Steeds sneller smelt het poolijs

In het enorme gebied rond de Noordpool komt een wereld tevoorschijn van onder het smeltende ijs. Fotografen Yuri Kozyrev en Kadir van Lohuizen gingen op expeditie.

Nadat de fotografen Kadir van Lohuizen en Yuri Kozyrev hun expedities naar het Noordpoolgebied hadden voltooid – de een trok in een halve cirkel door Groenland, Canada en Alaska, de ander volgde de route door het noorden van Rusland; voor beiden eindpunt de Beringzee – wisselden ze hun ervaringen uit, bekeken elkaars foto’s en ze stelden vast: wat loopt Rusland enorm vooruit in het benutten van het Arctische gebied. Je ziet het aan twee foto’s: Van Lohuizen fotografeerde een jager van het Inuit-volk in Alaska, eenzaam op een stuk ijs turend of hij ergens een walvis ziet, Kozyrev een vrolijke groep Russische opruimers van afval dat bij de dooi tevoorschijn komt op het eiland Dikson, de noordelijkste haven en woonplaats ter wereld.

Point Hope / USA

Gordon Omnik is een walvisjager uit Point Hope. Hij staat op de uitkijk om Groenlandse walvissen te spotten. De Inuit-gemeenschap van Point Hope mag per jaar tien Groenlandse walvissen vangen. Inheemse gemeenschappen mogen op walvissen jagen voor eigen gebruik. De Internationale Walvisvangst Commissie bepaalt hun quotum.

  • Doordat het zeeijs tegenwoordig zo vroeg verdwijnt, is het moeilijker voor de Inuit-gemeenschap om walvissen te vangen en zo in hun levensonderhoud te voorzien. Normaliter start het jachtseizoen als in de lente het zee-ijs breekt.

  • Flora Galahorn eet walvis als ontbijt.

Cape Kamenny / Rusland

Novoportovskoye is een van de grootste olievelden bij het Jamal-schiereiland. Het veld ligt 30 kilometer van de kust bij de Ob-baai. De olie wordt per pijplijn afgevoerd naar Kaap Kamenny, waar een terminal is neergezet. Gazprom Neft runt het project, dat uiteindelijk 8 miljoen ton olie per jaar moet gaan opleveren.

Van Lohuizen: ‘Het Westen heeft geen diepzeehavens in het Arctische gebied, geen infrastructuur, een handjevol ijsbrekers. De Russen hebben zestig ijsbrekers, de meeste recent gemaakt met de modernste technologie. Of je het nu positief vindt of zorgwekkend: het is opvallend hoe onwaarschijnlijk ontwikkeld Rusland in het gebied is. Dat komt deels door de geschiedenis, al in de tijd van de Sovjet-Unie (voor 1990) werd hard gewerkt aan een noordelijke zeeroute. Door de opwarming en het toenemende smelten van het poolijs kan het nu, een zegen voor hen.’

Sabette / Rusland

Een arbeider werkt op de boorlocatie bij Sabetta op het Jamal-schiereiland. Het project omvat ook de constructie van een vloeibaar-gas-fabriek met de capaciteit van 16,5 miljoen ton, een zeehaven en de Sabetta Vlieghaven.

Nadym / Rusland

De stad Nadym veranderde van een kleine nederzetting tot een van de gasproductiecentra van de Sovjet-Unie in de late jaren zestig.

Yuri Kozyrev kon meevaren over de noordelijke route naar Azië, afgelopen zomer. Van Lohuizen: ‘Tot ieders verbazing lag die helemaal open. In de winter was het ook al gelukt met ijsbrekers een geul open te houden. Een schip van Rotterdam naar China zou er 16 dagen korter overdoen via de noordelijke route dan via het Suez-kanaal. Als de voorspellingen uitkomen smelt in 2030 al het Noordpoolijs in de zomer, dan besef je hoe dicht landen bij elkaar komen te liggen.’

