OPEN REDACTIE

Extreme droogte, nattigheid en een hittegolf. Hoe heeft de natuur deze zomer doorstaan?

Begin dit jaar had de vegetatie vooral op hogere zandgronden sterk te lijden onder langdurige droogte. Maar we zagen ook dat de planten na de regen begin juni op de meeste plekken weer sterk herstelden. Hoe is het deze zomer verder gegaan, en wat waren de effecten van de hittegolf in augustus?

Zestig Volkskrant-lezers deden deze zomer mee aan een journalistiek experiment. Ze fotografeerden wekelijks een vaste plek in hun omgeving, zodat wij door het hele land konden volgen hoe de natuur reageert op droogte, neerslag en hittegolven. De foto’s legden we voor aan ecohydroloog Han Runhaar van milieuadviesbureau Ecogroen.

In het voorjaar zag hij op de foto's de extreme droogte weerspiegeld, maar ook de snelle opleving van de natuur die erop volgde. Zo zag dat eruit:

  • 29 mei Purmersbos Foto: Aat Breebaart

  • 17 juli Purmersbos Foto: Aat Breebaart

  • 19 mei Kralingebos Foto: Gerlanda Wijninga

  • 23 juli Kralingebos Foto: Gerlanda Wijninga

  • 21 mei Rotterdam Foto: Ronald Bakker

  • 18 juni Rotterdam Foto: Ronald Bakker

  • 1 juni Haarlem Foto: André Kronenburg

  • 11 juli Haarlem Foto: André Kronenburg

  • 6 juni Dordrecht Foto: Floris Duijfjes

  • 25 juli Dordrecht Foto: Floris Duijfjes

Ook de grondwaterstand nam in juni behoorlijk toe. De hevige buien van begin juni vulden overal in het land de dorstige bodem. Of het water bewaard bleef, is sterk afhankelijk van de vorm van het landschap. Op deze foto’s in Veldhoven is te zien hoe in vier dagen een sloot weer tot leven kwam, die al op weg was om te veranderen in een grasveldje na de droge lente. Zo hevig was de regen trouwens ook niet: deze sloot is een spaarbekken, waar het water uit een groter gebied naartoe wordt geleid.

De foto’s daaronder laten zien hoe de Nederrijn, direct zuidelijk van de uitgedroogde Veluwe, uitdijde tijdens de regens in juni.

  • 2 juni Veldhoven Foto: Ellen Baur

  • 6 juni Veldhoven

Maandag 1 juni Malburgen Foto: Arie de Jonge Maandag 1 juni Malburgen Foto: Arie de Jonge
Maandag 23 juni Malburgen Maandag 23 juni Malburgen

De periode daarna, half juli tot half september, was minder droog dan het voorjaar. Wel was er in de eerste helft van augustus een voor Nederlandse begrippen extreem lange hittegolf van bijna twee weken.

De lange droge lente veroorzaakte meer schade aan de natuur dan de intense maar veel kortere hittegolf in augustus.

Ook deze hittegolf was goed zichtbaar in de natuur, vooral in het gras.

  • 29 juli Enschede Foto: Arie van Ommeren

  • 5 augustus Enschede

  • 12 augustus Enschede

  • 26 juli Amsterdam Foto: Yvonne de Blaauw

  • 9 augustus Amsterdam

  • 12 augustus Amsterdam

In het voorjaar leken de bomen nog weinig last te hebben van de droogte. Dat is anders tijdens de hittegolf in augustus, zoals we kunnen zien op de foto’s uit Amsterdam hierboven: er vallen blaadjes van de bomen. Runhaar: ‘Een acute stressreactie op extreme hitte. De boom kan niet genoeg water omhoog pompen om de bladeren te voorzien.’ Het bomenequivalent van de zonnesteek: meestal niet dodelijk, wel even heftig.

Ook in Amersfoort zie je dit gebeuren. Noem je dit nu een vroege herfst? ‘Dat lijkt zo, maar de herfst is voorbereiding op aankomende vorst. Wat je hier ziet is gewoon schade: bladeren die verdord zijn door gebrek aan vocht. Dat ze bladeren verliezen, betekent dat ze zich proberen aan te passen en te overleven. Dat het een acute reactie is van de boom, kun je vaak ook zien aan de kleur van de gevallen blaadjes: die zijn vaak nog groen.’

20 juli Amersfoort foto: Liesbeth Bos

14 augustus Amersfoort Foto: Liesbeth Bos

Gras verdroogt relatief snel omdat het ondiep wortelt. Maar na een droogteperiode herstelt het zich ook weer snel, zoals we zien op de foto’s van Arjen Staal uit Beek en Donk en van Hugo de Vries uit Soest. We zien hier zowel na de droogteperiode in maart tot en met mei als na de hittegolf in augustus dat het gras terugveert.

