FOTOSERIE Historische mondkapjes

Déjà vu: het mondkapje

Gij zult een mondkapje dragen. Dat elfde gebod hoorde de mensheid honderd jaar geleden ook toen de Spaanse griep dood en verderf zaaide. Hoe oude tijden herleven.

De term ‘déjà vu’ is afkomstig uit het boek L'Avenir des Sciences Psychiques van de Franse parapsycholoog Émile Boirac. Het staat voor de vermeende indruk iets al een keer te hebben gezien of meegemaakt. In het gepopulariseerde gebruik van de term is die indruk niet vermeend maar echt. In het nummer Déjà Vu zingen Crosby, Stills, Nash & Young: ‘We have all been here before. Adepten van het idee dat we overal al een keer zijn geweest hebben hun stokpaardjes. Zij weten bijvoorbeeld dat kuise tijden worden afgewisseld door onkuise. Pompeii grossierde in dezelfde beelden als Playboy. Nog zoiets: al tweeduizend jaar zie je mannen met baarden in het straatbeeld komen en gaan. Niet iedereen herinnert zich nog de jaren rond 1870, maar mannen droegen hun bakkebaarden toen precies zo als in de jaren zeventig.

Verplicht in de tram. Foto Universal History Archive

Agenten in Seattle ontkomen ook niet aan de mondkapjesplicht. Foto The Life Picture Collection

Dat mensen in 2020 in grote delen van de wereld hun neus en mond weer precies zo zouden bedekken als rond 1920, hadden weinig trendwatchers voorzien. Kijk naar deze beelden uit de jaren 1918-1920 die fotoredacteur Rowin Ubink opdiepte uit Amerikaanse archieven: alleen kleding en meubilair verraden dat ze honderd jaar oud zijn. De foto bij de kapper, afkomstig uit het Bettman Archive, zou ook een recente kunnen zijn. In 2020 heb je covid-19, een eeuw geleden had je H1N1 oftewel Spaanse griep. In de VS werd in mum van tijd een elfde gebod van kracht: gij zult een mondkapje dragen. Leonardo da Vinci zag een half millennium terug al het nut van mondkapjesachtige doeken en pestmeesters droegen eeuwenlang vogelmaskers – de oorsprong van het mondkapje zoals wij het kennen, wordt veelal getraceerd in 1878. In dat jaar bepleitte de New Yorkse arts A.J. Jessup in een wetenschappelijk artikel het nut van katoenen mondkapjes tijdens epidemieën. Toen veertig jaar later de Spaanse griep het Amerikaanse continent bereikte, verspreidde het mondkapje zich in mum van tijd over de openbare ruimte.

  • Een schoonmaker in New York. Foto Bettmann Archive

  • Ook de kapper droeg er één. Foto Bettmann Archive

Foto Getty

Op het eigen inschattingsvermogen van inwoners vertrouwden de meeste Amerikaanse staten niet. Wear a mask or go to jail, was een slogan die aan duidelijkheid weinig te wensen overliet. Binnen korte tijd roerden zich ook historische voorgangers van Willem Engel. In San Francisco kwam een omvangrijke antimondkapjesbeweging op. Ziektehistoricus Rina Knoeff vertelde in het radioprogramma OVT over de vreugde die zich van de bevolking meester maakte toen de mondkapjes uiteindelijk weer af mochten. Naar verluidt was één man zo blij dat hij met zijn mondkapje bijna ook zijn oor van zijn hoofd verwijderde. Aan corona stierven tot op heden 1,2 miljoen mensen op een wereldbevolking van bijna acht miljard, de Spaanse griep vergde honderd jaar terug minstens 50 miljoen slachtoffers op twee miljard wereldbewoners.

Ook binnenshuis waren mondkapjes verplicht, zoals hier in een kledingatelier. Foto Bettmann Archive

Volg ons