Door jonge kunst voelt deze oude kogelfabriek als een energieke ‘woonkamer’

Een nieuwe kunstruimte in Zaandam opent de deuren. Dat ‘een Tate Modern’ werd beloofd, zegt veel over de schaal en ambitie. En wat blijkt: vóór de opening is Het Hem al sfeervoller.

Twee felgele umpirestoelen staan in de gigantische ‘woonkamer’ van Het Hem in Zaandam. Wie op zo’n hoge stoel plaatsneemt, kan van het uitzicht genieten: het gloednieuwe culturele centrum ligt aan het Noordzeekanaal. Maanden geleden waren de passerende schepen vast reuze-interessant, maar vlak voor de opening blijven de stoelen leeg. Niemand zit stil. Er wordt geboord, een glazenwasser is druk in de weer en een kunstenaar vraagt: ‘Heeft iemand een pompwagen gezien?’

Ook de genodigden zijn te druk met kunst kijken om zich voor het uitzicht te interesseren. Het Hem heeft veel in huis, heel veel. In de grote voormalige kogelfabriek op het Hembrugterrein in Zaandam beloofde ondernemer en filantroop Alex Mulder vorig jaar niets minder dan ‘een Tate Modern’. Die vergelijking met het wereldberoemde Londense museum is ongepast (ten eerste is Het Hem geen museum), maar zegt veel over de schaal en de ambitie. Op 9.000 vierkante meter is nu kunst te zien van bekende namen als Erik van Lieshout, Adrian Piper en Dana Lixenberg, maar ook van jonge kunstenaars. En er is niet alleen kunst: op de eerste verdieping opent een boksschool en is er plek voor muziek.

Curator Rieke Vos (links) en directeur Kim Tuin voor Of 72 van Ebony G. Patterson.

De eerste tentoonstelling is samengesteld met Guillaume Schmidt en Edson Sabajo, cultureel ondernemers en oprichters van streetwearmerk Patta. Dat gaat Het Hem steeds doen, een gast uitnodigen. Curator Rieke Vos vergelijkt het met Zomergasten: ‘We kiezen iemand die ons inspirerend lijkt, zo leer je iemand kennen.’ Voor volgende edities denkt ze bijvoorbeeld aan een psycholoog, operaregisseur of wetenschapper. De Chileens-Amerikaanse componist en producer Nicolas Jaar is al gestrikt voor de tweede tentoonstelling.

  • Deze enorme stalen platen wegen 1500 kilo. Messing wordt normaal niet op deze schaal gegoten, maar de kunstenaars van RAAAF wilden deze maat omdat die past bij het formaat van het gebouw. Uiteindelijk konden ze samenwerken met Koninklijke klokkengieterij in het Brabantse Asten om de platen te maken. 

  • Deze scheidsrechterstoeltjes zijn neergezet door ontwerpbureau And Beyond Studios. De signaalkleur geel komt vaker terug in het gebouw en daarbuiten: wie de ingang zoekt kan een geel geverfd pad volgen. 

  • De lengte van het gebouw is wel 200 meter, dus er passen flink grote kunstwerken in dit kunstcentrum. In de woonkamer kun je eten bij Restaurant Europa. 

  • Het Hem is donderdag tot en met zondag van 12 uur 's middags tot 12 uur 's nachts geopend. Chapter 1NE, t/m 1/9 in Het Hem.

Maar nu eerst de heren van Patta. Hiphop is een belangrijke inspiratiebron en wat voor hen daarbij hoort: samen iets maken van simpele materialen, sampling en straatcultuur. Dat is in deze indrukwekkende aftrap terug te zien. Bij de entree is een geluidloze remix van hiphopvideo’s te zien van de jonge Amerikaanse kunstenaar, criticus en curator Aria Dean. De doe-het-zelfmentaliteit uit de hiphop is bijvoorbeeld te vinden bij de Curaçaose Quentley Barbara, die vorig jaar afstudeerde aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Voor Het Hem maakte hij een groot kartonnen kunstwerk dat zijn jeugdvriend Hesus voorstelt, die in de drugshandel belandde.

  • Dana Lixenberg, Tupac Shakur, 1993.

  • Terence Nance, Swimming in Your Skin Again, 2015.

