Open Redactie

Herstelt de natuur zich bij u in de buurt, nu het weer regent?

Na het droogste voorjaar ooit gemeten, valt er nu weer regen. Herstelt de natuur zich en is het droogteprobleem hiermee verholpen? We vroegen abonnees foto's te maken van de droogte in hun omgeving en analyseerden de beelden met een ecohydroloog.

De foto’s laten goed zien hoe planten op verschillende soorten bodem reageren op het droge voorjaar en de buien van de afgelopen weken, zegt ecohydroloog Han Runhaar van milieuadviesbureau Ecogroen. Planten op klei en veen reageren heel anders op droogte dan planten op zandgrond. Ook het grondwaterpeil speelt een grote rol. Zo zijn er bijvoorbeeld plekken die na maanden droogte vrij plotsklaps weer zijn hersteld.

  • 19 mei Kralingse Bos foto: Gerlanda Wijninga

  • 1 juli Kralingse Bos foto: Gerlanda Wijninga

Een mooi voorbeeld hiervan zijn bovenstaande foto’s van het Kralingse bos, in Rotterdam. ‘Op de foto’s uit mei is een vergeelde grasmat te zien waaruit alleen wat pitruspollen steken. Op het eerste gezicht vreselijk verdroogd. Maar na een paar regenbuien in juni zien we plotseling een weelderige groene vegetatie.’

Hoe kan dat? ‘Kleigrond heeft heel fijne poriën, die houden water vast, en door de poriën kan ook water worden opgezogen uit het grondwater.’

Daardoor bleef ondanks de droogte voldoende water beschikbaar om te voorkomen dat planten volledig afsterven. ‘Omdat de wortels en groeiuiteinden nog intact waren, konden ze na de regen snel weer uitgroeien. Door dierlijke begrazing werden de verschillen tussen de foto’s versterkt. In april en mei remden vochttekort de plantengroei en was er nauwelijks voldoende te eten. Dat verklaart de kortgegeten grasmat. Na de regen groeiden de planten op deze voedselrijke kleigrond snel weer uit en was er meer dan genoeg te eten.’

  • 19 mei Groningen foto: Yaël Tieleman

  • 7 juli Groningen foto: Yaël Tieleman

De Volkskrant zal deze zomer de droogte intensief gaan volgen. Als onderdeel dit project fotograferen tachtig lezers vanaf mei tot en met september wekelijks een plek in hun omgeving. Zo kunnen we de verdroging door het hele land volgen en de regionale verschillen zien. Enkele van die lezersfoto's zijn gebruikt in dit artikel. 

In Rotterdam-Noord is iets anders interessants te zien dat typisch is voor kleigrond en droogte. Op de eerste foto zie je verdroogde klei, legt Runhaar uit. ‘Kleigrond bestaat voor een groot deel uit water, als dat uitdroogt krijg je dit soort blokken en krimpscheuren.

Die kloven zien er wellicht rampzalig uit, maar dat valt volgens de ecohydroloog mee. ‘De planten die hier groeien, zoals de distels die je ziet op het tweede plaatje, kunnen dit goed aan. Ze hebben diepe wortels.’

  • 21 mei Rotterdam foto: Ronald Bakker

  • 18 juni Rotterdam foto: Ronald Bakker

Maar er zijn ook plekken waar regen de boel niet meteen omtovert tot een groene oase. Neem onderstaande foto uit Hilversum. Runhaar: ‘Dit is stuifzand, het ligt op hoge zandgrond. Zand houdt maar weinig water vast, het meeste regenwater zakt weg naar de ondergrond door de grove poriën. Als dan ook de grondwaterstand laag is, droogt het zand snel uit. Je ziet hier dat alles er ondanks de regen uit de voorgaande dagen nog steeds dor en droog uitziet.’

2 juli hei van Hilversum Foto: Saskia Bons

Ook zijn er plekken in Nederland waar überhaupt geen sprake is van verdroging doordat de grondwaterstand hoog genoeg is. Neem deze foto’s uit Zenderen, in Overijssel. ‘Dat het gras in mei zo groen bleef, heeft waarschijnlijk te maken met de hoge grondwaterstand. Het grasland ligt op een lage plek, vlakbij een beek die zo te zien ook in mei nog voldoende water bevat. Hierdoor kan het grondwater niet diep wegzakken.’

