Grootgrondbezitters

Hoe is de koning als grootgrondbezitter?

Koning Willem-Alexander staat op plek 262 van grootgrondbezitters in Nederland. Hij dankt dit aan landgoed de Horsten bij Wassenaar. De exploitatie ervan is duur. En dus staat de deur open voor nieuwe bewoners die in een rijksmonument willen wonen. Hoe is de koning als grootgrondbezitter?

Grootgrondbezitters

Hoe is de koning als grootgrondbezitter?

Koning Willem-Alexander staat op plek 262 van grootgrondbezitters in Nederland. Hij dankt dit aan landgoed de Horsten bij Wassenaar. De exploitatie ervan is duur. En dus staat de deur open voor nieuwe bewoners die in een rijksmonument willen wonen. Hoe is de koning als grootgrondbezitter?

De 44-jarige Tijmen van Dobbenburgh was vorig jaar op zoek naar een nieuw huis, een beetje in de buurt van Leiden met lekker veel groen, keek op Funda en is nu eigenaar van een jachtslot op het koninklijk landgoed De Horsten. Zo simpel was het.

Nou ja, er zat natuurlijk nog wel het een en ander aan papierwerk aan vast. Zo kreeg hij van de makelaar te horen dat hij een plan moest schrijven, want de koning wilde weten of een nieuwe bewoner geen gekke dingen van plan was. Van Dobbenburgh ging direct aan de slag. Andere geïnteresseerden zouden vast met uitgebreide plannen komen, met serieuze architecten en zo, schatte hij in.

Dus hield Van Dobbenburgh het puntig en schreef het met zijn vrouw in een weekend bij elkaar. Dat was niet zo ingewikkeld. Wonen en werken, met zijn vrouw en hun zoontje. Hij zou het huis grondig verbouwen en de tuin flink onder handen nemen. De ­koning vond het klaarblijkelijk een prima plan. En zo werd Van Dobbenburg voor 6 ton eigenaar van het rijksmonument Ter Horst uit 1870, al blijft de grond in eigendom van de koning. Daar moet hij jaarlijks 30 duizend euro voor betalen, blijkt uit de koopakte.

Het jachtslot van Tijmen van Dobbenburgh op koninklijk landgoed de Horsten.

Relatief goedkoop, zegt de nieuwe eigenaar over de koopprijs. Maar de verbouwing gaat hem veel geld kosten, weet Van Dobbenburgh. ‘Er was geen gasleiding. Water zat maar op één punt. En de elektra moest ook nog worden doorgetrokken.’ Het pand stond al een tijdje leeg, nadat in 2014 de krakers Ben en Jelena van de rechter hun riante onderkomen hadden moeten achterlaten.

Van Dobbenburgh, ict-ondernemer, is een van de nieuwe bewoners van het landgoed, met wie de koning hoopt de boel wat nieuw leven in te blazen en de exploitatie van de zaak wat beter rond te krijgen, vertellen betrokkenen.

De koning is pas drie jaar eigenaar van het landgoed, dat officieel ­Koninklijke Landgoederen de Horsten heet. Op het landgoed staan 21 woonadressen. Het werd in 1845 ­eigendom van de koninklijke familie met de aankoop door prins Frederik. Het bestaat uit de drie historische buitenplaatsen Eikenhorst, Ter Horst en Raaphorst, tussen Wassenaar en Voorschoten in, en is voor een groot deel gewoon open voor publiek.

Top-300 grootgrondbezitters

Met landgoed de Horsten heeft koning Willem-Alexander een plek veroverd in de Volkskrant Top-300 grootste grondbezitters van Nederland. De Volkskrant bracht het grondeigendom in Nederland in kaart vanwege de steeds grotere vraag naar ruimte; voor nieuwe natuur, woningbouw, minder intensief boeren en de productie van zon- en windenergie. Ook de koning verandert zijn landgoed. De majesteit wil bijvoorbeeld dat zijn pachters duurzamer gaan boeren en is bezig met een exclusief woningbouwproject.

De kans dat die wandelaars koning Willem-Alexander en zijn gezin tegen het lijf lopen, is niet zo groot. Die verhuisde begin vorig jaar met zijn gezin van Villa Eikenhorst op het landgoed naar paleis Huis ten Bosch in Den Haag. Eikenhorst zou sindsdien verhuurd zijn aan de ambassadeur van Koeweit. Voor 10 duizend euro per maand, volgens een bericht in De Telegraaf.

