 hectare

De stichting Twickel, vernoemd naar het gelijknamige landgoed in Twente, omvat in totaal zeven landgoederen, onder meer in Wassenaar, het Veluwse Dieren en net over de grens in Duitsland. Sinds 1831 was Twickel bezit van de familie Van Heeckeren van Wassenaer. De laatste barones bracht al haar landgoederen bij gebrek aan directe opvolgers onder in een stichting. Het kasteel wordt tegenwoordig bewoond door verre familie, Roderik Graf zu Castell-Rüdenhausen.

41. Landgoed Den Treek-Henschoten N.V., 2.170 hectare

Ruim zeshonderd nazaten van Willem Hendrik de Beaufort (1775-1829) zijn vennoot in Den Treek-Henschoten, een landgoed ten zuiden van Amersfoort. De Utrechtse gedeputeerde De Beaufort kocht Den Treek aan als zomerverblijf en exploitatielandgoed. De inkomsten uit bosbouw zijn verpulverd, nu is agrarische pacht de voornaamste inkomstenbron. De opbrengsten zijn onder meer voor natuurherstel en nieuwe grondaankopen. Het landgoed wordt zakelijk geleid. Voor de feestjes is er een aparte familiestichting.

Lees meer over grootgrondbezit

Extra woningen, natuur, landbouw of toch duurzame energieopwekking? Grootgrondbezitters hebben een doorslaggevende stem bij het toekomstige gebruik van de schaarse ruimte in Nederland. Ontdek hier wie de grootste grondbezitters zijn en hoe groot hun land is, vergeleken met je eigen tuin of woonwijk.

Volg ons