Beeldende kunst

De Volkskrant koos
zes opvallende objecten
uit het spectaculaire nieuwe
Depot Boijmans Van Beuningen

In het nieuwe Depot Boijmans van Beuningen in Rotterdam is kunst te zien, maar het is geen museum. Hier wordt kunst niet getoond, maar bewaard en geconserveerd. En tóch kun je er pareltjes ontdekken. Zoals deze zes. 

Beeldende kunst

De Volkskrant koos
zes opvallende objecten
uit het spectaculaire nieuwe
Depot Boijmans Van Beuningen

In het nieuwe Depot Boijmans van Beuningen in Rotterdam is kunst te zien, maar het is geen museum. Hier wordt kunst niet getoond, maar bewaard en geconserveerd. En tóch kun je er pareltjes ontdekken. Zoals deze zes. 

‘In het museum gaat het over de verhalen die een kunstwerk vertelt, in het depot gaat het over de vraag: hoe gaat het met het object zelf?’ Zo vat directeur Ina Klaassen het verschil samen tussen Museum Boijmans Van Beuningen en het gloednieuwe, als eerste ter wereld volledig publiek toegankelijke Depot Boijmans Van Beuningen. Bij de persopening op maandag 1 november benadrukken Klaassen en co-directeur Sjarel Ex dat een bezoek aan het depot iets anders is dan een bezoek aan het museum. ‘Meer dan de helft van de medewerkers van Boijmans houdt zich bezig met het verzorgen van de kunstwerken’, zegt Ex. ‘Die kant zie je in het museum nooit en hier juist wel.’

Hoe bewaar je een kunstwerk, hoe vervoer je het en hoe onderhoud je het? En hoe komt er bijvoorbeeld een lijst rond een schilderij? Dit soort vragen zijn leidend in de verhalen die de bezoekers te horen krijgen in deze dromenfabriek vol trappen, spiegels, vitrines en doorkijkjes.

Je merkt het verschil meteen als je een blik werpt op de indeling van de deeldepots. Die hebben namen als ‘hangende objecten’, ‘gecombineerde materialen groot’, en ‘anorganische materialen klein’. De kunst is hier niet geordend op soort, stroming, of tijdvak. Het gaat om de fysieke kwaliteiten van het werk, zoals of het licht of zwaar is, klein of groot.

Het kan zomaar voorkomen dat je op een rek een Ottomaans tegeltableau aantreft naast een hedendaags assemblageschilderij: allebei zware, hangende objecten. Of dat je een oude bakelieten telefoon vindt naast een sculptuur van epoxyhars, want die hebben allebei een donkere, redelijk koele ruimte nodig. Dat laatste is het allerbelangrijkste in de indeling. Ieder materiaal vereist weer een andere temperatuur en luchtvochtigheid. In het depot zijn vijf klimaatzones.

Door het gebouw mag je (met een toegangskaartje) vrij dwalen, maar in de deeldepots waar de kunst wordt bewaard mag je alleen met een gids komen. Om de temperaturen op peil te houden mag dat bovendien maar met maximaal 13 bezoekers per uur, voor maximaal 10 minuten. Een paar depots zijn überhaupt niet toegankelijk voor publiek. Omdat fotografie erg gevoelig is voor temperatuurschommelingen mogen in dit deeldepot geen bezoekers komen. De ruimte voor kleurenfotografie is het koudst: 8 tot 9 graden. In het aangrenzende zwart-witfotografiedepot is het twee keer zo warm. V ging alvast kijken en koos uit de (toegankelijke) depots zes opvallende objecten.

Portret van Don Caspar de Bracamonte y Guzman, ca. 1648 Gerard ter Borch (II)

Depot: Hangende objecten
Materiaal: Olieverf op koper
Aangekocht in: 1958
Voor het laatst op zaal:
In 2019, in de tentoonstelling Velázquez, Rembrandt, Museo Nacional del Prado, Madrid (SP)

Als dit schilderij niet zo klein was, zou het altijd op zaal hangen, staat in de online collectiegids van het museum. ‘Het is een bijzonder werkje’, zegt conservator oude kunst Ruben Suykerbuyk, ‘maar in de meeste tentoonstellingen raakt het al snel ondergesneeuwd.’ Met 12 bij 9,5 centimeter is dit het kleinste schilderij uit de collectie oude kunst.