Yamal Peninsula / Rusland

Het Jamal-schiereiland in West-Siberië is het thuisland van de nomadische Nenets- rendierherders. De Nenets-stam heeft een unieke stijl van rendierkuddes drijven. Elk jaar reizen ze duizenden kilometers met gigantische kuddes rendieren van zomerweiden naar wintervlakten ten zuiden van de Poolcirkel.

Het smelten van het Noordpoolijs heeft enorme gevolgen voor ons allemaal: de afkoeling werkt steeds slechter. ‘De Noordpool houdt ons koel. Maar de zonnewarmte die nu nog wordt weerkaatst door het ijs, wordt steeds meer geabsorbeerd in het oceaanwater. Ik was mee met een Canadese ijsbreker in de Hudson Bay. Het water was rond de 0 graden, maar toen we met een helikopter omhoog gingen bleek het op 250 meter al 24 graden te zijn.’

Bovanenkovo / Rusland

Een koppel staat voor een orthodoxe kerk in Bovanenkovo. In elke nieuwe nederzetting van Gazprom worden moskeeën en orthodoxe kerken gebouwd. Bovanenkovo is Ruslands nieuwste gasveld op het Jamal-schiereiland. Het werd ontdekt in de vroege jaren zeventig, maar men vond exploitatie al die decennia te duur, totdat president Putin er een prioriteit van maakte.

  • Een arbeider staat op de pijplijn van het Bovanenkovo-gasveld. Deze pijplijn verbindt twee enorme gasvelden met het federale Russische gasnetwerk. Het merendeel van het Jamal-gas zal in de toekomst naar het westen stromen en in de Nord Stream-pijplijn terechtkomen.

  • Zouttherapie-behandelkamer in Bovanenkovo. Arbeiders ontberen zonlicht en zuurstof tijdens de negen maanden durende poolnacht.

Verkhoyansky / Rusland

Vrijwilligers bij de herdenkingsplek op het eiland (en meest noordelijke haven van Rusland) Dikson. Ze hebben afgelopen zomer meer dan 200 ton bouwmateriaal en schroot verwijderd van het eiland.

  • Jagers op slagtanden gebruiken krachtige waterpompen, die oorspronkelijk bedoeld zijn voor brandweermannen.

  • De Batagaika-krater bij de Russische stad Batagay staat bekend als de ‘helkrater’ of de ‘toegang tot de onderwereld’. Bijna 100 meter diep en 800 meter lang: dit is een van de grootste terreininzinkingen ter wereld. Wetenschappers denken dat hij in de jaren zestig ontstond, toen de permafrost in dit gebied begon te ontdooien, nadat vlakbij bossen waren gekapt.

Een wereld komt tevoorschijn nu de gebieden die permanent onder het ijs zitten snel afnemen. De twee fotografen willen laten zien hoe de exploitatie van grondstoffen lucratief wordt. Van Lohuizen bezocht een goudmijn in Canada, maar de meeste bedrijven hielden bezoekjes af. Ook dat was anders voor Kozyrev: de Russische bedrijven wilden best hun kunsten laten zien.

Norilsk / Rusland

De drie fabrieken van de stad Norilsk – nikkel, koper en het metallurgische complex Nadejda (Hoop) werden respectievelijk in 1942, 1949 en 1981 gebouwd. 56 procent van de bevolking werkt er. Om de reputatie van Norilsk te zuiveren, besloot het bedrijf Norilsk Nickel in juni 2016 om de nikkelfabriek te sluiten: een 74 jaar oude fabriek die elk jaar meer dan 350.000 ton zwaveldioxide had uitgestoten. Maar andere fabrieken hebben de nikkelproductie overgenomen, soms verschoven naar de Moermans-regio. Noorwegen klaagt al lang over de ‘doodwolken’ die daarvandaan over de grens met Rusland komen aanzweven.

Moermansk / Rusland

Nakhimov Zeevaartschool in Moermansk. De Russische regering besteedt veel aandacht aan de patriottische opvoeding van de nieuwe generatie. Op decreet van president Putin zijn er de afgelopen vijf jaar door het hele land Nakhimov Zeevaartscholen opgericht.

