Swingstates Verkiezingen VS

Amerika stemt ook voor de Senaat – en dat bepaalt het lot van de president

De Amerikanen kiezen komende dinsdag niet alleen een president, ook 34 van de 100 zetels in de Senaat staan open ter verkiezing. De uitkomst van de Senaatsverkiezingen bepaalt in hoge mate de politieke speelruimte die de president straks zal krijgen. In welke staten wordt het spannend?

Het wordt de belangrijkste verkiezing in de recente geschiedenis van de VS genoemd, op voorhand al historisch. Dinsdag 3 november, op Election Day, neemt Amerika een cruciaal besluit: gaan de Verenigde Staten verder op de door Donald Trump ingeslagen weg, of nemen ze een afslag met Joe Biden?

De presidentsverkiezing is van wezenlijk belang voor de toekomst van Amerika. Maar tegelijkertijd vindt een andere verkiezing plaats die bijna net zo belangrijk is: de Senaatsverkiezing. De uitkomst daarvan bepaalt of de president, wie dat ook wordt, armslag krijgt bij de vormgeving van zijn beleid, of min of meer vleugellam is.

De meerderheid van de Senaat is sinds 2014 in handen van de Republikeinen, zij leveren nu 53 van de 100 senatoren, onder wie de Senaatsvoorzitter: Mitch McConnell. Deze verkiezing gaat dat mogelijk veranderen. De Democraten hebben volgens de politiek analisten van onder meer FiveThirtyEight een grotere kans een meerderheid in de Senaat te halen (73 procent) dan de Republikeinen.

Hoe belangrijk een Senaatsmeerderheid kan zijn in een uiterst gepolariseerd politiek landschap, bleek de afgelopen jaren: dankzij die meerderheid konden Republikeinen de poging van de Democraten om Trump af te zetten lachend afwentelen. Dankzij die meerderheid blokkeerde Mitch McConnell honderden wetsvoorstellen van een door Democraten gedomineerd lagerhuis. En dankzij die meerderheid kunnen Republikeinen straks, een week voor de verkiezingen, de benoeming van de conservatieve hoge rechter Amy Coney Barrett erdoorheen drukken.

Voor een omkering van die machtspositie lijkt niet eens veel nodig. Mocht Trump opnieuw president worden, dan hebben de Democraten daar 51 Senaatszetels voor nodig (de helft plus 1) en moeten zij vier extra zetels, die nu bezet worden door Republikeinen, zien te winnen. Wint Biden, dan hebben de Democraten aan 50 zetels (drie meer dan nu) genoeg; bij het staken van de stemmen geeft de extra stem van de vicepresident (in dat geval Kamala Harris) de doorslag. Voor de Republikeinen geldt uiteraard hetzelfde: wint Biden, dan zijn 51 zetels nodig, en mogen ze er dus twee verspelen. Wint Trump, dan zijn 50 zetels (plus de extra stem van vicepresident Mike Pence) afdoende, en kunnen ze drie van hun huidige senatoren verliezen.

Waar liggen voor beide partijen de kansen, en waar loeren de gevaren?

Van de 100 zetels in de Senaat (elke staat levert twee senatoren, die voor zes jaar worden benoemd) staan er dit keer 34 open ter verkiezing. Over twee jaar volgt weer eenderde deel, twee jaar later de rest. In 34 staten wordt in november gekozen tussen een Democratische of een Republikeinse kandidaat, vaak de zittende senator en een uitdager. In twintig van die staten verandert er vrijwel zeker niets. Neem Louisiana: daar zit een Republikeinse senator, en daar blijft een Republikeinse senator; in de peilingen loopt die 20 procent voor op zijn tegenstander.

Maar in veertien ‘flipstates’ kan de Senaatszetel van partij wisselen. In twee gevallen kan een Democratische zetel Republikeins worden: in Alabama is dat zeer waarschijnlijk, daar loopt de Republikeinse kandidaat meer dan 10 procent voor in de peilingen. In Michigan is het onzeker, daar is het verschil tussen beide kandidaten zo klein, minder dan 5 procent, dat eigenlijk alles nog mogelijk is.

In twaalf staten kan de Republikeinse zetel worden overgenomen door een Democraat. Twee daarvan zijn kansrijk (Arizona en Colorado), zes zijn mogelijk maar onzeker, want binnen de foutmarge (Iowa, Maine, North Carolina, Georgia, Kansas en Montana), vier zijn niet onmogelijk maar niet erg waarschijnlijk (South Carolina, Texas, Alaska en Kentucky). De vijver van mogelijkheden lijkt dus groter voor de Democraten – al zullen zij, bij verlies van Alabama, wel minstens vier, deels ‘onzekere’, zetels moeten winnen.

Terwijl de Senaatsverkiezingen vaak over lokale thema’s gaan, van kreeftenvangst in Maine tot de belangen van de natives in Montana, worden ze dit jaar gedomineerd door nationale zorgen (de aanpak van corona) en de strijd tussen Biden en Trump. Lokale Democraten moeten zich verdedigen tegen verdachtmakingen van links-radicalisme (een verwijt van Trump aan Biden), Republikeinse senatoren worden aangesproken op het gedrag en beleid van Trump.

