Dit Afrikaanse dorp krijgt gentechmuggen tegen malaria

In de strijd tegen malaria grijpt het West-Afrikaanse Burkina Faso naar radicale middelen: het land wil genetische modificatie inzetten om de malariamug te laten uitsterven.

Het is half 7 ’s ochtends als de 5-jarige Osman Balama binnenkomt met zijn moeder in het staatsziekenhuis van Bobo-Dioulasso, de tweede stad van het Burkina Faso, in West-Afrika. Hij voelt zich al een paar dagen niet lekker, eet weinig en slaapt veel, en zijn moeder vermoedt dat hij malaria heeft opgelopen. De wachtkamer zit vol met moeders en oma’s met jonge kinderen op schoot, allemaal met dezelfde vermoeide blik als Osman. ‘Het regenseizoen is begonnen’, zegt chef de clinique Sami Palm. ‘Dat betekent meer muggen, ik weet zeker dat vrijwel iedereen hier malaria heeft.’

(Zet het geluid aan voor een betere ervaring van deze special)

De 5-jarige Osman Balama wordt onderzocht op malaria.

Osmans gezicht vertrekt als de dokter een prikje in zijn wijsvinger zet, de vrijgekomen druppel bloed opvangt en aanbrengt op een witte detectiestrip. Een paar seconden later bevestigen twee rode lijntjes op de strip het vermoeden van Palm: malaria. Met een setje pillen stuurt hij Osman naar huis. ‘Hij hoeft niet in het ziekenhuis te blijven, omdat hij niet overgeeft en niet erg ziek is. Over een paar dagen voelt hij zich weer beter’, zegt Palm. Moeder en zoon vertrekken zonder af te rekenen: de Burkinese overheid betaalt de behandeling van kinderen van 5 jaar en jonger.

Een taxi en een brommer rijden het terrein van het ziekenhuis in Bobo-Dioulasso op.

Niet iedereen heeft zoveel geluk als Osman. Jaarlijks sterven wereldwijd nog steeds ruim 400 duizend mensen, vooral jonge kinderen, aan malaria, dat veroorzaakt wordt door de plasmodiumparasiet die zich in muggen schuilhoudt en zich bij een steek in de bloedbaan katapulteert. Lang leek de wereld op weg de strijd tegen malaria te winnen: in 2000 stierven nog 840 duizend mensen aan de ziekte. Maar na een dal in 2015 neemt het aantal patiënten de laatste vier jaar langzaam weer toe. Vooral in sub-Sahara Afrika stagneert de vooruitgang. ‘We krijgen steeds meer problemen met resistentie, zowel van de parasiet die de medicijnen weet te pareren, als van de mug die ongevoeliger wordt voor de insectenverdelgers waarmee klamboes worden geïmpregneerd’, zegt Palm. ‘Bovendien bereiken we veel afgelegen gebieden niet.’

Inwoners van Bobo-Dioulasso voeren een dagelijkse strijd tegen de malariamug.

Het is een lezing die wordt onderschreven door Pedro Alonso, directeur van het malariaprogramma van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). ‘We hebben suboptimale methoden, die we op een suboptimale manier inzetten’, zegt hij. Nog steeds slaapt maar de helft van alle inwoners van sub-Sahara Afrika onder een klamboe, en heeft een schamele 3 procent toegang tot insectenverdelgers, concludeerde de organisatie in een recent rapport. ‘Er zijn nieuwe manieren nodig om malaria te lijf te gaan. We bestrijden de ziekte met vijftig jaar oude methoden, en daar gaan we het niet mee redden.’

  • In het insectarium van Institut de Recherche en Sciences de la Santé inspecteert Moussa Namountougou zijn malariamuggen.

In een okergeel gebouw met ramen in Arabische stijl, op een paar kilometer afstand van het ziekenhuis, hoopt Moussa Namountougou deze impasse te doorbreken. De jonge wetenschapper – kaal hoofd, T-shirt van de revolutie die in 2014 de langstzittende president van het land deed vluchten – is hoofd van het insectenverblijf van het Institut de Recherche en Sciences de la Santé (IRSS) en werkt aan een radicale manier om malaria te lijf te gaan: genetisch gemodificeerde muggen. ‘We ontwikkelen hier muggen die alleen maar zonen kunnen krijgen. Die zonen krijgen ook weer alleen zonen, en zo neemt het aantal vrouwtjes, het enige geslacht dat steekt, steeds verder af, tot de mug uitsterft’, legt hij uit. ‘We hebben hiervoor het dna van de mug uitgebreid met een beetje genetische informatie van een slijmzwam. Dat extraatje draagt de instructie bij zich om alle spermacellen die tot een dochtermug leiden, af te breken.’

Burkinese wetenschappers werken aan een radicale manier om malaria te lijf te gaan: genetisch gemodificeerde muggen.

