Reconstructie

De Brexitdeal die onvermijdelijk was

Het was een achtbaan, maar niet een waar Brussel en Londen voor hun plezier in zaten. Tergend langzaam kwamen de onderhandelingen op gang, woest slingerend ging het vervolgens naar beneden om met piepende remmen net op tijd - en met alle passagiers nog aan boord - het handelsakkoord af te leveren. Een reconstructie.

En dan, als alle mogelijke deadlines zijn verstreken, komt donderdagmiddag iets voor vieren toch het verlossende woord: de deal is rond. Op het nippertje, typisch EU, maar het handelsakkoord met het Verenigd Koninkrijk is dan ook het omvangrijkste dat de Unie ooit heeft gesloten. Negen maanden onderhandelden Brussel en Londen, negen maanden van oplopende frustratie en afnemende verwachtingen. Maar uiteindelijk wint het verstand: geen deal is simpelweg onverkoopbaar tijdens de grootste economische crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. ‘Eindelijk kunnen we Brexit achter ons laten’, zegt voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie. Ze kijkt er, ondanks een doorwaakte nacht, monter bij.

De manier waarop het Verenigd Koninkrijk de EU op 31 januari dit jaar verliet, was een voorbode van wat de onderhandelingen zouden geven. Het vertrek van de Britten die donkere januarinacht, verloopt liefde- en emotieloos. In het Brusselse Europagebouw waar de lidstaten vergaderen, worden even voor middernacht alle Britse vlaggen weggehaald. Fotografen zijn niet welkom. Eén vlag gaat naar het nabijgelegen Huis van de Europese Geschiedenis.

In het Europees Parlement een dag eerder, heffen parlementariërs nog Auld Lang Syne aan, een Brits afscheidslied. Her en der vloeit een traan. De Kroatische ambassadeur evenwel, op dat moment EU-voorzitter, zegt namens al haar collega’s tegen de laatste Britse EU-ambassadeur: ‘Goodbye and good riddance!’, oftewel: ‘Dag! Opgeruimd staat netjes!’ De Kroatische verkeert in de veronderstelling dat good riddance een ander woord is voor good luck. Volgens diplomaten vat deze vergissing kernachtig het 47-jarige EU-lidmaatschap van de Britten samen.

Verdrag van Versailles

Beide partijen – EU en het Verenigd Koninkrijk – zijn bij de start van het handelsoverleg gewaarschuwd. De voorgaande drie jaren (2016-2019) waren het toneel van even tumultueuze als onnavolgbare taferelen aan Britse zijde (‘Order! Order!’) – en frustratie aan EU-kant – bij het opstellen van de Terugtrekkingsakte, het verdrag dat de boedelscheiding (rekening, rechten burgers, positie Noord-Ierland) vastlegde.

Dat nooit meer, klinkt het begin februari van dit jaar. EU-ambtenaren en diplomaten gruwen bij het idee van nog zo’n uitputtingsslag. De Britten bij de gedachte aan een nieuwe vernedering, want zo wordt de Terugtrekkingsakte door hen ervaren. ‘Het Verdrag van Versailles voor het Verenigd Koninkrijk’, zegt ook een EU-ambtenaar. De scheiding was gedicteerd door Brussel, mede doordat de toenmalige Britse premier Theresa May thuis consequent werd getackeld door haar aanstormende opvolger Boris Johnson.

Boris Johnson in 2016 met toenmalig premier Theresa May. Foto Getty

Op 3 februari stelt de Europese Commissie het Europese ontwerp-mandaat op voor de handelsgesprekken. Drie weken later gaan de 27 lidstaten akkoord, het document telt 46 pagina’s. Medio maart volgt een volledig uitgewerkt ontwerp-handelsakkoord (440 pagina’s). De Europese molens draaien onvermoeibaar en – als het moet – snel.