Foto Studio Tromp

Het portretje hangt aan een rek in het waaiervormige depot voor ‘hangende objecten’. Dat zijn, u raadt het al, overwegend schilderijen. Met circa 2.500 schilderijen van 650 jaar oud tot 65 dagen oud, is ‘hangende objecten’ het grootste depotcompartiment. De schilderijen hangen op uitschuifbare rekken, links de oude kunst, rechts modern en hedendaags. Zelf mag je de rekken niet uitschuiven, rondleiders mogen dat wel. Dan kun je niet alleen de kunst bewonderen, maar ook het knappe Tetris-spel dat de art handlers (de mensen die de kunstvoorwerpen op de juiste plek zetten) hebben gespeeld om alle schilderijen op de rekken te passen.

Landschap met touwtje springend meisje, 1936 Salvador Dalí

Depot: Hangende objecten
Materiaal: Olieverf op doek
Aangekocht in: 1977
Voor het laatst op zaal: In 2018, in de tentoonstelling Dal Nulla al Sogno, Fondazione Ferrero, Alba (IT)

Aan de andere kant in het schilderijendepot hangt dit drieluik van surrealist Salvador Dalí. Dit doek is juist weer zo groot dat het een heel rek in beslag neemt. Het is een van de grootste schilderijen in de collectie: 301,4 cm hoog, 466,5 cm breed en 10,5 cm diep.

Dat schilderijen ook een dieptemaat hebben, vergeten we nogal eens, schrijft directeur Sjarel Ex in het boek dat bij de opening van het depot wordt uitgegeven. Sommige oude schilderijen zijn op dikke planken gemaakt, andere schilderijen hebben diepe lijsten die je als kijker het schilderij in trekken. Vanwege die verschillende dieptematen staan de rekken in het schilderijendepot allemaal 40 centimeter uit elkaar.

Foto Studio Goedewaagen

Landschap met touwtje springend meisje werd in 2010 op zaal gerestaureerd terwijl het publiek mee kon kijken. Mede dankzij het succes daarvan kun je nu in het nieuwe depot ook meekijken in de verschillende restauratieateliers. Je kunt de werkzaamheden vanaf de gang volgen, door het raam.

Look 18, Van Gogh Girls, Haute Couture Collection, 2015Viktor&Rolf

Depot: Gecombineerde materialen extra groot
Materiaal: Vlisco-katoen, zijden organza, tule, schuim, koperdraad, mokuba zijden satijn, stro, metalen belijning, carbon, ijzerdraad
Aangekocht in: 2015
Voor het laatst op zaal: In 2018, in de tentoonstelling Viktor&Rolf: Fashion Artists 25 years, Kunsthal, Rotterdam

Kledingstukken zijn op zich makkelijk en compact op te bergen. Dat geldt dan weer niet voor kledingstukken die haast kunstwerken zijn, zoals de vele jurken van ontwerpersduo Viktor&Rolf in de Boijmans-collectie. Die nemen zo veel ruimte in dat ze alleen in het depot ‘gecombineerde materialen extra groot’ passen.

In grote houten kisten staan de ontwerpen hier opgeslagen. Sommige kisten zijn helemaal dicht, andere zijn afgedekt met half doorzichtig plastic, en weer andere, zoals deze creatie uit de lente/zomercollectie 2015, kun je tussen de andere kisten door bekijken.

Foto Tom Haartsen

De open kist geeft een inkijkje in hoe deze ingewikkelde creaties vervoerd worden als ze bijvoorbeeld worden uitgeleend aan een ander museum. Ze reizen in de kist, op een paspop die met houten dragers en piepschuim stevig is vastgezet. Zo is de kans het kleinst dat de jurk tijdens het vervoeren gaat schuiven en beschadigd raakt.