Er is echter een probleem: eenmaal losgelaten in het wild paren de aangepaste muggen met wilde vrouwtjes, die de nieuwe genetische informatie niet hebben. Dat betekent dat alle nakomelingen weliswaar mannetjes zijn, maar dat maar de helft daarvan de genetische instructie bij zich draagt om het vrouwtjesmakende sperma af te breken. Bij de volgende paring in het wild verdunt de eigenschap nog verder, tot het uiteindelijk uit de populatie verdwijnt: daar gaat het effect.

Namountougou en zijn team hebben echter een spiksplinternieuwe oplossing tot hun beschikking om dit te voorkomen: een gene drive. Die zorgt er met een soort genetische kopieermachine voor dat alle nakomelingen, in plaats van de helft, de nieuwe eigenschap meekrijgen. Het is genetische modificatie op speed. ‘De eigenschap verspreidt zich op deze manier razendsnel door een hele populatie, bij muggen in een paar jaar.’ zegt Namountougou. ‘Zo’n gene drive is nog nooit in het wild uitgezet.’

Het dorpje Bana, ruim een half uur buiten Bobo-Dioulasso, moet de wereldprimeur krijgen. Het is door de wetenschappers aangewezen als de plek waar als eerste de genetisch gemodificeerde muggen worden vrijgelaten. Op het eerste gezicht verraadt niets dat het dorp het decor is van grensverleggende wetenschap. Het lijkt op vele andere in de regio: ronde en vierkante lemen hutjes rond een binnenplaats, zonder riolering en elektriciteit. De grond ligt bezaaid met drogende sheanoten, waarvan het oogstseizoen net is begonnen. Van de noten van wordt boter en saus gemaakt. Buiten het dorp sprokkelen vooral vrouwen hout, dat ze op hun hoofd meenemen naar het dorp om op te koken. Op het land zaaien inwoners gierst en maïs met de hand.

Het arme dorp Bana is aangewezen als eerste plek waar de genetisch gemodificeerde muggen worden uitgezet.

‘We hebben hier twee grote problemen: vervuild water en malaria’, zegt Tchessira Sanou, dorpsoudste en tevens sjamaan. ‘Vroeger ging ik het bos in om takken en bladeren van specifieke bomen en struiken te verzamelen die de symptomen verlichten, nu krijgen we klamboes van de overheid en hebben we medicijnen, maar de ziekte is er nog steeds.’ Zelfs al sterft er niemand aan, dan is de impact van de ziekte toch enorm. ‘Als je zelf ziek bent of als je kind ziek is, dan kun je dagen niet werken op het land. Dat kan je je volledige oogst kosten, waardoor je weinig te eten hebt.’

In de namiddag rijdt een kleurrijk busje via de onverharde, natte wegen Bana binnen. Terwijl het dorp uitloopt, laadt een zevental acteurs een versterker, banken en enkele attributen uit. ‘Het is voor ons erg belangrijk dat iedereen in het dorp snapt wat er hier staat te gebeuren’, zegt Lea Pare, hoofd voorlichting van Target Malaria, de door de Bill and Melinda Gates Foundation gesponsorde organisatie die achter het project zit. ‘Daarom komen we al zeven jaar lang een paar keer per jaar met deze theatergroep optreden, om mensen uit te leggen hoe genetische modificatie werkt en wat al die wetenschappers steeds in hun dorp doen.’ Op de achtergrond zet een van de acteurs een toneelstuk in: ‘Ons dorp moet vooruit, we willen malaria bestrijden.’ De rest van het gezelschap antwoordt: ‘Ja, dat willen we.’ Pare: ‘Niet iedereen in het dorp kan lezen of schrijven, maar op deze manier begrijpt iedereen het. Dat is nodig, anders zullen ze het project niet steunen.’

Met een theatervoorstelling probeert Target Malaria ook de minder geletterden mee te nemen in hun onderzoek.

Het theaterstuk is onderdeel van een veel breder offensief. Eerder die dag nodigde Target Malaria meer dan honderd omwonenden uit op het terrein van het insectenverblijf in Bobo-Dioulasso. Zeven wetenschappers van IRSS tonen muggen in verschillende stadia van hun leven, van kleine larve tot stekend wezen, en leggen hun werk uit. De vragen die de wetenschappers vervolgens krijgen zijn divers: een van de omwonenden vraagt zich af of de gentechmuggen niet gevaarlijk zijn en hun vrouwen steriel maken, een ander vraagt waarom het allemaal zo lang moet duren.

Op een informatiemiddag in Bobo-Dioulasso worden geïnteresseerden bijgepraat over de vorderingen van het onderzoek dat Target Malaria verricht.