De EU gaat voor een brede en diepe handelsrelatie met de Britse buren. Niet vreemd, het Verenigd Koninkrijk is een belangrijke handelspartner en zijn vertrek uit de EU betekent niet dat het Britse eiland uit de Noordzee verdwijnt. Hoofdonderhandelaar Michel Barnier en de lidstaten baseren zich op de politieke verklaring die de EU en Johnson vier maanden eerder (17 oktober 2019) ondertekenden: 27 pagina’s waarin Brussel en Londen zich uitspreken voor veel meer dan tarief- en importvrije goederenstromen, met respect voor elkaars regels en gebaseerd op wederzijds vertrouwen en eerlijke concurrentie.

Het duurt vier maanden eer de EU beseft – en accepteert – dat Londen iets heel anders wil. Dat Johnsons handtekening ‘in de Britse mist is opgelost’. ‘Daarvoor moest de Unie wel door alle fases van de rouwverwerking heen’, erkent een diplomaat.

De EU had beter kunnen weten. Op 17 februari – de eerste onderhandelingsronde moet dan nog beginnen – geeft de Britse onderhandelaar David Frost een opmerkelijke lezing in het hol van de leeuw: in Brussel, bij de ULB-universiteit. Reflecties op de revoluties in Europa, is de titel van zijn verhaal. Frost ziet de Brexit als de recentste revolutie, die van de burger tegen de dominante EU.

Dat het Verenigd Koninkrijk de club heeft verlaten, kan volgens hem niemand verrassen. ‘Groot-Brittannië was als een gast die genoeg had van het feestje en op zoek was naar de uitgang’. Hij waarschuwt Brussel dat het naïef is om te denken dat Londen zich nu via de achterdeur – een handelsakkoord – alsnog vastlegt op het volgen van de Europese regels. ‘Dan mis je de essentie van het (Brexit)project’, aldus Frost: take back control.

Onderhandelaar namens het Verenigd Koninkrijk David Frost (links) en EU-onderhandelaar Michel Barnier bij de eerste onderhandelingsronde begin maart 2020 in Brussel. Foto ANP

Frost zegt dat zijn land een vrijhandelsverdrag wil zoals tussen de EU en Canada, dus niks diepe en alomvattende handelsrelatie. ‘Zo niet, dan zijn we bereid handel te drijven op de voorwaarden zoals Australië die heeft.’ Een cynische grap van Frost, want de EU heeft helemaal geen handelsverdrag met Australië. Deze grap zal nog vaak terugkomen aan Britse zijde.

De door de Bank of England en vele andere economische instituten voorspelde economische rampspoed bij een no deal wuift Frost weg met een naar Keynes verwijzende kwinkslag: ‘Laten we ons niet tot slaaf maken van een of andere afgedankte econoom.’

Esprit de corps

De eerste onderhandelingsronde begint op maandag 2 maart in Brussel. Aan de vooravond spreekt Frost zijn team van ongeveer honderd man toe. ‘Voor het eerst in ruim veertig jaar sluit het Verenigd Koninkrijk weer zelf een handelsverdrag. Jullie schrijven geschiedenis.’ Een Britse diplomaat spreekt over een ‘emotioneel moment, belangrijk voor de esprit de corps’.

Donderdagmiddag, na afloop van die eerste ronde, somt Barnier de grootste knelpunten op: eerlijke concurrentie (gelijke regels voor Britse of Europese bedrijven); toezicht op gemaakte afspraken; en de toegang van Europese vissers tot de Britse viswateren. Het zullen tot de laatste dag de belangrijkste obstakels blijven.

De toegang van Europese vissers tot de Britse viswateren is een van de knelpunten in de onderhandelingen. Foto Getty

Corona en lockdowns maken dat de volgende drie onderhandelingsronden per video plaatsvinden. Barnier en Frost blijken in maart besmet met covid-19, Johnson in april. Betrokkenen verzekeren dat zonder de corona het verloop van de onderhandelingen niet wezenlijk anders was geweest. ‘Het kabbelde voort, een mager stroompje’, stelt een EU-diplomaat. Verslagen over die ronden hadden ‘een extreem repetitief karakter’.