Van Lohuizen vreest militarisering en een concurrentiestrijd in het Noordpoolgebied nu het toegankelijker wordt. Er valt veel te verdienen: ‘Zeeroutes, grondstoffen, toenemend cruise-toerisme. En het is niet geregeld van wie de Noordpool eigenlijk is.’ Het Canadese leger heeft een speciale eenheid met Inuit-instructeurs opgericht die in extreme kou van de winter kunnen opereren. De Inuit in Alaska worden ondertussen bedreigd door het smelten onder hun voeten en omdat walvissen, hun traditionele voedsel, niet meer door nauwe geulen in het ijs hoeven te zwemmen en buiten bereik van de jagers blijven.

Spitsbergen / Noorwegen

Mein Schiff 3 is aangemeerd in de haven van Longyearbyen. Spitsbergen telt 2.500 zielen, dus als er een cruiseboot aanlegt met 3.000 passagiers, verdubbelt de bevolking plotseling. Tegenwoordig bezoeken veel cruiseboten Spitsbergen. Dat werd pas mogelijk door het verdwijnen van de zee-ijs. In de winter van 2018 was er zelfs helemaal geen zee-ijs.

  • De Noorse kustwacht is op patrouille bij de Isfjorden. De kustwacht mag niet vanuit Spitsbergen opereren. Alleen vanuit Noorwegen, omdat de eilandengroep officieel geen onderdeel uitmaakt van Noorwegen.

  • De koolmijn van Barentsburg. Barentsburg op Spitsbergen is de enige bewoonde Russische enclave in Europa. Het heeft een populatie van ongeveer 500 mensen. In de praktijk zijn het Oekraïners die in de kolenmijn werken. De kolen gaan naar de VK. Barentsburg heeft het meest noordelijke Russische consulaat ter wereld.

De kustwachten van Canada en de VS maken zich grote zorgen over de toenemende activiteit in het Noordpoolgebied, vertelden ze Van Lohuizen. In de winter blijft het een ontoegankelijk gebied. Lekkage bij de oliewinning valt dan vrijwel niet te verhelpen. ‘De afstanden blijven enorm.’ En de kustwachten huiveren voor het moment dat er zo’n enorm cruiseschip moeten worden geëvacueerd als het in het ijs vastzit. ‘Nu al komen er twee van zulke cruiseschepen per dag aan bij Spitsbergen in het zomerseizoen. Ook zo’n enorm schip kan door een ijsberg worden verfrommeld als een leeg blikje cola.’

Resolute Bay/ Canada

De sneeuwscooters opstarten is een uitdaging bij deze extreme temperaturen. De benzinetoevoer bevriest regelmatig. Het Canadese leger traint om te overleven op de Noordpool. Het reguliere leger wordt getraind door de zogenoemde Arctic rangers, een Inuit-divisie van het Canadese leger die ervaring heeft in de heftige omstandigheden.

  • Een eiland in de Noordelijke IJszee, dicht bij Qausuittuq, Resolute Bay.

  • Een legereenheid leert een winterkamp op te zetten bij Qausuittuq, Resolute Bay.

Hudson Bay / Canada

Een luchtfoto van de Amundsen. Deze ijsbreker van de Canadese kustwacht is gedeeltelijk ingericht als wetenschapslab. Een internationaal team van wetenschappers is op expeditie op de Hudson Bay en onderzoekt onder meer wat de gevolgen zijn van het smeltende zee-ijs.

Baker Lake / Canada

Zee-ijs op de Hudson Bay, in de buurt van Rankin Inlet. De Canadese Noordpool is immens en afgelegen. Er zijn geen diepzeehavens, bijna geen wegen en Canada heeft te weinig ijsbrekers in gebruik. Vluchten zijn ongelooflijk duur vanwege monopolies en een gebrek aan passagiers. De zoektocht naar mineralen en fossiele brandstoffen is groter dan ooit. Diamanten, goud, zink, tin, koper, olie, gas: het lijkt allemaal gemijnd te kunnen worden. Door het smelten van het (zee-)ijs en de permafrost is het nog steeds een uitdaging, maar tegelijkertijd is het makkelijker dan voorheen.