Daarbij zie je een aantal van hen een interessante draai maken. De afgelopen jaren liet het overgrote merendeel van de Republikeinse senatoren zich in het openbaar niet tot nauwelijks kritisch uit over Trump – bang soms dat één woedende tweet van de president hun kansen op herverkiezing zou doen slinken. Maar nu Trump in de peilingen achterstaat, zie je hoe sommigen hun huid proberen te redden door zich alsnog van hem te distantiëren. Heel voorzichtig – want voor een herverkiezing hebben zij ook de Trump-stemmer nodig.

Voor veel Republikeinen is de Senaatsrace een balanceeroefening.

De vier belangrijkste ‘flipstates’

Alabama

Wissel van partij: Waarschijnlijk
Van Democratisch naar Republikeins

Kandidaten: Senator Doug Jones (D) tegen Tommy Tuberville (R)

Peilingen: +10 procent voor Tuberville

Het mocht gerust historisch worden genoemd: de verkiezingszege van de Democraat Doug Jones, die in 2017 de race om een Senaatzetel van Alabama won (een post die tussentijds vrijkwam toen de toenmalige senator Jeff Sessions promoveerde tot Trumps minister van Justitie). De conservatieve staat in het diepe zuiden van de Verenigde Staten had al een kwarteeuw geen Democratische senator meer gehad. Dat Jones won, was vooral te danken aan zijn zwakke tegenstander: de door president Trump gesteunde Roy Moore, die door meerdere vrouwen werd beschuldigd van seksueel wangedrag in hun tienerjaren. Jones won nipt: met 50 tegen 48 procent van de stemmen.

  • Doug Jones 

  • Tommy Tuberville

Nu is de kans groot dat Jones (66) na twee jaar het stokje moet overdragen aan zijn Republikeinse uitdager: Tommy Tuberville (66), een voormalige universitaire football-coach en sportcommentator op de landelijke zender ESPN, loopt al geruime tijd voor in de peilingen. Tuberville vervulde niet eerder een politieke functie of een publiek ambt, maar als coach van de Auburn Tigers, die hij naar grote hoogte stuwde, maakte hij zich geliefd bij veel inwoners van Alabama – college football is een onlosmakelijk onderdeel van het sociale leven in de zuidelijke staat. Tuberville is aanhanger van de klassieke Trump-thema’s: tegen socialisme, open grenzen en ‘abortus-op-aanvraag’, voor een Mexicaanse muur en een sterke politie. In zijn campagnefilmpje keert hij zich tegen Colin Kaepernick, de Afro-Amerikaanse quarterback die uit protest knielde tijdens het volkslied. En spreekt hij zich in football-termen (‘Ik verlaat de zijlijn, en voeg me in de strijd’) uit voor Trump: I’ll have the president’s back.

Arizona

Wissel van partij: Waarschijnlijk
Van Republikeins naar Democratisch

Kandidaten: Mark Kelly (D) tegen senator Martha McSally (R)

Peilingen: Gemiddeld +7.9 procent voor Kelly

Vijf keer werd Martha McSally (54) tijdens een verkiezingsdebat gevraagd of ze trots was op haar steun aan Donald Trump. Vijf keer weigerde zij die vraag te beantwoorden. De senator van Arizona (ze verloor de verkiezingen in 2018 van een Democraat, maar kreeg alsnog een zetel toen senator John McCain overleed) is een Republikein die altijd door het vuur ging voor Trump. Ze stemde tegen zijn afzetting na impeachment en twitterde een kwartier nadat bekend was geworden dat hoge rechter Ruth Bader Ginsberg was overleden, dat ze zou stemmen voor ‘wie dan ook’ door Trump zou worden genomineerd. Maar sinds de president in de peilingen daalt, probeert ze zich voorzichtig van hem te distantiëren.

  • Mark Kelly 

  • Martha McSally

De afbrokkelende steun van Arizona (een overwegend Republikeinse staat) voor Trump heeft zijn weerslag op McSally’s kansen. Dus probeert zij nu kiezers te winnen door te wijzen op haar eigen verdiensten (‘Wil je belastingverlaging? I’m your girl!’) en op het ‘radicaal linkse’ gevaar van de Democraten. Vooralsnog niet met het gewenste resultaat.

De gepensioneerde astronaut Mark Kelly (56) – vier ruimtevluchten – loopt al weken voor in de peilingen. Ook deze gematigde Democraat wil liever niet te veel geassocieerd met de landelijke politiek. Hij benadrukt zijn onafhankelijkheid, een groot goed in de cowboystaat, en voert campagne op de plaatselijke gezondheidszorg en economie. Kelly – zijn echtgenote is de politica Gabby Giffords, die in 2011 bij een politieke bijeenkomst door het hoofd werd geschoten, een aanslag die zij overleefde, maar zes anderen niet – weet meer donateurs aan zich te binden dan McSally, en zo lijkt het, zelfs meer vrouwelijke stemmers uit de voorsteden.