De positie van de EU wordt getypeerd als ‘kamperen op de ingenomen positie’. Van Britse zijde komen mondjesmaat ‘non-papers’ en ‘tekstvoorstellen’. Dat het Verenigd Koninkrijk uit is op een mager akkoord, blijkt uit niets. Tot hun verbazing (en vermaak) merken Barniers medewerkers dat de Britse teksten geregeld afkomstig zijn (‘copy and paste’) uit handelsverdragen die de EU met andere landen heeft afgesloten. ‘We konden de Britse collega’s dan uitleggen wat er precies mee werd bedoeld’, zegt een EU-ambtenaar. ‘The Best of Before’, betitelen diplomaten deze Britse inzet.

Er wordt per video gesproken aan elf zogenoemde onderhandelingstafels, elk over een specifiek deelonderwerp zoals transport, goederen, energie, visserij en toezicht op gemaakte afspraken. Binnenskamers, in de slagschaduw van corona, erkent Frost dat hij geen duidelijk mandaat heeft van 10 Downing Street. ‘We ploeterden dapper voorwaarts, en dan weer achterwaarts’, omschrijft een diplomaat de onderhandelingen.

‘Umpf’

Medio juni begint het te dagen (en knagen) dat Brussel en Londen slaapwandelend op een voor iedereen nadelige no deal afstevenen. Johnson heeft een verlenging van de overgangsperiode – de periode tot 1 januari waarin het Verenigd Koninkrijk nog ongestoord handel kan drijven met de EU – afgewezen. Een nieuw handelsakkoord moet in het najaar gereed zijn willen de lidstaten, het Europees en het Britse parlement het op tijd kunnen goedkeuren.

Op 15 juni volgt een video-overleg op het ‘hoogste politieke niveau’. Johnson, Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, EU-president Charles Michel en voorzitter David Sassoli van het Europees Parlement concluderen dat het tijd is voor een ‘nieuwe impuls’ voor de onderhandelingen. Voor de Britse media spreekt Johnson over wat ‘umpf’ in de gesprekken en ‘een tijger in de tank’. De Britse premier ziet ‘geen enkele reden’ waarom de onderhandelingen niet in juli afgerond kunnen zijn.

Premier Boris Johnson belt in juni 2020 met voorzitter van de Europese Commissie Urusla von der Leyen, voorzitter van de Europese Raad Charles Michel, voorzitter van het Europees parlement David Sassoli en EU-brexitonderhandelaar Michel Barnier. Foto Hollandse Hoogte / EPA

Het optimisme maakt niettemin snel plaats voor dezelfde gezapigheid, ook al worden de onderhandelingen nu weer fysiek gevoerd. Het wordt een hete zomer, maar dan wel buiten, niet in de vergaderzaaltjes. En dat is opmerkelijk, want de EU is wel degelijk aan het schuiven.

Achter de schermen heeft de EU haar eis over eerlijke concurrentie – ‘gelijk speelveld’ in onderhandelaarsjargon – behoorlijk anders ingevuld. Het idee van ‘dynamisch aanhaken’ (het Verenigd Koninkrijk volgt de standaarden van de EU) is losgelaten. ‘De passie van Londen tegen de EU gaf ons geen andere keuze’, zegt een EU-ambtenaar. ‘We konden niet blijven plakken aan onze EU-wetten.’

De EU gooit het over een andere boeg: laten we vastleggen wat de principes van eerlijke concurrentie zijn, Londen bepaalt vervolgens zelf hoe dat wettelijk wordt ingevuld. Daar hoort wel effectief toezicht bij: als Londen of Brussel vindt dat de andere partij de afspraken schendt, zijn direct sancties mogelijk. Ook over vis doet de EU een concessie: ze streeft niet langer naar behoud van de status quo. Het is geen toeval dat de regeringsleiders in juli 5 miljard euro reserveren voor sectoren zoals de visserij, die getroffen worden door de Brexit. Zoals een diplomaat het achteraf formuleert: ‘In stilte had de EU haar mandaat verlaten.’ En de Britten wisten dat.

‘Dikste middelvinger’

Op 9 september schiet iedereen in Brussel uit zijn stoel, alleen niet vanwege een doorbraak bij de onderhandelingen. Het is op deze woensdag dat de Britse regering compleet onverwacht een wetsvoorstel neerlegt waarmee ze internationale afspraken, zoals de Terugtrekkingsakte en een nieuw handelsverdrag, aan haar laars kan lappen. ‘Een absoluut dieptepunt’, zegt een diplomaat. Een ander spreekt over ‘de dikste middelvinger’ die Londen naar Brussel kon opsteken.