  • 20 mei in Zenderen foto: Annette Evertzen

  • 3 juli in Zenderen foto: Annette Evertzen

Niet alleen de bodemsoort, ook de grondwaterstand is dus zeer bepalend. Dit is te zien op onderstaande foto’s van de Brabantse Esschestroom. ‘Op de foto van 3 juni zie je een scherpe, hoogteafhankelijke grens tussen de gedeelten die wel en niet verdord zijn. Op 10 juni, na de eerste regenval, is dit verschil afgenomen, hoewel de verschillen nog wel te zien zijn doordat er in het hoger gelegen gedeelte meer open plekken zijn.’

Een plant haalt water uit regen of uit grond. Als het niet regent en het grondwater staat laag, dan hebben dus alleen de planten in de buurt van slootjes en ander water een kans.

  • 3 juni langs de Esschestroom foto: Liesbeth Witteveen en Freek Jansen

  • 24 juni langs de Esschestroom foto: Liesbeth Witteveen en Freek Jansen

Waar heeft de droogte nu echt nadelige effecten voor plant en dier? Op stuwwallen, de Utrechtse heuvelrug, grote delen van Brabant en de Sallandse heuvelrug, zegt Runhaar. Daar zie je dode planten en bomen. Als er aan een boom of struik in de zomer helemaal geen bladeren zitten, is hij meestal dood.

Zo gaat het absoluut niet goed met de struikhei die onze heidegebieden in augustus en september zo mooi paars kleurt, constateert hij. ‘Struikhei is een soort die eigenlijk aan droogte is aangepast, maar er zit een grens aan wat hij kan hebben. Afgelopen jaar zijn als gevolg van de droogte veel heideplanten afgestorven.’

Ook veel bomen op hoge zandgrond hebben het moeilijk. ‘Op de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug zijn verleden jaar veel berken doodgegaan. De afgelopen maanden zag je verder dat bomen het erg moeilijk hadden die verleden jaar al waren verzwakt door de droogte.’

Nog iets waaraan je kunt herkennen dat de natuur lijdt: droogliggende beken. ‘Als in de graslanden naast een beek de grondwaterstand daalt tot onder het waterpeil in de beek, dan stroomt het water door het drukverschil vanuit de beek naar het grasland. De poriën in de bodem vormen communicerende vaten: gaat aan een van beide kanten de druk omlaag, dan stroomt het water toe vanuit de andere kant.’

Dat de beken steeds leger worden, viel velen vorig jaar wellicht al op. Vanwege de voorspelling dat we een droge zomer krijgen, lopen inwoners van deze wateren gevaar. Bijvoorbeeld de beekprik, denkt Runhaar. Vorig jaar stierven al veel beekprikken en als het dit jaar weer zo droog wordt, is de kans groot dat deze kaakloze, palingachtige vis in grote delen van zijn leefgebied uitsterft.

29 mei Geulle, Limburg foto: Marion Hoefkens.

Lees door over de 'sluipmoordenaar' die droogte heet

Dossier

Natuurbranden, mislukte oogsten, kapotte dijken en bedreigde diersoorten. Nederland wordt geteisterd door droogte. De Volkskrant onderzoekt in dit dossier wat de gevolgen zijn, hoe het zover heeft kunnen komen – en hoe de droogte valt op te lossen.

De Nederlandse bodem blijft naar (mot)regen snakken

Ondanks enkele regenbuien in de maand juni blijft de grond in grote gebieden in Nederland kurkdroog. Momenteel is tweederde van de bodem in Nederland aanzienlijk droger dan normaal zou zijn in deze tijd van het jaar.

Hoe droog is het bij u in de buurt?

Bekijk dagelijks de droogtekaart van Nederland, en ontdek waar het landschap verdort, en waar niet.

Open Redactie

Dit artikel kwam tot stand met inbreng van lezers via de Open Redactie. Wilt u ook meedenken met de redactie? Meld u dan hier aan.