Maine

Wissel van partij: Onzeker

Kandidaten: Sara Gideon (D) tegen senator Susan Collins (R)

Peilingen: Gemiddeld +4,2 procent voor Gideon

Wat Democraten in Maine in ruim twee decennia niet voor elkaar kregen, lukt Sara Gideon (48) dit jaar, misschien: de Republikeinse senator Susan Collins (67) na vier termijnen in de Senaat van haar troon stoten. Gideon is voorzitter van het Huis van Afgevaardigden in Maine, waar ze indruk maakte met haar aanpak van de opiatencrisis en met armoedebestrijding; beleid waarvoor ze steun van de Republikeinen moest zoeken. Ze zet zich zelf graag neer als een ‘bipartisan’ (onpartijdige) politicus: zo verordonneerde ze dat Democraten en Republikeinen in het Huis van Afgevaardigden in Maine niet langer apart van elkaar zitten, maar door elkaar heen; tot onvrede van sommige volksvertegenwoordigers die haar symboolpolitiek verweten. In haar verkiezingscampagne benadrukt Gideon vooral haar klimaatplan, dat overigens voorzichtiger is dan dat van Joe Biden.

  • Sara Gideon

  • Susan Collins 

Maar eigenlijk gaan de verkiezingen in Maine niet over Gideon. Ze gaan over Collins – en om haar relatie tot Trump. De eens zo geliefde Republikeinse senator werd in de kalme, lieflijke kuststaat altijd gewaardeerd om haar gematigde en partij-overstijgende standpunten (zo steunt ze het recht op abortus). Dat veranderde in het tijdperk-Trump. Collins haalde zich de woede van veel Mainers op de hals door voor de benoeming van de van seksueel misbruik beschuldigde hoge rechter Brett Kavanaugh te stemmen, en tegen het afzetten van president Trump na het impeachment-onderzoek (beide keren overwoog ze publiekelijk eerst het tegenovergestelde te doen). Collins verwerd daarmee tot mikpunt van kritiek, zowel onder Democraten als Republikeinen – symbool van een politicus zonder ruggegraat. De Senaatsverkiezingen in Maine draaien grotendeels om de vraag of ze daarop zal worden afgerekend: Collins verkeert in de gevarenzone.

Kentucky

Wissel van partij: Niet waarschijnlijk

Kandidaten: Amy McGrath (D) tegen senator Mitch McConnell (R)

Peilingen: Gemiddeld +9,5 procent voor McConnell

De race in Kentucky, tussen voormalig gevechtspiloot Amy McGrath (45) en Senaatsvoorzitter Mitch McConnell, is niet de meest kansrijke maar wel de meest symbolische Senaatsstrijd voor de Democraten. Het is een ultieme poging om McConnell (78), de meest invloedrijke én gehate Republikeinse senator, die opgaat voor zijn zevende termijn, voorgoed uit Washington te verdrijven.

Hoe groot die wens is, blijkt wel uit het magistrale bedrag dat McGrath voor haar campagne inzamelde: zo’n 47 miljoen dollar, met naar verluidt een gemiddelde bijdrage van 48 dollar. Dat wijst erop dat ook Amerikanen buiten Kentucky (waar 1,6 miljoen Democraten staan geregistreerd) haar steunen en de tweestrijd in Kentucky naar nationaal niveau is getild.

De weerzin tegen Trumps steunpilaar McConnell heeft meerdere oorzaken, maar wortelt onder meer in het feit dat hij bijna vierhonderd wetsvoorstellen van het Huis van Afgevaardigden weigerde in behandeling te nemen in de Senaat, de benoemingen van tientallen rechters onder Obama blokkeerde en die vacatures onder Trump vulde met conservatieve kandidaten, en omdat hij de opportunistische draai maakte van geen hoge rechter meer benoemen in het laatste jaar van Obama, naar wel een kandidaat van Trump benoemen een week voor de verkiezingen. McConnell wordt algemeen gezien als een politicus die vooral uit is op het consolideren van zijn eigen macht.

  • Amy McGrath 

  • Mitch McConnell 

Marinier McGrath, die tientallen gevechtsmissies in Irak en Afghanistan uitvoerde, valt McConnell vooral hard aan op de gebrekkige aanpak van de coronacrisis en zijn weigering (aldus McGrath) een tweede hulpfonds te creëren voor Amerikanen die financieel hard door de pandemie zijn geraakt (McConnell wijt het uitblijven van die hulpmaatregelen juist aan de Democraten). Echt gevaarlijk lijkt McGrath niet te worden: in Kentucky, een staat waar je bijna geboren wordt met de verplichting Republikeins te stemmen, loopt McConnell voorop in de peilingen – al slonk zijn voorsprong onlangs tot onder de 10 procent.

Dossier Kan Democraat Joe Biden president Trump van een tweede termijn afhouden? Lees hier alles over de Amerikaanse presidentsverkiezingen, met het laatste nieuws, verhelderende analyses en onze mooiste reportages.

Volg ons