Wel wonen prins Pieter-Christiaan en prins Floris met hun gezinnen op het landgoed. Eerder woonde ook prinses Margarita om de hoek, maar een paar jaar geleden kocht ze een woonboerderij iets verderop in Wassenaar.

In november 2017 kreeg Willem-Alexander het landgoed cadeau van zijn moeder Beatrix, en werd daarmee in één klap grootgrondbezitter. Over de schenking hoefden moeder en zoon geen belasting te betalen, een koninklijke uitzondering die is vastgelegd in artikel 40 van de Grondwet. Beatrix had het weer van haar moeder Juliana gekregen, die het ontving van Wilhelmina. Met in totaal 319 hectare is het grondbezit van Willem-Alexander nog steeds bescheiden: hij staat slechts op plek 262 van de Volkskrant-lijst van grootgrondbezitters van Nederland.

Overigens deed Beatrix niet al haar grondbezit van de hand. De zussen Beatrix, Margriet, Irene en Christina bezitten gezamenlijk nog tientallen stukken grond, die ze erfden van hun moeder Juliana. Wat lapjes in de buurt van Apeldoorn, wat stukken rondom Baarn en Soest, maar bij lange na niet meer genoeg om in de top-300 van grootgrondbezitters te staan.

Sloop van boerderijen

De exploitatie en het onderhoud van het landgoed de Horsten is niet goedkoop – in 2011 merkte toenmalig minister-president Jan Peter Balkenende op dat sprake is van ‘een aanzienlijk exploitatietekort’. Daarom gingen er vorig jaar nog meer woningen in de verkoop. Zo werd een portierswoning uit 1860 voor ongeveer 280 duizend euro verkocht aan ‘gewone’ mensen en gingen er ook nog wat arbeiderswoningen in de verkoop. Wel bleef ook hier de grond onder de huizen ­eigendom van de koning, waarvoor hij jaarlijks erfpacht ontvangt.

De koninklijke eigenaar is al jaren op zoek naar inkomsten om de ­lopende kosten van het landgoed te compenseren. Zo ontstond er in 2009 onrust in de gemeente Wassenaar over het plan van toenmalig eigenaar Beatrix om twee grote naoorlogse boerderijen te slopen. Die hoeven aan de oostkant van het bos, met riant uitzicht over de weilanden, moesten plaatsmaken voor een paar kloeke villa’s, die dan commercieel uitgebaat zouden worden.

Onder meer de lokale politiek en een flink aantal stichtingen dat zich inzet voor het behoud van monumenten keerden zich tegen de plannen. De boerderijen moesten behouden blijven als voorbeelden van de wederopbouw van Nederland na de Tweede Wereldoorlog. De gemeente Wassenaar weigerde echter de hoeven te beschermen met een monumentenstatus. In 2012 staakten de bezwaarmakers hun verzet.

Een van de boerderijen.

Toch staan, nu tien jaar later, de twee boerderijen er nog steeds. Er blijkt nog steeds geen sloopvergunning verleend te zijn, zegt secretaris Leo Dubbelaar van het Cuypers­genootschap, dat strijdt voor behoud van monumenten.

De laatste poging om wat beweging in de zaak te krijgen, vond afgelopen zomer plaats. Toen diende het Schoutenhuis, een koninklijk rentmeesterskantoor, een aanvraag voor een sloopvergunning in. Een maand later vroeg de behandelend ambtenaar van de gemeente Wassenaar om aanvullende informatie, zo blijkt uit een brief. Die informatie bleef uit, waarna de ambtenaar eind september besloot de aanvraag voor de sloopvergunning naast zich neer te leggen. ‘De conclusie is dat de aanvraag niet volledig is en inhoudelijk niet beoordeeld kan worden.’

Dubbelaar: ‘Gelukkig maar. De zaak ligt in feite al jaren stil. Maar in de tussentijd is er ook wel wat veranderd bij de gemeente Voorschoten. Die zijn wel wat vriendelijker geworden voor monumenten, zeg maar.’