Volgens Johnson is deze wet noodzakelijk omdat de Terugtrekkingsakte – die hij zelf heeft ondertekend – ondanks de ruim vijfhonderd pagina's die het telt te veel onduidelijkheden zou bevatten. Britse ambtenaren in Brussel kunnen de juridische torpedo van hun premier niet goed verklaren, behalve met verwijzingen naar spookverhalen in de Britse media over een ‘voedselblokkade’ van het Verenigd Koninkrijk door grenscontroles.

De Europese Commissie begint een juridische procedure tegen deze ‘flagrante schending’ van de afspraken maar zorgt ervoor dat de gesprekken over een handelsakkoord doorgaan. Onbedoeld rijpt het omstreden Britse voorstel de Europese geesten voor een zeer strikt sanctiemechanisme in een toekomstige handelsdeal.

Ondertussen nadert de Europese najaarstop (15-16 oktober) waarop de EU-leiders zich voor het eerst in lange tijd weer eens over de Brexit zullen buigen. Johnson zet hoog in en bestempelt deze ontmoeting als de uiterste deadline om een akkoord te bereiken. Zoniet, dan: ‘We have to move on.’ Maar in de aanloop naar de top gebeurt er niets. ‘Zeven maanden na de start van de onderhandelingen wisten we nog steeds niet wat de Britten precies wilden. Compleet surrealistisch’, aldus een EU-ambtenaar.

De discussie tussen de 27 leiders verloopt zoals alle EU-toppen over de Brexit in grote eenheid en harmonie. De leiders uiten hun ‘bezorgdheid’ over de trage voortgang van de onderhandelingen, herhalen dat ‘de Unie vastbesloten is een zo hecht mogelijk partnerschap met het Verenigd Koninkrijk tot stand te brengen’ en roepen Barnier op de gesprekken met Frost ‘voort te zetten’.

De eenheid in de EU over de Brexit is uniek. Waar lidstaten normaliter over vrijwel alles steggelen, vormen ze tegenover Londen een gesloten front, ook al zijn de belangen erg verschillend. De leidraad dat het EU-lidmaatschap moet lonen (en scheiden dus lijden betekent), heeft grote hechtende kracht. Pogingen van Britse ministers en ambassadeurs verdeeldheid te zaaien lopen steevast op een mislukking uit.

‘Boze fase’

Direct na afloop van de top explodeert 10 Downing Street. Frost en Johnson beschuldigen de EU van onwrikbaarheid, dat alle concessies van Britse zijde moeten komen en blazen de onderhandelingen op. Britse diplomaten wijzen erop dat het woordje ‘intensiveren’ (van de onderhandelingen) in de eindverklaring is vervangen door ‘voort te zetten’, het ultieme bewijs van het Europese verraad. Dat Barnier na afloop van de top zei dat hij de onderhandelingen graag wilde intensiveren, speelt geen rol. Het Verenigd Koninkrijk bereidt zich ‘vol goede moed en zelfvertrouwen’ voor op het ‘Australië-model’ (de no deal), aldus Johnson.

Terwijl die oktobertop voor Londen juist erg goed nieuws bevat. Na afloop verklaart de Franse president Emmanuel Macron voor het eerst publiekelijk dat Franse vissers niet meer dezelfde toegang tot Britse wateren zullen hebben. En bondskanselier Angela Merkel zegt dat iedereen, ook de EU, zijn rode lijnen moet herschikken.

Het is niet aan de Britten besteed. ‘Het was een therapeutisch moment voor het Verenigd Koninkrijk’, stelt een EU-ambtenaar. ‘Ze zaten in hun boze fase. De Britten hadden een hamer en zochten wanhopig naar iets dat op een spijker leek: het woordje intensiveren.’

