PROFIEL Magreta Moret-Wessels Boer

De grootste particuliere grondbezitter is een dame die zich tot niets laat dwingen

De grootste particuliere grootgrondbezitter van Nederland is een vrouw van 81 uit Drenthe. Wie is deze Magreta Moret-Wessels Boer die er alles aan doet haar 2.246 hectare grond in de vier noordelijke provincies intact te houden?

Wie wil zien hoe wonderlijk de grootste particuliere grootgrondbezitter van Nederland met haar bezit omgaat, moet naar het centrum van het Drentse dorpje Ruinerwold rijden, om ter plekke te constateren dat de werkwijze van de 81-jarige Magreta Femmy Moret-Wessels Boer varieert van volstrekte verwaarlozing tot piekfijne verzorging.

Daar, aan de dorpsweg Dijkhuizen, ligt aan de ene kant een herenboerderij in art nouveau stijl, een rijksmonument uit 1901. Aan de andere kant staat herberg Ruinerwold, veel ouder nog en een provinciaal monument.

De herenboerderij ziet er van buiten aardig uit, met een gietijzeren hek langs de weg, een serre, bruine luiken en twee houten brievenbussen op de voordeur; op één ervan staat met plakletters ‘couranten’. Van binnen is de woning een puinhoop die wat macaber aandoet. Het is haar ouderlijk huis, waarvan Wessels Boer in 2002, na het overlijden van haar moeder, eigenaar werd.

Achter de ramen hangen smoezelige, half aangevreten vitrages. In de vensterbank staan dode planten. Op stoelen en tafels liggen dikke stapels papieren en vergeelde kranten, uit de tijd dat ze nog in onhandelbaar formaat werden gedrukt. Het interieur is bedekt met stof en stukken afgebrokkeld sierpleisterwerk, die uit de hoge plafonds naar beneden zijn gevallen. Het huis is al tijden onbewoond.

 Het ouderlijk huis van Moret-Wessels Boer. Dijkhuizen 17, Ruinerwold.

Het monumentale pand daar tegenover is tegenwoordig eetcafé De Kastelein en verkeert in topvorm. Het eeuwenoude gebouw deed eerder dienst als herberg, postkantoor en kledingwinkel. Het kreeg vorig jaar nationale bekendheid toen de zoon van het ‘spookgezin’ dat jarenlang in isolatie had geleefd in een nabijgelegen boerderij in Ruinerwold hier aanschoof voor z’n eerste pilsje, de ober hem dat rustig liet opdrinken en ondertussen de politie waarschuwde.

Die barman is Chris Westerbeek. Zijn familie pacht het driehonderd jaar oude pand al decennia van Wessels Boer. Ze is een prima huurbaas, vindt hij. Twee keer per jaar komt ze langs in de bruine kroeg. ‘Dan kletsen we wat en zij drinkt een appelsap.’ Soms vraagt hij dan voorzichtig wat er met al haar bezittingen gebeurt, als ze er niet meer is. Ze is tenslotte 81 jaar. ‘Dan zegt ze: ‘Om daarachter te komen, moet je gewoon langer leven dan ik.’

Tegenstrijdig

Vraag pachters, oud-ambtenaren, politici en anderen die Wessels Boer kennen naar een omschrijving en je hoort dezelfde tegenstrijdigheid als bij de manier waarop ze met haar bezit omgaat. De een loopt met haar weg en noemt haar een heel fijne huurbaas; vriendelijk, betrokken. Zoals Leo Bork, die naast De Kastelein in een ander pand van haar woont. Ook bij hem komt ze twee keer per jaar langs. Hij heeft geen idee in wat voor auto. ‘Iets onopvallends. Grijs, dacht ik.’ In al die jaren heeft hij ook wel eens voorzichtig gepolst of hij niet die herenboerderij aan de overkant van de straat kon huren, haar ouderlijk huis dus. Dat zat er niet in. Ze praten dan een uurtje of zo en dan gaat ze weer, vertelt Bork. Of hij dan nog moet onderhandelen over de jaarlijkse huurverhoging? Bork lacht. ‘Daar doet ze niet aan. Geen indexering. Geen verhoging. Het bedrag blijft altijd hetzelfde. Elk jaar.’

Bezittingen van Magreta Moret-Wessels Boer in Drenthe. Eursinge Kraloërweg 9, Eursinge.

