Maak kennis met Vlad, een Roemeen die knokt tegen de ‘houtmaffia’

Roemenië herbergt tweederde van de onaangetaste oerbossen in Europa. Door een malafide netwerk met steun binnen justitie en bestuur worden die ernstig bedreigd. Net als degenen die zich verzetten. Twee boswachters zijn al dood gevonden. Ook de ondernemer Vlad, die als liefhebber zijn familiegrond beschermt, voelt het gevaar.

Eerst is er de stilte, dan het geratel van kettingzagen. Vlad kijkt er niet van op. Hij staat op een bergflank in het uiterste noorden van Roemenië, een terrein dat gedomineerd wordt door jagers en houtdieven. ‘Persoonlijk zou ik ze het liefst neerknallen’, zegt Vlad (31) als het lawaai voorbij is. ‘Maar dit zijn eenvoudige gasten. De mensen naar wie het geld vloeit, vind je hier niet.’

Vlad draagt een legerbroek, een fleecetrui en een kleine verrekijker in z’n broekzak. Hij houdt van het woud als van een broer. Van zijn opa erfde hij 10 hectare. De laatste jaren moet hij toezien hoe dieven het steeds vaker op zijn bos gemunt hebben. De ‘houtmaffia’ noemen Roemenen dat: een netwerk van malafide bedrijfjes, dieven en houtzagerijen dat steun geniet van machtige figuren binnen justitie en bestuur. Zo worden de grootste en oudste bossen van Europa in hun voortbestaan bedreigd.

Vlad

In het echt heet Vlad anders. De reden dat hij onder pseudoniem in de krant wil, licht hij zelf toe, staand op een besneeuwde bergtop vanwaar je de gekapte bomen als luciferstokjes in het veld ziet liggen. ‘Als ik niet anoniem ben, weten ze me te vinden.’

Het zou niet voor het eerst zijn dat ­iemand in Roemenië om het leven komt, vanwege conflicten over het bos. In september werd Raducu Gorcioai dood aangetroffen, een paar weken ­later Liviu Pop. Allebei waren ze boswachter, allebei kregen ze het vermoedelijk – de onderzoeken lopen nog – aan de stok met de houtmaffia. Milieubeschermers die de ontbossing proberen te monitoren, worden in elkaar geslagen. ‘Voor een oorlog heb je twee strijdende partijen nodig’, zegt Vlad, wolkjes blazend op de top. ‘Dit is geen oorlog. Dit is een systeem.’

Jaarlijks gaat er in Roemenië meer dan 38 miljoen kubieke meter hout tegen de vlakte, wat neerkomt op een bos zo groot als de halve provincie Limburg. Meer dan de helft van die oogst is illegaal, bevestigde de regering in Boekarest. Dat is slecht nieuws voor ­eurocommissaris Frans Timmermans (portefeuille Green New Deal), die de komende jaren juist twee miljard bomen wil laten aanplanten in de strijd tegen de opwarming van de aarde. Het roept de vraag op bij wie in Europa de macht ligt: de (groene) letter van de wet of de euro’s van de houtindustrie.

Om bij de familiegrond van Vlad te komen, moet je bij het stadje Borsa de bergen in, links een riviertje over en dan almaar door over een besneeuwd karrenspoor. Met wat geluk kom je een karpatenhert tegen of een vosje. Met minder geluk: de houtmaffia. ‘Snel doorrijden, niet stoppen’, mompelt Vlad tegen de chauffeur als we een houten cabine passeren naast een stapel vers gekapt hout. ‘Ik wil niet dat ze m’n gezicht zien.’

  • Van de laatste onaangetaste oerbossen die Europa nog heeft, ligt zo'n tweederde in Roemenië. Ze zijn de natuurlijke habitat voor beren, herten en lynxen.

  • Jaarlijks gaat er 38 miljoen kuub hout tegen de grond, wat neerkomt op een bos zo groot als de halve provincie Limburg.

  • De grootschalige ontbossing begon na de val van het communisme in 1989. Grond die eerst in staatshanden was, werd geprivatiseerd en belandde in handen van gesjeesde zakenmannen.

  • De prijs van hout blijft lokaal maar stijgen, omdat er op steeds moeilijker en bergachtiger gebied gekapt moet worden.

  • Boswachters van het Roemeense staatsbosbeheer verdienen zelf aan de verkoop van illegaal hout, of kijken - tegen betaling van houtdieven - de andere kant op.

  • Frans Timmermans, de Eurocommissaris voor de "Green New Deal" wil in de strijd tegen klimaatopwarming juist 2 miljard bomen bijplanten in Europa.

  • De grootste private eigenaar van Roemeens bos is meubelgigant IKEA. Zo'n 3 procent van het door IKEA gebruikte hout komt uit Roemenië, mogelijk ook uit beschermde oerbossen (IKEA ontkent dit). 

  • De laatste jaren zijn zes boswachters vermoord, veelal in de strijd met de lokale "houtmaffia".