Meadowbank / Canada

De Agnico Eagle-goudmijn bij Meadowbank in het Canadese Noordpoolgebied. De mijn opende in 2010 en produceerde in 2017 zo’n 10.000 kilo goud. De Inuit-gemeenschap van Baker Lake profiteert van de werkgelegenheid die de mijn biedt.

‘Doordat het permafrost smelt krijg je een enorme jackpot, begrijpelijk dat het gebied zoveel aandacht trekt. Maar het is niet geregeld van wie de Noordpool nu eigenlijk is. Het is anders dan bij Antarctica, de zuidpool, dat internationaal tot beschermd gebied is gemaakt. De Noordpool is bevroren zee, daar gelden de gewone 12 mijlszones. Maar Rusland heeft al een vlag gepland onder het Noordpoolijs.’ Van Lohuizen wijst erop dat er zich ‘sub-arctische landen’ aandienen, China voorop, die willen meepraten. ‘China bouwt in rap tempo ijsbrekers.’ Van Lohuizen: ‘Ik vind dat best beangstigend, er kan zo maar een conflict uitbreken, een echte koude oorlog.’ Hoewel het project eigenlijk is afgerond met exposities, een VPRO-Tegenlicht uitzending en publicaties van de foto’s, gaat Kozyrev nog een trip maken met het Russische leger in het poolgebied en is Van Lohuizen op 4 maart vertrokken naar het Arctische noorden van Noorwegen om een militaire oefening met 800 Nederlandse mariniers te fotograferen.

Kivalina / USA

  • Kivalina heeft geen riolering en huishoudens hebben geen stromend water. Twee uur per dag kunnen mensen langskomen om water te halen. In Kivalina wonen ongeveer 400 mensen.

  • Net als veel andere gemeenschappen langs de westkust van Alaska wordt Kivalina ernstig bedreigd door de stijgende zeespiegel en kusterosie. Besloten is dat de bevolking moet verhuizen naar hogergelegen gebieden. Er is budget voor een evacuatiebrug en een school, maar niet voor huizen.

Barrow / USA

De kust bij en rond Barrow slijt in rap tempo weg. Dit proces wordt versneld omdat het zee-ijs sneller verdwijnt en later verschijnt. Het zee-ijs vormde altijd een natuurlijke barrière tegen stormen.

Een stuk ijs van meerdere jaren, afkomstig van een afgebroken ijsplateau van de Noordpool dat naar het zuiden dreef.

Kadir van Lohuizen en Yuri Kozyrev, beiden oprichters van het fotografenbureau NOOR, liepen al lang met het idee rond om de opwarming in het Noordpoolgebied vast te leggen, ze hadden er beide eerder foto’s gemaakt. De kosten waren het grote struikelblok: de reis naar de afgelegen gebieden is meestal heel duur, zegt Van Lohuizen. Toen het prestigieuze Franse fonds Carmignac het ‘Arctisch gebied’ als thema koos voor een jaarlijkse prijs, sleepten de twee het prijzengeld (100 duizend euro) voor hun project binnen.

Arctic: New Frontier heeft de 9de Carmignac-prijs voor fotojournalistiek gewonnen, ondersteund door het Carmignac-fonds.

De negende editie van de Carmignac Fotojournalistiek Prijs steunt een onderzoekende fotojournalistieke reportage die de uitdagingen waar het Noordpoolgebied voor staat inzichtelijk maakt en die de mogelijke gevolgen van klimaatveranderingen op de planeet onderstreept.

In 2009, toen media en fotojournalistiek met een ongekende crisis te maken kregen, richtte Edouard Carmignac de Carmignac Fotojournalistiek Prijs op om fotografen in het vak te steunen. Het sponsort elk jaar de productie van een onderzoekende fotoreportage op het gebied van mensenrechtenschendingen, geostrategische of milieukwesties in de wereld.