The Car (De auto), 1964 Marisol

Depot: Organische en gecombineerde materialen groot
Materiaal: Hout, multiplex, verf, aluminium, gips
Aangekocht: 1972
Voor het laatst op zaal: In 2018, in de tentoonstelling Kunst van formaat, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

De auto van de Amerikaans-Venezolaanse pop-artkunstenaar Marisol is tussen de meubelstukken in dit depot een beetje een vreemde eend in de bijt. Op de planken van de stellingkasten in het depot ‘organische en gecombineerde materialen groot’ staat een vrolijke chaos aan objecten door elkaar: grote koekoeksklokken, fietsen, tapijten en stoelen, heel veel stoelen. Net zoals in het andere ‘grote gecombineerde materialen’-depot is het formaat van de voorwerpen hier de verbindende factor. Anders dan in dat depot gaat het hier veel om houten objecten.

Foto Jannes Linders

Ook de auto is vooral van hout, met een paar details van andere materialen, zoals aluminium deurklinken en gipsen maskers van de passagiers. De auto bestond oorspronkelijk uit twee stukken die afzonderlijk vervoerd konden worden. Tegenwoordig vervoert het museum het kunstwerk als een geheel, zoals je kunt zien aan de kist eromheen.

Infinity Mirror Room – Phalli’s Field, 1965 (1998) Yayoi Kusama

Depot: Gecombineerde materialen extra groot
Materiaal: Textiel, spiegel, mdf
Aangekocht: 2010
Voor het laatst op zaal: In 2019, voor het museum dicht ging voor de verbouwing die tot 2026 zal duren

Gek gezicht: zo ziet een van de meest iconische kunstwerken uit de collectie van het Boijmans er dus uit in ruste. De installatie Phalli’s Field was in 1965 een van de eerste spiegelkamers die de nu wereldberoemde Yayoi Kusama maakte. Het is een sleutelwerk uit haar meer dan vijftig jaar omspannende oeuvre. Met stippen, fallussen en eindeloze spiegelingen maakte de Japanse kunstenaar een omgeving die je als bezoeker helemaal onderdompelt. De versie die in bezit is van Boijmans Van Beuningen maakte Kusama in 1998, de oorspronkelijke installatie uit 1965 is niet bewaard gebleven.

Foto Jannes Linders

In het depot liggen de fallusvormige kussens opgeslagen in kratten die zijn afgeschermd met plastic tegen het stof. Een ander deel van de fallussen tref je aan in het restauratieatelier voor textiel en fotografie. ‘De stof was in de loop van de tijd vies geworden’, vertelt hoofd conservering en restauratie Christel van Hees. Een restauratieteam is nu aan het onderzoeken wat voor vlekken het zijn. ‘Zijn ze er van buitenaf opgekomen, of is de stof verkleurd? Daar proberen we achter te komen.’

Dustcollector Post Babylon, 2013Sebastiaan Straatsma

epot: Kunststoffen
Materiaal: Gekleurd epoxyhars, handgespoten
Aangekocht: 2013
Voor het laatst op zaal: In 2013, in de tentoonstelling Hand Made, Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam

Deze sierpot van handgespoten epoxyhars zweeft een beetje tussen gebruiksvoorwerp en autonoom kunstwerk in. Daarmee past hij perfect in het kunststoffendepot. Hier tref je namelijk allerlei objecten aan, van een design eierdop uit 1920 tot een platenspeler uit 1960 en een hedendaagse sculptuur van Atelier Van Lieshout. Kunststof is een verzamelnaam voor materialen die synthetisch zijn ontwikkeld, van hard tot zacht, van glimmend tot mat, van flexibel tot stijf. Vanaf eind 19de eeuw worden kunststoffen gebruikt in gebruiksvoorwerpen en tegenwoordig zie je ze ook vaak terug in hedendaagse kunst omdat ze licht, goedkoop en op allerlei manieren toepasbaar zijn.

Foto Tom Haartsen

Voor het museum vormt het conserveren van kunststoffen een uitdaging. Elke soort reageert op een andere manier op het verstrijken van de tijd. Het materiaal kan verkleuren, verkruimelen, verpulveren of plakkerig worden. Om deze processen te vertragen staan de kunststof voorwerpen samen in een relatief donkere ruimte met een constante temperatuur van ongeveer 20 graden.