REPORTAGE JEREVAN

In Armenië
valt het G-woord alweer

Nagorno-Karabach telt vooral Armeense inwoners, maar behoort officieel tot buurland Azerbeidzjan. Nu de oorlog er oplaait en ook Turkije zich mengt, vrezen Armeniërs een genocide, net als een eeuw geleden: ‘Straks wordt het verleden onze toekomst.’

In het centrum van de Armeense hoofdstad Jerevan hangen jonge vrijwilligers kruizen aan een tentstok. De houten kruisjes, gezegend door een plaatselijke priester, worden verstuurd naar soldaten aan het front in de bergregio Nagorno-Karabach. Naast een kruisje krijgen ze ook chocolade, groenten en douchegel.

Nagorno-Karabach behoort officieel tot buurland Azerbeidzjan. Maar de meeste inwoners zijn etnisch Armeens. Bovendien is het bestuur van Nagorno-Karabach sterk verweven met de autoriteiten in Jerevan. En dus vinden ze in Armenië dat Nagorno-Karabach bij Armenië hoort. Dat het internationaalrechtelijk anders uitpakt, heet hier algemeen ‘een vergissing van Stalin’, de Sovjetheerser waaraan deze regio haar landsgrenzen dankt.

‘Je ziet het als je er een paar dagen bent’, zegt een van de vrijwilligers, de 22-jarige Emma Hambardzumyan, met hippe zonnebril in het haar. Ze is financieel medewerker, maar spijbelt zo vaak ze kan van haar werk om toe te zien op het inpakken van de pakketten voor de frontsoldaten. ‘In Nagorno-Karabach zijn kerken. Dat is Armeens. De Azerbeidzjanen hebben dat niet, die hebben moskeeën.’

  • Vrijwilligers zamelen kleding en andere spullen in, die zijn bestemd voor militairen en burgers aan het front.

Revolutie

De opgelaaide oorlog in Nagorno-Karabach plaatst wereldmachten Rusland – dat Armenië steunt – en Turkije – dat Azerbeidzjan steunt – tegenover elkaar op de grens van Europa en Azië. Maar het conflict grijpt ook diep in in Armenië, waar de bevolking in 2018 een geweldloze machtsovername afdwong, de zogeheten fluwelen revolutie. Het ging daarna zo goed dat Armeniërs in de diaspora begonnen terug te keren naar hun vaderland.

Een van hen is Aram Harutyunyan, de beheerder van een hip hostel in Jerevan. Hij emigreerde twee jaar geleden uit de Verenigde Staten. Armenië leek ineens een plek waar je wilde zijn. ‘Alles veranderde toen.’ Er kwam democratie. Vrij internet. Chique cafés. Toeristen. ‘We hadden backpackers uit de VS, Spanje, Duitsland.’

Nu zijn zijn generatiegenoten net zo voorzichtig om zich over politiek uit te laten als voor de revolutie. ‘Het kan nu niet lijken alsof we niet achter de premier staan’, klinkt het verontschuldigend in Jerevan. Arams hostel herbergt oorlogsvluchtelingen. Zwijgend, met gesloten ogen, zitten ze aan de tafels waar eerder westerse vakantiegangers een biertje dronken. Ze komen uit Nagorno-Karabach.

‘Toen het luchtalarm ging, zijn we vertrokken’, wijst de 53-jarige Rima Danielyan naar haar gehandicapte volwassen zoon, die op de grond zit in een kamer met stapelbedden. ‘Ik kan hem niet meer de trappen afdragen naar de schuilkelders, zoals ik dat deed toen het oorlog was in de jaren negentig.’

  • Rima Danielyan (rechts) met haar vader en stiefmoeder.

  • De gehandicapte, volwassen zoon van Rima.

Genocide

Jerevan is niet een hoofdstad zoals andere hoofdsteden ter wereld, waar de grootste trekpleister een godshuis is of een regeringsgebouw. Het markeringspunt van Jerevan, hoog boven het centrum, is het genocidemonument. Begin vorige eeuw zijn op het grondgebied van het toenmalige Turkije circa 1,5 miljoen Armeniërs omgebracht. Nederland en tientallen andere landen zien deze gruwelijke massamoord als genocide.

Als het misgaat aan de Armeense grenzen, zoals nu in Nagorno-Karabach, denken de Armeniërs: het kan met ons opnieuw afgelopen zijn. Dat geldt helemaal omdat Turkije zich mengt in het conflict. Jarenlang steunde Rusland het kleine Armenië (3 miljoen inwoners), maar als tegenhanger bewapent Turkije nu volop het toch al grotere en rijke Azerbeidzjan.

‘De zaadjes van de genocide zitten in ons en het is daarom heel moeilijk om dit te zien gebeuren in onze tijd’, zegt Maro Perian, die zichzelf omschrijft als ‘kleindochter van genocide-overlevenden’. Haar opa en oma wisten de Turken te ontvluchten. Ze werd geboren in Armenië toen dat nog een Sovjetstaatje was met ‘misschien een of twee koffiezaakjes in de hele stad’. Nu woont ze al veertig jaar in de Verenigde Staten.

  • Maro Perian en haar studenten maken kleding, camouflagenetten, brancards en regenponcho’s in de film- en theaterschool.

Perian, die kostuumontwerper is, komt elk jaar een paar maanden lesgeven aan het Staatsinstituut voor Film en Theater in Jerevan. Deze keer laat ze haar studenten geen kostuums naaien. Ze houden zich bezig met het maken van ondergoed voor militairen in Nagorno-Karabach, en brancards. ‘Die zijn nodig aan het front.’ Het officiële dodental aan Armeense kant steeg deze week tot 834.

In een gang verderop worden camouflagenetten gehaakt en regenponcho’s geknipt uit plastic zakken. Voor de studenten komt het dichtbij. ‘Onze studiegenoten van een andere faculteit zijn nu aan het front’, zegt de 20-jarige Narek Shahverdian. ‘We horen niets meer van ze.’

  • Marianne Grigorian en haar dochter bij het genocidemonument.

Dochter

Op de trappen van het genocidemonument, hoog boven Jerevan, loopt de 30-jarige Marianne Grigorian met haar dochter van 6. Marianne woonde jarenlang in Rusland. Ook zij keerde terug naar Armenië omdat het daar zo goed leek te gaan. Als je vraagt waarom ze juist nu het monument bezocht, begint ze te huilen. ‘Mijn man is aan het front in Nagorno-Karabach.’

Ze heeft bedacht: nu is de tijd gekomen om de dochter van 6 te vertellen over de Armeense genocide van een eeuw geleden. ‘Je wilt deze dingen niet vertellen. Ze kan daar nachtmerries van krijgen. Maar straks wordt het verleden onze toekomst.’

Voor Azerbeidzjanen is oorlog de enige weg uit een bevroren conflict

Azerbeidzjan heeft het internationaal recht aan zijn kant en toch lijkt de kans verkeken dat het land Nagarno-Karabach ooit op een vreedzame manier terugkrijgt. Met een groot defensiebudget en de aanmoediging van president Erdogan lijkt oorlog de enige keus.

Spanningen op Kaukasus kunnen ook leiden tot een conflict tussen Rusland en Turkije

In de Kaukasus zijn zware gevechten uitgebroken tussen Armenië en Azerbeidzjan. De internationale gemeenschap vreest een oorlog tussen de twee landen, waarbij ook Rusland en Turkije tegenover elkaar komen te staan.

Volg ons