Door zo sterk in te zetten op voorlichting probeert Target Malaria grootschalige weerstand tegen de techniek voor te zijn. Genetische modificatie is al controversieel, en zo’n gene drive gaat nog een stap verder. In het verleden zorgde een te snelle introductie van ‘gewone’ gemodificeerde gewassen in de landbouw voor behoorlijk wat verzet, waar de gevolgen nog steeds zichtbaar van zijn. Zo is de teelt in Europa aan strenge eisen gebonden, en hebben verschillende Afrikaanse landen zelfs een verbod uitgevaardigd op de techniek. Dat risico wil Target Malaria niet lopen met haar muggen.

Maar ondanks alle moeite is er wel degelijk weerstand in het land. ‘Het maakt ons marionetten van het Westen’, zegt Ali Tapsoba, directeur van Terre à Vie, een maatschappelijke organisatie in de hoofdstad Ouagadougou. ‘Voor ons is genetisch modificatie nooit een oplossing. Er is altijd een risico dat dat de muggen muteren en ontsnappen aan ons zicht. De mensen in ons land moeten hygiënischer leren leven, dan verdwijnt de malariamug op een veiligere manier.

Ook vanuit de academie klinkt er twijfel. Recentelijk vroeg de Wageningse entomoloog Willem Takken zich in de Volkskrant af of de plek van de verwijderde mug in het ecosysteem niet wordt overgenomen door een andere muggensoort, die gewoon doorgaat met malaria verspreiden. In Ghana onderzoekt Target Malaria precies deze kwestie, maar Namantougou weet nu al dat het laten uitsterven van die ene muggensoort waar hij nu aan werkt niet genoeg zal zijn. ‘Er zijn in Burkina Faso vier muggen die malaria bij zich kunnen dragen, die zullen we allemaal moeten aanpakken.’

Ook een andere zorg van wetenschappers, dat een kinky mug behept met een gene drive een seksueel uitstapje maakt naar een andere muggensoort, waardoor ook die van de aardbodem verdwijnt, is afgedekt door Namantougou en zijn collega’s. De uit de slijmzwam overgenomen genetische instructie werkt namelijk alleen in dit type malariamug en niet in andere muggen. ‘Die blijven gewoon dochters krijgen’, zegt hij. Als laatste zoemt de vraag rond of dit project wel de meest effectieve manier is van malariabestrijding. ‘De ontwikkeling van genedrive-muggen is duur, terwijl een klamboe bijna niks kost. Ik denk dat het effectiever is om meer geld te steken in verspreiding daarvan’, zegt Bart Knols, muggenexpert van de Nijmeegse Radbouduniversiteit.

De weerstand vond zijn hoogtepunt in november vorig jaar, toen een groep van ruim 160 maatschappelijke en milieuorganisaties van over de hele wereld bij een bijeenkomst van de Verenigde Naties in het Egyptisch Sharm-el-Sheikh pleitten voor een moratorium, een tijdelijk verbod op experimenteel gebruik van de gene drive. Het haalde het net niet, omdat alle Afrikaanse landen tegen stemden. ‘De tegenstanders van de gene drive zouden eens een tijdje hier in Burkina Faso moeten komen wonen en zien wat malaria aanricht’, zegt Pare. ‘Dan zien ze zelf hoe hard we hier een oplossing nodig hebben.’

Als de avond valt, arriveren zo’n vijftien mannen met muggennetten in het dorp. Precies om kwart voor zeven, net voordat het echt donker is, zwiepen ze hun net door de lucht, een meter boven de grond, in de hoop muggen te vangen. ‘In juni heeft de Burkinese overheid ons toestemming gegeven om de eerste gemodificeerde muggen uit te zetten’, zegt Namountougou. ‘Dit zijn nog testmuggen zonder gene drive. Ze hebben een aanpassing die ze steriel maakt: na het paren komen de eitjes niet uit.’ Deze muggen zullen weinig invloed hebben op de verspreiding van malaria, ze dienen vooral een wetenschappelijk doel. ‘We willen bijvoorbeeld weten hoe ver de muggen zich verspreiden. Ook leiden we mensen op voor het vangen en analyseren van de muggen.’

In Bana proberen mannen met netten de eerste lichting gentechmuggen te vangen.

Met een zaklamp schijnt een van de vangers op zijn net, minstens tien muggen vliegen op. Zorgvuldig plaatsen de mannen hun volle netten in een vriezer. De volgende dag worden de muggen één voor één uit het net gehaald en getransporteerd naar het laboratorium in de stad, waar Namountougou onderzoekt of de gevangen muggen gemodificeerd zijn of niet. Ondertussen droomt hij van de volgende stappen. ‘De malariamug is niet de enige mug die ellende veroorzaakt. Met een gene drive kunnen we ook dengue, zika en chikungunya laten verdwijnen.’

Target Malaria huurt groepen jonge mannen in, die tijdens de schemering met netten het dorp in gaan om muggen te vangen.

Deze publicatie kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Meer zien? Kijk dan woensdag 11 september 21:10 naar De Kennis van Nu op NPO2, waar Diederik Jekel je meeneemt naar Burkina Faso