Op woensdag 21 oktober is Barnier plots weer welkom. Verwijzend naar een speech die ochtend in het Europees Parlement, waarin de EU-onderhandelaar niets nieuws zegt, concludeert Johnson dat de EU nu wel bereid is de onderhandelingen te ‘intensiveren’ en de soevereiniteit van het Verenigd Koninkrijk te erkennen. ‘Het was een bizar toneelstukje van de Britten waarmee we weer vijf dagen verspeelden’, stelt een EU-ambtenaar.

Michel Barnier in Londen voor de hervatting van de brexitonderhandelingen in oktober 2020. Foto Getty

De dag erop reist Barnier naar Londen en voor het eerst in acht maanden komt er meer dynamiek in de onderhandelingen: er wordt gewerkt met gezamenlijke teksten. Van echte toenadering op de drie grootste obstakels – vis, eerlijke concurrentie, toezicht – is evenwel nog geen sprake. Woensdag 4 november praat Barnier de EU-ambassadeurs bij. ‘Ik weet niet zeker of we op de weg naar een akkoord zijn’, zegt hij achter gesloten deuren. Uit de mond van de immer diplomatiek formulerende Fransman is dat een politieke winstwaarschuwing. Betrokken ambtenaren formuleren het directer: ‘Wie verklaart dat de patiënt is overleden?’

Zaterdagmiddag 7 november spreken Von der Leyen en Johnson elkaar per telefoon. ‘Grote verschillen blijven bestaan’, tweet Von der Leyen na afloop. De Britse premier beaamt dit en zegt dat ‘de inspanningen verdubbeld’ worden om alsnog een akkoord te bereiken.

Enkele uren later roepen de Amerikaanse media Joe Biden uit tot de nieuwe Amerikaanse president. Een tegenslag voor Johnson, die hoopte op een snelle handelsdeal met Trump zodat hij de EU kon negeren. Johnsons misère wordt er die dagen niet kleiner op. Tegen het achtergronddecor van een falend coronabeleid moet zijn belangrijkste adviseur en Brexitbrein Dominic Cummings, een bondgenoot ook van Frost, na een publiekelijk uitgevochten ruzie het veld ruimen. Hij verlaat 10 Downing Street demonstratief via de voordeur, een schoenendoos met persoonlijke spulletjes in de hand en wagonladingen belastend materiaal in zijn hoofd. ‘Het enige theater dat nog open is’, twittert Volkskrant-correspondent Patrick van IJzendoorn over deze vertoning.

En dan begint er iets te schuiven. Tekenend is dat Frost – die eerder klaagde over gebrek aan sturing – nu direct met Johnson belt. ‘Na weken van zeer trage voortgang zien de we laatste dagen meer beweging. Dat is goed! Maar er zijn nog behoorlijk wat meters te maken voor de finish’, zegt Von der Leyen op vrijdag 20 november. Diezelfde dag zegt haar topambtenaar tegen de EU-ambassadeurs dat ‘95 procent’ van het handelsakkoord is afgekaart. ‘Een bewuste spin’, zegt een diplomaat. De 95 procent slaat op het tekstvolume aan niet-controversiële zaken, de drie obstakels liggen nog steeds ongenaakbaar en glimmend op tafel. Diverse lidstaten dringen aan op noodplannen voor een no-dealscenario.

Woensdag 25 november spreekt Von der Leyen over ‘beslissende dagen’ in de onderhandelingen. Meer en meer trekt de Commissievoorzitter de onderhandelingen naar zich toe. Binnenskamers deelt Barnier zijn frustratie met naaste medewerkers: hij wil niet meer naar Londen voor een nieuwe reeks ‘zinloze gesprekken’. Die vrijdag vertrekt hij toch voor wat door velen in Brussel als de ‘make it or break it’-ronde wordt gezien.

Code rood

Al snel belanden Barnier en Frost in ‘de tunnel’, onderhandelaarsjargon voor de fase van zeer intense gesprekken waarvan niets naar buiten mag komen. Dat wekt de nodige onrust in een achttal lidstaten, waaronder Nederland en Frankrijk. Zij vrezen dat Barnier in zijn streven naar een akkoord te veel weggeeft. Als hij op woensdag 2 december via een videolink vanuit Londen de ambassadeurs informeert, krijgt Barnier de indringende boodschap het EU-mandaat niet uit het oog te verliezen. De rode lijnen van de EU ‘zijn tot op de millimeter’ genaderd.

