Wat de ramen van Paradiso ons vertellen

Poppodium Paradiso is allang geen kerk meer, dus staan op de opvallende glas-in-loodramen geen bijbelse taferelen, maar sleutelmomenten van onze tijd.

De schrikbarend grote ‘jongeheer’ van kunstenaar Berend Strik (59) of het genetische profiel van zijn collega Hans van Houwelingen (62). Geef aan het Amsterdamse gelegenheidsduo Strik-Van Houwelingen de opdracht om nieuwe glas-in-loodramen te ontwerpen voor het Amsterdamse poppodium Paradiso en ze sparen zichzelf niet. Komende zondagochtend wordt alweer het elfde raam onthuld. Het twaalfde exemplaar is in ontwikkeling. Uiteindelijk moeten het er zestien worden, zoals de twee kunstenaars graag zouden, ook al is voor de laatste vier nog geen financiering gevonden.

26 jaar zijn de twee er inmiddels aan bezig. In 1993 gaf toenmalig Paradiso-directeur Pierre Ballings hun de opdracht. Strik en Van Houwelingen besloten, wellicht in de geest van vroegere bewoner kerkgenootschap De Vrije Gemeente, te kiezen voor bezinning en een ethische invalshoek. En om de vinger aan de veranderende tijd te houden. Zonder al te veel haast dus.

De Moeder, 1995 & De Liefde, 1996

  • Over de veranderende idealen van de vrouw: niet langer moeder en huissloof, maar zwanger én werkend aan een carrière. Portret van het Nederlandse hoofd ict van een groot Praags bedrijf, Dorethea Lijenaar, te midden van kantoormeubilair met een karakteristieke computer uit het begin van de jaren negentig.

  • Van Houwelingen en Strik vroegen zich af of de liefde lichamelijk traceerbaar is. Reden om Strik en zijn toenmalige vriendin onder de MRI-scan te leggen. Zij was arts, wat hen de mogelijkheid gaf om ’s avond stiekem een scan te maken.

Onthulling van het glas-in-loodraam ‘Het beloofde land’ en lezing van Jonathan Holslag over de Europese migratiegeschiedenis, 23/6, 10.30 uur, Paradiso, Amsterdam. Zie en beluister ook de playlist over de ramen, ingesproken door Strik en Van Houwelingen op paradiso.nl.

De schepping, 1997 & De arbeid, 2000

  • Portret van schaap Dolly, het eerste gekloonde levende wezen op aarde. Haar creatie is puur laboratoriumwerk. Om het beroemde exemplaar tussen twintig andere schapen op een Schotse boerderij te traceren riepen de kunstenaars ‘Dolly!’ Er was er één die gelijk opkeek en fotogeniek ging poseren.

  • Beeldend kunstenaar Peter Giele als personificatie van De Arbeider. Begrijpelijk: met enkele vrienden verbouwde hij in Amsterdam een leegstaande bioscoop tot de beroemde discotheek Roxy. Toen Giele in 1999 stierf, brandde het gebouw tijdens een afscheidsceremonie met vuurwerk tot op de grond toe af.

Onder het overkoepelende thema ‘De Moderne Moraal’ heeft elk raam nu zijn eigen aanleiding gekregen, wat een overzicht geeft van een kwart eeuw verschuivende zeden en gebruiken, van acceptatie en gewenning. Beginnend bij de opkomst van de werkende vrouw (raam 1 uit 1993), hink-stap-springend van het ene hete item naar de volgende brandende kwestie. Van de eerste MRI-scan, via het eerste gekloonde wezen ter wereld, schaap Dolly, naar het eerste homohuwelijk en het belang van fysieke arbeid, tot aan de stijgende zeespiegel, de moderne monarchie met de inhuldiging van Willem-Alexander en de zoektocht naar het ‘beloofde land’ van opeengepakte vluchtelingen in een boot. Dat laatste beeld is gebaseerd op de foto die fotograaf Massimo Sentini op 7 juni 2014 maakte van een te grote groep vluchtelingen op een te kleine boot voor de kust van Libië.

Het huwelijk, 2002 & De identiteit, 2003

  • De foto is gemaakt op 31 maart 2001, de dag van het eerste homohuwelijk in Nederland. Officieel: de legalisering van het huwelijk tussen twee partners van hetzelfde geslacht. Het betekende volgens Van Houwelingen en Strik een fundamentele verandering op mensenrechtengebied. Het bloemstuk op de voorgrond is er een van de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons, van wie beide kunstenaars naar eigen zeggen fan zijn.

  • Met dit dna-profiel is beeldend kunstenaar Hans van Houwelingen voor eeuwig traceerbaar. Voor het eerst kon met deze techniek het menselijke genoom in kaart (en beeld) worden gebracht. De uitslag is goedgekeurd door het Forensisch Laboratorium.