  • Terence Nance, Swimming in Your Skin Again, 2015.

  • Sanford Biggers, Bam (for Jordan), 2017.

De tentoonstelling heeft meer kunst die verwijst naar het leven op straat en de gevaren daarvan. Op een heel directe manier, aangrijpend maar niet pathetisch. De Jamaicaanse kunstenaar Ebony G. Patterson maakte een prachtige installatie vol glitter en bling waarin zij de burgers herdenkt die in 2010 om het leven kwamen door politiegeweld in Kingston, Jamaica. De video van Sanford Biggers, waarin een replica van een Gabonees masker wordt beschoten, is te zien op een huiveringwekkende plek: in de voormalige schietbaan in de kelder van het gebouw.

Farida Sedoc, The People's Voice, 2019.

Directeur Kim Tuin zegt dat ze hoopt dat bezoekers zich vrij gaan voelen in het gebouw: ‘Om zelf de kunst te ontdekken en te interpreteren.’ De organisatie verwacht zo’n 60 duizend bezoekers per jaar te ontvangen. Dat er ’s avonds een directe pontverbinding is vanaf station Amsterdam Centraal moet daarbij helpen. Ondanks de grote schaal en het industriële karakter van Het Hem – bijna alles is betonkleurig, is de gratis toegankelijke woonkamer behoorlijk knus. Ontwerpbureau And Beyond Studios zorgde voor vloerkleden, een mooie bank, comfortabele stoelen, veel kamerplanten en een houtkachel. Er is ook een restaurant. Als de vergelijking moet worden gemaakt: Het Hem is vóór de opening al sfeervoller dan kunstkolos Tate Modern.

Hem door Koolhaas

Het ontwerp voor het Hem wordt gemaakt door OMA, het bureau van architect Rem Koolhaas. ‘Het idee van opdrachtgever Alex Mulder om een kunstruimte en hotel te combineren vond ik interessant’, zegt projectarchitect Ellen van Loon. ‘De inkomsten uit het hotel kunnen dan worden gebruikt voor het maken van tijdelijke tentoonstellingen.’

De kern van het ontwerp is om die twee functies afleesbaar te maken. De kogelfabriek, een industriële kathedraal van beton met erin het cultuurcentrum, wordt gerenoveerd, maar de expositieruimtes blijven ‘ruig’ en er komt een spannende kunstroute door de tweehonderd meter lange schietbaan in de kelder. Daarop bouwt OMA als ‘hoogteaccent’ een zwevende glazen doos met de hotelkamers, die gasten moeten trekken met een luxe inrichting en grote balkons. De ruimte tussen de kunstruimte en het hotel wordt ingericht met dakterrassen en een restaurant.

Het plan, dat doet denken aan het gerenoveerde Kraanspoor in Amsterdam-Noord, oogt eenvoudig, maar heeft de nodige voeten in de aarde; zo moet de constructie van de zwevende doos aan de bestaande fundering worden gekoppeld. De planning is om het over drie jaar af te hebben.

Kirsten Hannema

Meer lezen over Het Hem

Wie is Alex Mulder?

De ambitieuze financier van de musical Soldaat van Oranje en de man achter het megaplan op het Hembrugterrein,

Waarom er geen white cube maar een ‘black box’ in het Hem te zien is:

De Volkskrant sprak met Guillaume Schmidt en Edson Sabajo

En hierna: de dansvloer op?

De volgende gastcurator is Nicolas Jaar die vorig jaar een plaat uitbracht ‘waarmee wij nu allemaal vrolijk de dansvloer op kunnen rennen.’

Stilleven van messing

Miljoenen kogels werden er tussen 1956 en 2002 gemaakt in de kogelfabriek op het Hembrugterrein. De kunstenaars van Raaaf (Rietveld Architecture-Art-Affordances) reageren met de spectaculaire installatie Still Life op die geschiedenis. Zij maakten 5,5 meter hoge platen van messing (waarvan kogelhulzen worden gemaakt) die aan een rails aan het plafond langzaam heen en weer bewegen. Alsof er traag een gesmolten muur van kogels op je af komt of een schitterend bewegend schilderij. Het is de eerste aankoop van Het Hem en de bedoeling dat de installatie permanent op de begane grond te zien is.