Vrijdagavond 4 december is het code rood. In een gezamenlijke verklaring laten Barnier en Frost weten dat hun grenzen zijn bereikt. Ze ‘pauzeren de onderhandelingen’, heet dat diplomatiek, maar feitelijk zitten de onderhandelingen muurvast. Alle ogen richten zich nu op Von der Leyen en Johnson die elkaar zaterdagavond rond ‘British tea time’ zullen bellen.

Diplomaten wachtten al weken op zo’n gesprek, wetende dat de echte blokkades alleen door de politieke bazen geslecht kunnen worden. Het probleem is dat Johnson eigenhandig, met zijn gehamer op soevereiniteit en ‘geen deal is beter dan een slechte deal’, de politieke prijs voor een compromis hoog heeft opgedreven. Hardcore brexiteers in zijn partij slijpen de messen.

Een doorbraak blijft dan ook uit, Von der Leyen en Johnson geven het een laatste kans. ‘Kennelijk is nog wat meer drama nodig om een deal thuis te kunnen verkopen’, concludeert een diplomaat. Een EU-ambtenaar verzucht: ‘Brexit beantwoordt al lang niet meer aan de normale parameters van tijd en ruimte.’ Zondag gaan de onderhandelingsteams opnieuw in gesprek, dit keer in Brussel. De Ierse premier de kans op een akkoord op 50 procent.

Maandag 7 december praat Barnier de EU-ambassadeurs weer bij, dit keer fysiek. ‘Ontnuchterend’, zeggen aanwezigen, Barnier erkent dat hij de dag ervoor geen steek is opgeschoten met Frost. De geruchtenmachine schiet in een hogere versnelling: Britse media melden dat Johnson klaarstaat om de stekker eruit te trekken. Eerder op de dag is zijn heimelijke poging om met Merkel en Macron te praten, mislukt. Beide leiders laten beleefd weten dat Von der Leyen zijn gesprekspartner is.

Het naderende Brexit-crescendo ontlokt historische bespiegelingen bij diplomaten. ‘Europa telt drie grootmachten: Frankrijk, Duitsland en Engeland. De eerste veroorzaakte grote ellende in de 19de eeuw, Duitsland in de 20ste. Kennelijk denken de Britten dat de 21ste eeuw aan hen is.’

Maandagavond bellen Von der Leyen met elkaar. Het gesprek duurt nog geen uur en levert niets op. Een doorbraak vergt meer dan een telefoontje en dus nodigt Von der Leyen de Britse premier uit voor een diner in Brussel op woensdag. ‘Het laatste avondmaal’, zeggen diplomaten.

Keerpunt

Voor Johnson naar Brussel afreist, sneert hij in het Lagerhuis over ‘Europese eisen die voor geen enkele Britse premier acceptabel zijn’. Het diner duurt langer dan verwacht – drie uur – de verklaring van Von der Leyen na afloop is ultrakort: ‘De verschillen blijven groot’ en ‘Aan het eind van het weekend valt een besluit’. Dat het geen gezamenlijke verklaring is, mag dan een tegenvaller zijn, diplomaten typeren het diner toch als een keerpunt: voor het eerst in al die maanden bemoeit Johnson zich echt inhoudelijk met de kwestie. ‘Het leek alsof hij eindelijk besefte hoe ingrijpend de gevolgen van een no deal zijn. En hoe complex de uitweg.’

De dag erop zijn de regeringsleiders in Brussel voor hun decembertop. Na een doorwaakte nacht – Polen ligt dwars over reductie van de CO2-uitstoot – brieft Von der Leyen de leiders vrijdagochtend over de Brexitonderhandelingen. Acht minuten heeft ze nodig. ‘De kans op een no deal is groter dan op een deal’, concludeert Von der Leyen. Vrijwel tegelijkertijd zegt Johnson in Londen hetzelfde.

Niemand raakt in Brussel is in paniek. ‘De stress over een no deal is verdwenen’, zegt een diplomaat. De noodplannen liggen op tafel. ‘We zijn voorbereid.’