Het geeft al met al een fraai overzicht van nieuwe ontwikkelingen en verschuivende mores. Zo hebben Strik & Van Houwelingen ‘De dood’ verbeeld met een foto van Andrea Voerman die, liggend op bed in haar mooiste kleren, zichzelf euthanaseert en tegelijkertijd de afstandsbediening van de camera indrukt. ‘De natuur’ is een zeegezicht rond het eiland Shishmaref in Alaska, dat als eerste ten onder is gegaan door de opwarming van de aarde en stijgende zeespiegel. Op ‘De identiteit’ valt het in nummers gevatte dna-profiel van Van Houwelingen af te lezen; op ‘De liefde’ staat een MRI-scan van Strik (rechts) met dus dat schrikbarend grote lid. En ‘De kerk’ is een reünie van heiligengezichten uit oude ramen die door Glas Bewerkingsbedrijf Brabant te Tilburg over anderhalve eeuw zijn verzameld uit gesloten kerken, wat goed aangeeft hoe genadeloos de ontkerstening in Nederland heeft toegeslagen.

De dood, 2006 & De kerk, 2007

  • Op hetzelfde moment dat Andrea Voerman haar leven beëindigde, drukte ze ook op de knop van de afstandsbediening van haar camera. Het einde van haar leven betekende tegelijkertijd haar vereeuwiging voor dit raam. Zoals het begin van het leven middels anticonceptie is te regelen, zo is nu ook de dood een beslissing. Voerman besloot overigens ook welke kleur kleding ze daarbij zou dragen en dat het bed blauw moest zijn.

  • Wie er allemaal op dit raam te zien zijn, geen idee. De heiligenportretten zijn afkomstig van Glasbewerkingsbedrijf Brabant uit Tilburg, dat een archief heeft van kapot glas-in-lood vanaf 1880. Het raam is als een reünie van oude bekenden, afkomstig uit kerken die inmiddels niet meer bestaan.

Die ontkerstening zit natuurlijk al in het gebouw zelf. Paradiso, gebouwd in 1879, werd een kleine eeuw als kerk gebruikt en in 1967 door hippies gekraakt. Een jaar later was het een poppodium. Sindsdien hebben de meest uiteenlopende beroemdheden en superbands er de ramen uit de sponningen gespeeld. Nu zaten die ramen er praktisch al niet meer in: veel van de originele 19de-eeuwse glas-in-loodvensters waren in de loop der tijd gesneuveld.

De nieuwe ramen zijn op de begane grond van de grote zaal aangebracht, onder het balkon. Iets wat weinigen zal zijn opgevallen. Zeker niet tijdens de concerten. Lichttechnici zijn namelijk niet te spreken over het glas-in-lood, allergisch als ze zijn voor het teveel aan concurrerend buitenlicht. Reden waarom de ramen doorgaans achter luiken verscholen zitten, luiken die de kunstenaars juist weer niet willen. Anekdote die de ronde doet: dat Van Houwelingen op een middag de luiken in zijn auto heeft meegenomen om (voorlopig) van het gezeik af te zijn.

De natuur, 2010 & De monarchie, 2016

  • Shishmaref, in Alaska, is het eerste eilandje dat door de stijgende waterspiegel in zee is gezakt, en daarom permanent geëvacueerd is. Naar het schijnt kostte het fotograaf Dana Lixenberg nog een hoop hoofdbrekens om wassend water goed in beeld te brengen. Want ja, hoe laat je een door water verzwolgen eiland zien?

  • Of het Nederlandse koningschap er door de komst van Willem-Alexander anders uit gaat zien, is moeilijk te voorspellen. De inhuldiging op 30 april 2013 was in elk geval een stuk ontspannender dan bij die van zijn moeder in 1980 (‘Geen woning geen kroning’). Naar het schijnt is Willem ook een stuk relaxter dan Beatrix.

Overdag, zonder die luiken, stralend in het licht, zien de ramen er prachtig uit. Door de schittering van de kleuren en het scherpe ruitjespatroon van loodlijnen, hier en daar onderbroken door een kromming: van het infuus waarmee Voerman zichzelf euthanaseerde of de bolle in-blijde-verwachtingbuik van de werkende moeder uit 1993. Bovendien blijft de plaats bijzonder. Een ex-kerk, als instantie waar op religieuze basis de ethiek wordt uitgedragen, en waarin twee kunstenaars nu een nieuwe moraliteit hebben aangebracht.

Het ligt in lijn met de spreuk die al sinds 1911 op de achterwand van het gebouw staat, waarin het belang van godsdienst als een ‘hoog en heerlijk humaniteitsideaal’ wordt onderstreept. Je kunt wel zeggen dat Strik en Van Houwelingen de veranderingen van dat ideaal in beeld hebben gebracht.

Het beloofde land (2019)

Ze zwaaien, niet uit plezier, maar om aandacht trekken, deze vluchtelingen in een boot, 25 kilometer voor de Libische kust. De prijswinnende foto werd op 7 juni 2014 gemaakt door Massimo Sestini, vanuit een overvliegende helikopter. Geen Ark van Noah vol dieren (die het redden), wel een dwarsdoorsnede van bevolkingsgroepen uit oorlogsgebieden (die het veelal niet redden).