De andere bewoners

Die ‘vriendelijkheid’ betekent voor Tijmen van Dobbenburgh lastige, ­slepende procedures om vergunningen te verkrijgen om zijn landhuis te verbouwen. Omdat het een rijksmonument is, heeft hij niet alleen met de gemeente, maar ook met de Rijksdienst te maken. ‘Die staan enorm op afstand en hebben weinig gevoel voor de realiteit. En de gemeente kent de wetgeving niet. Dan doe ik een aanvraag en dan overschrijden ze de wettelijke termijnen weer om te reageren.’ Maar goed, eind van het jaar hoopt hij klaar te zijn met de verbouwing.

Een van de vervallen oude dienstwoningen.

Een paar honderd meter verderop, in het linkerhuisje van drie oude dienstwoningen, doet Anica open. Haar vriend heeft het hele rijtje gekocht, dat nog fors gerenoveerd moet worden. ‘Er zit asbest in de plafonds en in de balken zitten houtwormen. Het is heel lastig om de vergunningen rond te krijgen voor de verbouwing’, zegt ook zij. Tot die tijd wonen ze in het linkerblokje. Na de verbouwing gaat zij ernaast wonen en willen ze het rechterhuis verkopen.

Maar goed, als dat allemaal rond is, wonen ze schitterend, zegt Anica. ‘Het is hier zo rustig. De natuur is prachtig. Je hoort altijd wel iets scharrelen in de tuin.’ Over de andere bewoners van het landgoed wil ze niet te veel zeggen. Of ze weleens een borrel of feestje hebben, met de andere bewoners? We hebben een nieuwjaarsborrel gehad, zegt ze. ‘Nee, de koning was daar niet bij, maar wel andere leden van het koninklijk huis.’

In de koopakte die Van Dobbenburgh met koning Willem-Alexander afsloot, staat het zelfs speciaal genoemd, onder het kopje Reglement. ‘Van Erfpachter wordt verwacht dat hij zich onthoudt van mededelingen die de persoonlijke levenssfeer van de medebewoners en medegebruikers van het landgoed betreffen.’ Verder staat er bijvoorbeeld nog in opgenomen dat er niet gevist mag worden en het maaien van het gras of ‘gebruik van andere mechanische apparaten’ op zondagen en feestdagen zo veel mogelijk beperkt moet worden en de boel niet via Airbnb ‘of een daarmee vergelijkbare organisatie’ verhuurd mag worden. Oh ja, de erfpachters mogen geen katten houden, waarschijnlijk om het plaatselijke gevogelte te beschermen.

Ach, zegt Van Dobbenburgh, in de praktijk is het net als bij normale ­buren hoor. Ze laten net als hij de hond uit en dan groet je elkaar. ‘We hebben een keer kennisgemaakt. Het zijn heel plezierige buren.’

Wat zegt de koning?

Het eigendom en het beheer van landgoed De Horsten is een privézaak van koning Willem-Alexander, laat de Rijksvoorlichtingsdienst weten. Hij wil het gebied met natuur, huizen, boerderijen en landbouwgrond verder ontwikkelen tot ‘hoogwaardig landgoed’, waar wandelaars nog steeds welkom zijn, aldus de dienst in een toevoeging. Dat zal gebeuren door het versterken van de cultuurhistorische waarde, duurzame bosbouw en een overgang van ‘de traditionele intensieve landbouw naar een meer duurzame exploitatie, zoals biologische of kringlooplandbouw’.

Gevraagd naar de mogelijke sloop van twee boerderijen en de bouw van nieuwe woningen, schrijft de Rijksvoorlichtingsdienst dat de ontwikkeling van het landgoed wel ‘kostendekkend’ moet zijn. ‘Onderdeel daarvan is functieverandering en exploitatie van bestaande bebouwing, passend binnen de kwetsbare natuur en cultuurhistorie van het gebied.’

Lees meer over grootgrondbezitters

Extra woningen, natuur, landbouw of toch duurzame energieopwekking? Grootgrondbezitters hebben een doorslaggevende stem bij het toekomstige gebruik van de schaarse ruimte in Nederland. Ontdek hier wie de grootste grondbezitters zijn en hoe groot hun land is, vergeleken met je eigen tuin of woonwijk.

De grootste particuliere grootgrondbezitter van Nederland is een vrouw van 81 uit Drenthe. Wie is deze Magreta Moret-Wessels Boer die er alles aan doet haar 2.246 hectare grond in de vier noordelijke provincies intact te houden?

Datachef Xander van Uffelen en verslaggever Mac van Dinther van de Volkskrant over waarom hun onderzoek naar het grootgrondbezit van Nederland juist zo’n essentieel onderwerp is.

Volg ons