  • 1 juni Beek en Donk Foto: Arjen Staal

  • 13 juli Beek en Donk

  • 11 augustus Beek en Donk

  • 7 september Beek en Donk

  • 31 mei Soest Foto: Hugo de Vries

  • 25 juli Soest

  • 13 augustus Soest

  • 5 september Soest

Gras mag dan goed herstellen, bomen doen dat niet. Op de foto’s van Ruud van der Kraats uit Harderwijk kun je goed zien hoe moeilijk jonge aangeplante bomen het dit jaar hebben gehad. ‘Deze bomen lijken tussen 4 en 10 juni gestorven te zijn. Je ziet ook een soort vertraagde reactie. Terwijl het veel regent en de platen eromheen opleven, zie je de blaadjes van de bomen dor worden en zien ze er pas op 18 juni echt dood uit. Grote kans dat dit komt door de lange droogte in maart, april en mei. Veel van wat dit jaar is aangeplant heeft het niet gered.’

  • 29 mei Harderwijk Foto: Ruud van der Kraats

  • 4 juni Harderwijk

  • 10 juni Harderwijk

  • 18 juni Harderwijk

‘Bij volwassen bomen duurt het langer voor de schade zichtbaar wordt. Op de foto’s van Letizia Baas uit Overveen zien we dat bij de meeste bomen pas in begin september, dus na de hittegolf, de bladeren bruin kleuren. Maar de boom links, tegen het flatgebouw, lijkt nu al blijvende schade te hebben opgelopen: de bladeren zijn al op 23 augustus verdord.'

'Vermoedelijk heeft deze boom al in het voorjaar te lijden gehad van de lange droogteperiode, en in augustus nog een klap gehad van de hittegolf.’ Wanneer weet je dat zeker of hij dood is? ‘Bij deze boom denk ik pas volgend jaar lente, als hij niet gaat bloeien’, zegt Runhaar.

  • 23 augustus Overveen Foto: Letizia Baas

  • 5 september Overveen

‘Soms zie je bruine planten en denk je dat het droogte is, maar spelen heel andere zaken een rol, bijvoorbeeld beheermaatregelen zoals maaien en natuurlijke seizoenvariatie. Een voorbeeld van dat laatste vormen de foto’s van de reuzenberenklauw van Huub Coninx uit Eijsden. We zien hier dat de plant gigantisch uitgroeit aan het eind van de droogteperiode − 24 mei − om na de bloei en zaadzetting eind augustus geheel te verdorren terwijl de rest van de plantengroei groen blijft.’

  • 24 mei Eijsden Foto: Huub Coninx

  • 24 juni Eijsden

  • 23 juli Eijsden

  • 26 augustus Eijsden

Al met al was de zomer van 2020 flink droog. Wel bleef het neerslagtekort, gemeten tussen april en september, lager dan in piekjaren 1976 en 2018. De droge maand maart is hier echter niet in meegenomen.

Het neerslagtekort in 2020, vergeleken met extreem droge jaren 1976 en 2018.

Gelukkig is er ook goed nieuws, bijvoorbeeld over de heidegronden. In juli was Runhaar hier erg pessimistisch over. Neem bijvoorbeeld deze hoge zandgronden bij Hilversum, waar het water snel in wegzakt. De grondwaterstanden waren al de hele lente laag en regen bleef uit. In mei leek deze heide dan ook te verdorren en af te sterven.

En nu? ‘Mijn veronderstelling dat heide vooral gevoelig zou zijn voor droogte in het voorjaar is gelukkig gelogenstraft: de heide stond er in augustus dankzij de regen in juni en juli weer mooi bij. Op deze foto moet je goed kijken, maar je ziet dat de weinige heide die er wel is in paarse bloei staat.’

14 mei Hilversum Foto: Saskia Bons 14 mei Hilversum Foto: Saskia Bons
27 augustus Hilversum 27 augustus Hilversum

Als onderdeel van dit project fotografeerden zestig lezers vanaf mei tot en met september wekelijks een stukje natuur in hun omgeving. Hierdoor kon de redactie de verdroging door het hele land volgen en de regionale verschillen in beeld brengen.

De Volkskrant wil hierbij alle lezers bedanken die hebben bijgedragen aan dit onderzoeksproject.

Lees door over de 'sluipmoordenaar' die droogte heet

Dossier

Natuurbranden, mislukte oogsten, kapotte dijken en bedreigde diersoorten. Nederland wordt geteisterd door droogte. De Volkskrant onderzoekt in dit dossier wat de gevolgen zijn, hoe het zover heeft kunnen komen – en hoe de droogte valt op te lossen.

Droogtekaart

Op deze kaart, dagelijks geupdate, ziet u hoe droog elk stukje van Nederland is. Ook krijgt u hier, onder de kaart, een overzicht van hoe het deze zomer was, en kunt u vergelijken met de vorige jaren.

Open Redactie

Dit artikel kwam tot stand met inbreng van lezers via de Open Redactie. Wilt u ook meedenken met de redactie? Meld u dan hier aan.

Volg ons