  • In de Roemeense oerbossen leven een geschatte 3.700 soorten planten en 33.000 diersoorten.

Houtkoorts

Bijna de helft van het bos in Roemenië is in handen van de staat. Het beheer wordt gedaan door Romsilva, een staatsbedrijf met zesduizend boswachters op de loonlijst. In theorie zouden zij het bos moeten bewaken. Een natuurbeschermer die anoniem wil blijven (‘ik moet met alle partijen werken’) schat dat van iedere vijf boswachters er vier corrupt zijn. Ze verdienen zelf aan de illegale verkoop van hout, of kijken – in ruil voor steekpenningen – de andere kant op als de dieven met een vrachtlading het bos uitkomen.

Roemenië herbergt tweederde van de onaangetaste oerbossen die Europa nog heeft. Het merendeel van de Europese beren woont er, net als andere carnivoren zoals de lynx en de wolf. Een flink deel van de kap gaat ten koste van beschermde gebieden die onder de Europese Natura 2000-richtlijnen vallen, of onder het Unesco-werelderfgoed.

Overal in de provincie Maramures zie je de stammetjes voor de huizen opgestapeld liggen. De prijs van hout gaat door het plafond. Iedereen hamstertvoor de winter, bevangen door de houtkoorts.

De problemen begonnen na de val van het communisme in 1989, waarin alle bossen in staatshanden waren. Families die onteigend waren, konden vanaf 2000 claims indienen om hun grond terug te krijgen. Het leidde tot grootschalig misbruik: gesjeesde zakenmannen vervalsten familiepapieren, waarna de bossen via ingewikkelde constructies in handen kwamen van malafide partijen of multinationals.

Van alle bedrijven heeft meubel­gigant Ikea de meeste bossen in handen. Uit correspondentie tussen natuurbeschermingsorganisatie Agent Green en Ikea uit 2017, ingezien door de Volkskrant, blijkt dat het bedrijf juridisch ruimte openlaat voor kap uit beschermde gebieden. Een woordvoerder van de Zweden ontkent dat er hout gebruikt wordt uit eeuwenoude oerbossen, of andere plekken waar ‘sociale conflicten spelen.’

Gabriel Paun, directeur van Agent Green, gelooft dat Ikea een ‘spel met woorden’ speelt. Minder dan een kwart van de Roemeense oerbossen is daadwerkelijk tot ‘oerbos’ bestempeld door het ministerie van Milieu. De rest van de bossen wacht op goedkeuring. Ondertussen is een geschatte 100 duizend hectare gekapt. Paun: ‘De registratie door de regering gaat veel te traag. Daar maakt Ikea gebruik van.’

Vlad akkert door de sneeuw. Iedere voetstap hier heeft hij eerder gezet. Zijn opa beheerde onder de Habsburgers een lokale stuwdam, zijn vader was schapenherder. Als jongetje liep hij dagenlang met de kudde. Nu tuurt hij door zijn verrekijker naar een grenspost, 2 kilometer verderop begint Oekraïne. Aan Oekraïense kant staan de bomen nog allemaal in het gelid, terwijl de heuvels in Roemenië als kale kinderkopjes in het landschap liggen.

Vlad heeft een eigen onderneming, de natuur is voor hem pure liefhebberij. Hij vertelt over een dag, meer dan twee jaar geleden, toen hij met zijn broer naar het familiebos reed. Er bleken zestig bomen gekapt. Ze volgden de dieven en herkenden de lokale boswachter. Toen Vlad uitstapte, pakte de boswachter een jachtgeweer. Het schot miste Vlad, waarna zijn broer de man tegen de grond werkte. De boswachter kreeg twee jaar voorwaardelijk en werd ontslagen, maar zette de houtkap voort in de bedrijfjes van zijn zoon en schoondochter.

Thomas Waitz, voorzitter van de Europese Groene Partij (EGP) in het Europees Parlement en opgeleid als boswachter, deed in 2018 onderzoek in Roemenië. De corruptie is een ‘piramide’ waaraan iedereen in meer of mindere mate meedoet, schetst hij aan de telefoon. ‘Om op te klimmen tot districtschef binnen Romsilva moet je 20 duizend euro aan steekpenningen betalen. Dat geld verdien je vervolgens terug met de illegale houtkap.’ In een reactie zegt Romsilva dat het een ‘zerotolerancebeleid’ hanteert bij corruptie, zonder specifieke gevallen te noemen.

Brandbrief

In september stuurden natuurbeschermingsorganisaties een brandbrief aan Brussel: grijp in, nu het nog kan. Ze willen dat de Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen een zogeheten inbreukprocedure tegen de Roemeense regering begint. Eerder gebeurde dat tegen Polen, toen dat land grootschalige kap toestond in zijn eigen beschermde oerbos. Het Europees Hof gaf Warschau opdracht te stoppen, op straffe van een boete. Het werkte – Polen stopte de kap.