Een ander kan haar bloed wel drinken en noemt haar een keiharde zakenvrouw, een dossiervreter die niets vergeet en met wie nauwelijks te onderhandelen valt. Ze leest alle stukken tot de laatste letter. Die wil ze per post opgestuurd krijgen; een computer heeft ze niet. En als er ergens een rechter aan te pas komt, voert Wessels Boer zelf het woord in de rechtbank. Ze is met 2.246 hectare niet alleen de grootste particuliere eigenaar van de Volkskrant Top 300 grondbezitters van dit jaar, maar haalde vorig jaar met negentig huurwoningen ook nipt de Volkskrant Top 300 grootste woningverhuurders van Nederland.

Wie is deze grootgrondbezitter, tevens een van de rijkste inwoners van Drenthe, van wie er op internet slechts één foto te vinden is? Welke rol speelt zij in Drenthe, Friesland, Groningen en Overijssel, als eigenaar van bijna duizend percelen grond, boerderijen en andere objecten? Waarom laat ze sommige panden, zoals haar ouderlijk huis, langzaam naar de gallemiezen gaan, terwijl ze ander bezit tot in de puntjes laat onderhouden?

De Schiphorst

Zelf woont Wessels Boer op tien minuten afstand van Ruinerwold in het buurtschap De Schiphorst. Hier geen eindeloze velden, samengevoegd door ruilverkaveling. De kleine percelen akkerland, weide en bos zijn er nog gescheiden door hagen en houtwallen. Een lange oprijlaan, met aan weerskanten hoge bomen, loopt naar haar kolossale herenboerderij. Achter de ramen hangen vitrages die bijna net zo vergaan zijn als in haar ouderlijk huis. Ook hier liggen grote stapels vergeelde papieren en staan er dode planten in de vensterbank.

Magreta Moret-Wessels Boer. Foto Gerrit Boer

Wessels Boer doet niet open. Veel maakt dat niet uit. Interviews geeft ze toch nooit. Op een brief van de Volkskrant met een verzoek daartoe, heeft ze niet gereageerd. Haar rentmeester, Peter Bruins Slot, had dat al voorspeld. Zelf wil hij ook niets over haar kwijt. ‘Ik moet mij conformeren aan haar wens daar niet aan mee te doen, helaas voor u. Ik wens u heel veel succes!’

Magreta Wessels Boer werd in 1939 geboren als dochter van Roelof Wessels Boer en Geessien Pol. De vader van haar moeder was grootgrondbezitter Harm Pol. Magreta, enig kind, ging vaak met hem mee langs de landerijen. Het bezit van Magreta Wessels Boer is een optelsom van decennia lang geduldig plukjes grond verzamelen – vooral door goed introuwen van de generaties vóór haar. Voor zij zelf aan het roer van het familiebezit kwam te staan, ging het eerst over op haar moeder Geessien. Want zo gaat dat al meer dan een eeuw in deze familie van grootgrondbezitters: de koude kant bemoeit zich nauwelijks met het bedrijf. Ook haar eigen man, Werner Moret, die ze ontmoette op de landbouwschool in het Drentse Frederiksoord, heeft nooit iets met de zaak te maken gehad.

Moret overleed in 1995 onverwachts op 59-jarige leeftijd. Kinderen kregen ze niet.

Geen brievenbus

De mensen die haar kennen zeggen het allemaal: Wessels Boer laat zich niet door anderen vertellen wat ze wel of niet moet doen en zeker niet door de overheid. Het is ook de reden dat ze geen brievenbus bij haar eigen huis heeft staan, vertelt oud-ambtenaar Jan Grotenhuis van de provincie Drenthe. ‘De post verplichtte op een gegeven moment iedereen om een brievenbus aan de weg te zetten. Dat scheelde de bezorgers enorm veel tijd.’ Maar dat wilde Wessels Boer niet. Zo’n ding aan de weg, daar kon iedereen zomaar in gaan zitten graaien. Of langsfietsende jeugd zou hem omtrappen. Dus vertikte ze het om daar een bus neer te zetten en weigerde de post om voortaan bij haar te bezorgen. ‘Dan is ze heel principieel’, zegt Grotenhuis. Vanaf dat moment liet ze alles naar haar ouderlijk huis in Ruinerwold opsturen.

Bezittingen van Magreta Moret-Wessels-Boer in Echten.