Wapengekletter

Het weekend waarin volgens Von der Leyen ‘een besluit’ zal vallen, begint met wapengekletter in de Britse media. De Daily Mail kopt dat kanonneerboten vanaf 1 januari EU-vissers uit de Britse wateren zullen verjagen.

Stoere taal maar ondertussen doet Johnson op zaterdag een concessie: hij is bereid over sancties te praten als de eerlijke concurrentie wordt ondermijnd. Zondagmiddag concluderen Von der Leyen en Johnson – na een 20 minuten durend telefoongesprek – dat er verder onderhandeld kan worden. ‘Ondanks de vermoeidheid’ en eerdere genegeerde deadlines zeggen de twee in een gezamenlijke verklaring dat ze voor ‘the extra mile’ gaan. Er wordt geen nieuwe deadline genoemd.

Om het momentum te pakken, lanceert Von der Leyens rechterhand, de Franse Commissieambtenaar Stéphanie Riso, het ene na het andere voorstel. ‘Sneller dan Johnson kon bevatten’, stelt een diplomaat. En jawel, aan het eind van de week ligt er een bijna-compromis over de eerlijke concurrentie en het toezicht erop. ‘Aanzienlijke voortgang geboekt’, meldt Von der Leyen donderdagavond na afloop van een telefoontje met Johnson. De kloof over de visserij blijft ‘uitdagend’.

Vrijdagochtend spreekt Barnier in het Europees Parlement over de ‘laatste uren’ van de onderhandelingen. ‘De klok tikt!’, roept hij voor de zoveelste keer. Uit Londen komen pessimistische geluiden. Iedereen maakt zich op voor ‘de finale’. Maar ook dit weekend dat het ‘ultiemste moment van de waarheid’ moest worden, verglijdt zonder een rimpeling in het Kanaal te veroorzaken. Sterker: er wordt die zaterdag en zondag nauwelijks onderhandeld over het nieuwe visvoorstel van de EU (25 procent minder vangst uit Britse wateren). Frost kan niet vertellen wat Johnson wil.

‘Nog 220 uur’, zegt een EU-ambtenaar laconiek op maandagochtend, verwijzend naar de tijd die nog resteert tot 1 januari. Inmiddels is het Verenigd Koninkrijk in een ‘perfect storm’ beland: een nieuw agressief coronavirus steekt de kop op, Johnson legt noodgedwongen Kerst aan banden, de EU gooit de grenzen dicht en de no deal wordt met de dag waarschijnlijker. Dat Frankrijk het Britse vrachtverkeer weert, wordt gezien als pesterij van Macron naar Johnson: weet welke chaos je te wachten staat bij een no deal!

‘Hotline’

Dinsdag 22 december beamen Commissie-ambtenaren dat er zeer intensieve telefoongesprekken (‘hotline’) gaande zijn tussen Von der Leyen en Johnson. Het gaat over visquota en overgangstermijnen, een goed teken: als ze over getallen praten, zwemmen ze naar elkaar toe. ’s Middags spreekt Barnier over ‘het laatste duwtje’ dat nodig is. Dat duwtje blijkt toch weer moeizaam trekwerk maar woensdagmiddag komen voor het eerst echt optimistische geluiden naar buiten. Om 18.00 uur zal Von der Leyen de deal tweeten, appen betrokken ambtenaren. Dat wordt vervolgens 19.00 uur, 19.30 uur en dan worden geen tijdstippen meer genoemd. Er volgt een laatste doorwaakte onderhandelingsnacht waarin Von der Leyen en Johnson tot vier keer toe aan de telefoon hangen over de quota van de verschillende vissoorten.

Donderdag 24 december breekt aan, het regent hard in Brussel. Nieuwe geruchten over een persconferentie om 7 uur ’s ochtends, 9 uur dan, nee 1 uur ’s middags. De moed zinkt velen in de schoenen als rond 3 uur overleg tussen de EU-ambassadeur voor onbepaalde wordt uitgesteld. En dan, om 15.48 uur, meldt Downing Street 10: A deal is done. ‘De Brexitklok tikt niet meer’, zegt Barnier een half uur later.

Volg ons