Roemenië houdt zich niet aan de EU-richtlijnen en doet niet genoeg om Natura 2000-gebieden te beschermen, zegt Gabriel Paun van Agent Green, een van de ondertekenaars van de brief. Er was een app die aan de hand van satellietbeelden de ontbossing in kaart bracht, maar die werd na een pilot weer offline gehaald. Volgens Boekarest omdat de techniek niet precies genoeg was, volgens Paun om de ‘houtmaffia’ ter wille te zijn.

En dan is er Liviu Pop, de 30-jarige boswachter die half oktober dood gevonden werd in het bos. Zijn dood dreunt na. Mensen die Pop kenden, noemen hem een voorbeeldige boswachter, eentje die niet corrupt te krijgen was.

Op een woensdagavond in oktober kreeg Pop een telefoontje: er waren houtdieven gesignaleerd in ‘zijn’ bos. Ze hadden paard en wagen bij zich voor het hout. Pop bracht zijn 5-jarige dochtertje bij een familielid onder en reed in het donker naar de plaats delict. Zijn jachtgeweer had hij – bij hoge uitzondering – meegenomen, waarschijnlijk omdat hij wist dat het ruige jongens waren. Een paar uur later werd hij door de politie gevonden: dood.

De schotwond zat in zijn rug, en toch opperde justitie dat Pop misschien per ongeluk zichzelf had doodgeschoten. Het was een ‘complexe zaak’. Pop had verwondingen en een verbrijzeld been, volgens de drie verdachten omdat de paarden (met wagen en al) door het schot op hol waren geslagen. Ze waren over Pops been heengereden. De drie mochten na het verhoor weer gaan.

Nog gekker werd het toen lokale media ontdekten dat de hoofdaanklager in de regio de peetmoeder was van een van de verdachten. In ijltempo tekenden 30 duizend mensen een petitie, waarna het Openbaar Ministerie in Boekarest ingreep: de zaak werd bij de vrouw weggehaald en overgenomen door rechercheurs uit de hoofdstad.

Bij weduwe Annamaria Pop (28) is het verdriet nog rauw. ‘Liviu wilde het systeem van binnenuit veranderen. Veel mensen haatten hem, omdat hij zich tegen de houtkap verzette. Ik heb hem altijd gewaarschuwd dat het te gevaarlijk was.’ Haar dochtertje komt de keuken binnengerend voor een knuffel. Kleine Elinka huilt meer dan normaal; haar vader is haar niet komen ophalen, zoals hij had beloofd.

Als het meisje weer weg is, zegt Pop zachtjes dat ze boos is op haar man. ‘Omdat hij niet naar me heeft geluisterd. Hij hield te veel van het bos.’ Ze wil verhuizen. Eén van de verdachten woont twee dorpen verder, ze is bang hem tegen te komen. Ze denkt niet dat de schuldigen gepakt zullen worden. Ondertussen is de vakbond een inzamelingsactie begonnen om haar en de drie kinderen te helpen. In het Roemeense parlement ligt een wetsvoorstel om boswachters te bewapenen. Contraproductief, oordelen milieubeschermers: het was zijn eigen geweer dat Pop het leven kostte.

Dreigende telefoontjes

Met een ruk trekt Vlad de deur van zijn caravan open. Hij propt brandhout in een geblakerd kacheltje, en op tafel verschijnen gerookte kaas, knoflook en reepjes varkensmaag. Vlad is de jongste van vijf: alle anderen zijn naar Italië vertrokken. Een groot deel van de kudde is verkocht, hij is achtergebleven met vijf koeien en drie schapen. De familiegrond is een eilandje in een zee van ontbossing.

Soms krijgt Vlad dreigende telefoontjes: houd je mond dicht, laat de autoriteiten hun werk doen. ‘Ik ben bang voor de instituties, niet voor de mensen. De mensen die kappen, hebben zelf niet door dat het bos de toekomst is voor hun broeders en zusters. Ik wil beschermen wat er nog is.’

Op een meter of 50 van zijn caravan heeft hij een hol in een rotswand ontdekt waar een beer winterslaap hield. De beer en hij laten elkaar met rust. Zo komt Vlad aan zijn motto: als je goed bent voor de natuur, word je beloond door de macht van boven. Hij schenktbekertjes vol met palinka, zelfgestookte appellikeur, en slaat een kruis. De spanningen stemmen hem weemoedig, maar niet pessimistisch. ‘Aan het eind wint de natuur altijd. Wij mensen zijn op termijn allemaal geschiedenis. Mijn grond? Dat is ook maar een papiertje.’

Als Vlad de deur van de caravan weer achter zich dichttrekt, is de zon al onder. In de vallei van de beren zwijgen de kettingzagen. Voor vandaag.

Verbetering:
Aanvankelijk werd Thomas Waitz aangeduid als voorzitter van de Groenen, maar dat moet zijn: voorzitter van de Europese Groene Partij (EGP).