De afkeer van een overheid die haar iets wil opleggen, is ontstaan door de aanvaringen tussen de familie Wessels Boer en gemeenten, provincies of het Rijk. Eén affaire is daarbij illustratief, zegt oud-ambtenaar Grotenhuis. Hij wijst op oude publicaties over de kwestie: het gaat om het Kraloërveld, onderdeel van de Dwingelose heide in Drenthe. Toen de vader van Wessels Boer in 1942 begon met de ontginning van de flinke lap heidegrond, kwam de overheid in actie. Om de bijzondere natuur te behouden dreigde ze met onteigening. Uiteindelijk verkocht de familie de 325 hectare ‘vrijwillig’ voor 135 duizend gulden. Uit het tijdschrift Noorderbreedte in 1990: ‘De voormalige eigenaar heeft het ons nimmer vergeven.’

Rode draad

Vechten met de overheid loopt sindsdien als een rode draad door de geschiedenis van de familie. Wessels Boer heeft akkers voor landbouw, weidegrond voor melkvee, natuurterreinen, productiebos en andere percelen. Wil een provincie of gemeente een weg verbreden, een industrieterrein vergroten of ruimte geven aan woningbouw, dan verschijnt op de kadastrale kaart al snel de gevreesde dubbele naam uit Ruinerwold. Het is elke keer maar afwachten wat ze wil, merkte oud-ambtenaar Grotenhuis. ‘De ene keer werkt ze mee, de andere keer niet. Van haar overwegingen krijg je niet altijd hoogte.’

Zoals die keer, tien jaar geleden, toen ze de aanleg van het laatste stukje van een fietspad tussen de dorpen Koekange en Echten tegenhield. De gemeente vond dat fietspad essentieel voor de veiligheid van de vele fietsende scholieren. Zij zag het belang niet van het project, en bovendien: het was háár grond waar een randje van zou worden afgesnoept. Haar manier van zakendoen had haar al niet veel vrienden opgeleverd, nu noemde zelfs de lokale ChristenUnie haar ‘asociaal’. Uiteindelijk eindigde een langdurig juridisch gevecht met onteigening van de grond. Was getekend: Willem-Alexander, Koning der Nederlanden.

De in 2010 afgebrande boerderij van Westerbeek is onderdeel van de bezittingen van Magreta Moret-Wessels-Boer in Drenthe. Kraloërweg 8, Eursinge.

Op andere momenten had niet Wessels Boer, maar de Staat het nakijken. Begin jaren negentig kocht zij 140 hectare bos en land bij het Friese Beetsterzwaag. De verkoper: verzekeraar Aegon. De verliezer: Staatsbosbeheer, dat al ruim een jaar aasde op aankoop van de natuurgrond.

Soms weigert ze niet, maar heeft ze een stellige opvatting over wat het resultaat moet zijn.

Dat gebeurde bijvoorbeeld bij een opknapproject in het pittoreske Echten, betaald door het Europees Fonds Plattelandsontwikkeling. ‘Zij heeft daar veel boerderijen, schuren en land en was heel beslist. Het moest zeker geen museumdorp worden zoals Orvelte.’ Want daar zijn de oorspronkelijke agrarische activiteiten helemaal verdwenen. ‘In Echten moesten trekkers blijven rijden, vond ze.’

Cultuurbehoud

Met haar inzet om de agrarische cultuur te behouden heeft ze nogal eens ambtenaren van de provincie overstuur gemaakt, zegt Dries van Rozen, adviseur bij de Bond van Landpachters en Eigen grondgebruikers. ‘Een aantal van hen kan haar bloed wel drinken.’ Want bij de aanleg van de ecologische hoofdstructuur in Drenthe kwamen ze elke keer Wessels Boer weer tegen. En die zat niet te wachten op natuurgebieden. Van Rozen: ‘Vragen om wijziging van de bestemming van landbouw naar natuur is verloren moeite. Dat wil ze niet.’

Melkveehouder Jan ten Kate kan dat ook nog wel begrijpen. ‘De belangrijkste drijfveer voor Wessels Boer is het bezit van de familie bij elkaar houden, zegt hij. ‘Behoud van grond als levensfilosofie. Dat zie je bij meer families.’ Hij begrijpt zelfs dat ze daarom argwanend is naar de overheid. ‘Die komen alleen langs als ze iets van je moeten. Dat is dus per definitie bedreigend.’

Bezittingen van Magreta Moret-Wessels-Boer in Drenthe. Kraloërweg 9, Eursinge.

Waar Ten Kate meer moeite mee heeft, is de ‘feodale houding’ van Wessels Boer. ‘Voor pachters met plannen, ondernemers die vooruit willen, heeft zij weinig begrip.’ Haar eigen levensstijl van soberheid en eenvoud legt ze op die manier ook op aan haar pachters, meent Ten Kate. ‘ Het kan best een tandje minder, dat hoor je haar soms zeggen. Dan denk ik: in hoeverre ga jij daar over?’

Die ‘wat ouderwetse’ relatie met haar pachters ziet ook Dries van Rozen van de Bond van Landpachters. ‘Ze heeft een groot aantal goed onder de duim. Beheren en instandhouden van het bezit, dat is haar doel.’

En dus is voor velen de vraag wat er met het enorme bezit van Wessels Boer gebeurt als ze er niet meer is. Niemand twijfelt eraan dat ze de overdracht al goed heeft voorbereid. ‘Het hele bezit komt uiteindelijk in een stichting’, zegt de een. ‘Met beheerders die de opdracht krijgen het bezit zoveel mogelijk bijeen te houden.’ Een ding is zeker, zegt een ander: ‘Het zal zo zijn geregeld dat de Belastingdienst zo min mogelijk profiteert van alles wat de familie heeft opgebouwd.’

Van de Wadden tot Zuid-Limburg: dit zijn de vijf grootste grondbezitters van Nederland

De grootste grondbezitter

Staatsbosbeheer

Positie: 1

Aantal hectares: 220.306

Wat het Rijksmuseum is voor de kunst is Staatsbosbeheer voor het groen: een collectie van hoogtepunten uit de Nederlandse natuur. Met ruim 220 duizend hectare land buiten de bebouwde kom is Staatsbosbeheer – in 1899 opgericht om woeste gronden zoals heide en zandverstuivingen te bebossen – de grootste grootgrondbezitter van Nederland. Wie de kaart erbij pakt, ziet dat dit grondbezit verspreid is over heel Nederland: van de Waddeneilanden tot het uiterste puntje van Zuid-Limburg.

Het overgrote deel van de grond heeft de status van beschermde natuur; Staatsbosbeheer heeft 128 van de 162 Natura2000-gebieden in Nederland onder beheer. Minder bekend is dat de organisatie ook 20 duizend hectare restgronden, zoals strookjes langs snelwegen en bedrijventerreinen, en 40 duizend hectare agrarisch land in bezit. De agrarische grond is uitbesteed aan 3.200 pachters. In tegenstelling tot bij de natuurgronden, waar beheer en behoud voorop staan, heeft de eigenaar hier iets te zeggen over het gebruik van de grond. Zo is beleid ingezet om pachters over te laten gaan op kringlooplandbouw. Vanaf 2021 wordt in nieuwe pachtvoorwaarden opgenomen dat boeren op grond van Staatsbosbeheer natuurinclusieve landbouw moeten bedrijven. (Mac van Dinther)

De grootste vereniging of stichting

Natuurmonumenten

Positie: 3

Aantal hectares: 69.703

De Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten is de op twee na grootste grondbezitter van Nederland, met 69.703 hectare land. Natuurmonumenten werd in 1905 opgericht op initiatief van de Amsterdamse onderwijzer en natuurliefhebber Jac. P. Thijsse. De eerste aankoop was het Naardermeer, in 1906, voor 150 duizend gulden. Inmiddels bezit de vereniging natuurgebieden in heel Nederland, van Schiermonnikoog tot het Geuldal in Zuid-Limburg. Naast het eigen bezit heeft Natuurmonumenten ook ruim 24 duizend hectare natuurgebied in beheer van anderen, zoals Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat. Bovendien is Natuurmonumenten eigenaar van vierduizend hectare landbouwgrond, die op termijn moet worden omgevormd tot natuur. Natuurmonumenten is een vereniging met ruim 730 duizend leden en donateurs. De inkomsten komen uit contributie en donaties (33,3 miljoen in 2019), een bijdrage van de Postcodeloterij (14,3 miljoen) en subsidie 47,1 miljoen). Jaarlijks is er 2 miljoen euro beschikbaar voor de aankoop van nieuwe natuur. (Mac van Dinther)

Het grootste bedrijf

ASR

Positie: 5
(ASR Levensverzekeringen en ASR Real Estate samen)

Aantal hectares: 38.441

ASR Real Estate is onderdeel van het beursgenoteerde verzekeringsbedrijf ASR. Het bedrijf belegt in kantoren, winkels en woningen, maar heeft ook een flinke grondportefeuille met 38.441 hectare grond, verspreid door Nederland. Het merendeel wordt gebruikt voor land- en tuinbouw, de grond wordt verpacht door ASR. Ook biedt het bedrijf agrariërs aan om ‘investeringsruimte’ te creëren. ASR koopt dan de grond van een boer, die het vervolgens in erfpacht terug huurt. Het bedrijf bezit ook een aantal landgoederen – zoals De Utrecht en De Groote Scheere – en recreatiegebieden, waaronder een handjevol golfbanen. Bij ASR werken zes rentmeesters, die de gronden beheren en verhuren. Op de site van het bedrijf omschrijft rentmeester Luuk Geerts, verantwoordelijk voor Groningen, Friesland en de Noordoostpolder, zijn baan ‘als de mooiste ter wereld’. ‘Grond is niet iets dat stil en dood ligt. Daar gebeurt altijd van alles mee. Er is altijd belangstelling van anderen. Er wordt gevochten om elke vierkante meter grond. Iedereen zit te schreeuwen om grond.’ (Tom Kreling)

De grootste gemeente

Kampen, Overijssel

Positie: 15

Aantal hectares: 5.046

Het bijna achthonderd jaar oude Hanzestadje Kampen, in Overijssel (54 duizend inwoners) heeft 5.046 duizend hectare land in bezit en is daarmee de gemeente met het grootste onbebouwde grondbezit – groter dan dat van Amsterdam (2.567 hectare) en Rotterdam (1.271 hectare). Dat heeft een historische reden. In 1363 ruilde de stad Kampen drie eilanden in de IJsselmonding tegen de rechten over de polder Mastenbroek (tussen Zwolle en Kampen) met Jan van Arkel, bisschop van Utrecht. Daaruit ontstond Kampereiland, een gebied van 4.500 hectare ten noorden van de stad. In plaats van de grond te gelde te maken heeft Kampen ervoor gekozen Kampereiland in bezit te houden als ‘erfgoed der vaderen’. Het eigendom van de historische grond is in 2007 overgedragen aan Kampereiland Vastgoed NV, waarvan de gemeente de enige aandeelhouder is. De grond, die voornamelijk wordt gebruikt als weidegebied, is verpacht aan boeren. De inkomsten uit die pacht, zo’n twee miljoen euro per jaar, vloeien rechtstreeks in de gemeentekas. (Mac van Dinther)

De grootste boer

Johannes Kerkhovenpolder Bv

Positie: 64

Aantal hectares: 1.308

Gewonnen op de Dollard, net ten noorden van de door journalist Frank Westerman bezongen Graanrepubliek rond Finsterwolde, ligt de Johannes Kerkhovenpolder. Daar huist onder dezelfde naam het akkerbouwbedrijf met de meeste grond in Nederland. Vernoemd naar de telg uit een Amsterdamse bankiersfamilie, die vanaf 1845 begon met inpolderen van het land dat tegenwoordig bij de gemeente Oldambt hoort. Kerkhoven kreeg bij zijn decennia durende project financiële hulp van rijke families, die mede-eigenaar werden. In de jaren tachtig van de vorige eeuw waren de aandelen van het landbouwbedrijf even verhandelbaar, maar de circa 250 aandeelhouders in de bv zijn nog altijd voor een groot deel (adellijke) nazaten van Kerkhovens financiers van halverwege de 19de eeuw. Een groot deel van de ruim 1.300 hectare grond zijn buitendijkse slikken en kwelders, waar her en der wat schapen en koeien lopen. Aan de droge kant van de dijk liggen natuurgronden, kruidenrijke akkerranden en verbouwt de ‘meewerkend directeur’, zoals de boer zichzelf noemt, op 500 hectare vruchtbare kleigrond aardappelen, suikerbieten, luzerne en, hoe kan het in die regionen ook anders, graan. (Pieter Hotse Smit)

Lees meer over grootgrondbezitters

Extra woningen, natuur, landbouw of toch duurzame energieopwekking? Grootgrondbezitters hebben een doorslaggevende stem bij het toekomstige gebruik van de schaarse ruimte in Nederland. Ontdek hier wie de grootste grondbezitters zijn en hoe groot hun land is, vergeleken met je eigen tuin of woonwijk.

Koning Willem-Alexander staat op plek 262 van grootgrondbezitters in Nederland. Hij dankt dit aan landgoed de Horsten bij Wassenaar. De exploitatie ervan is duur. En dus staat de deur open voor nieuwe bewoners die in een rijksmonument willen wonen. Hoe is de koning als grootgrondbezitter?

Datachef Xander van Uffelen en verslaggever Mac van Dinther van de Volkskrant over waarom hun onderzoek naar het grootgrondbezit van Nederland juist zo’n essentieel onderwerp is.

Volg ons