De otter is terug: ‘Wát een geluksmoment!’

De kans om otters te zien in Nederland wordt groter. Dertig jaar geleden waren ze uitgestorven, nu zijn er 360 – een indicatie dat het water schoner is. Op zoek naar een otter in natuurgebied De Wieden. ‘Zag je dat?’

Op een gure maar droge donderdagmiddag gaat boswachter Johann Prescher te voet en te water op zoek naar een otter in natuurgebied De Wieden. In de twee jaar dat hij hier werkt heeft hij pas zeven keer een otter gezien. Aan de twinkeling in Preschers ogen te zien was het elke keer even magisch: ‘Wat een adembenemende dieren.’ Zijn taak bestaat grotendeels uit vogelmonitoring en faunachecks, hij is veel in het veld: ‘Bij het zetten van cameravallen let ik op sporen en ottersporen zijn heel duidelijk.’ De kans bestaat dat we vandaag een otter te zien krijgen, alhoewel deze wel heel klein is.

Maar de kans wordt wel steeds groter, want het gaat goed met de otter. Onderzoekers van de Universiteit Wageningen schatten dat Nederland er nu 360 telt. Dat is best veel als je bedenkt dat hij in 1988 in Nederland was uitgestorven. De versnippering van het land door snelwegen, visfuiken, de toename van verkeer – de grootste vijand van de otter – en de slechte waterkwaliteit werden het beest fataal. Na twintig jaar discussie werden uiteindelijk tussen 2002 en 2008 in het Wieden-Weerribbengebied 31 otters uit Oost-Europa uitgezet. De aanwezigheid van otters toont aan dat de waterkwaliteit is verbeterd: het is een indicator dat het water schoon is en de natuur op orde.

Boswachter Johann Prescher (32) is in de regio opgegroeid. De Wieden bevindt zich in de kop van Overijssel en huisvest het grootste laagveenmoerasgebied van Noordwest-Europa. Hier wonen nu vijftig tot zestig otters. Prescher: ‘En dat is ongeveer de max, otters hebben een groot territorium nodig. Het mannetje deelt dat van hem met meerdere vrouwtjes. Vooral veel jonge otters overlijden, ze komen geregeld onder een auto als ze een nieuw gebied zoeken.’ Faunapassages onder wegen moeten de beestjes helpen, maar die leggen gemeenten vaak pas aan als de wegen onderhoud behoeven – vanwege de kosten.

Boswachter Johann Prescher op zoek naar sporen van de otter.

Snelle jager

De Lutra lutra, oftewel de Europese otter, is een oeverdier. De vier poten met scherpe nagels en zwemvliezen tussen de tenen maken het snelle en behendige jagers. Inclusief zijn staart, die dient als stabilisator en roer, kan de otter 1 meter 30 lang worden. De otter is in Nederland een toppredator, wat betekent dat hij boven aan de voedselpiramide staat. De lokale ecosystemen kunnen zonder otters floreren, hij moet vooral worden gezien als toevoeging en graadmeter voor de waterkwaliteit. Prescher: ‘En het is een publieksfavoriet, mensen zijn dol op otters.’

Een tunneltje in het riet, 'gebouwd' door een otter.

Verse spraint

Op zoek naar sporen en spraints tuft Prescher met de boot door het riet. Het gebied is met zoveel water en eilandjes een perfect otterterrein. Onderweg ligt een brasem op de oever, aangevreten, maar nog redelijk intact. Ernaast ligt een verse spraint. ‘Ik weet niet of het een angstspraint of een afbakeningsspraint is, maar het kan heel goed dat hier zojuist een otter aan het eten was.’

Aan wal op een van de eilandjes wemelt het van de spraints. Otters communiceren namelijk via hun uitwerpselen met elkaar. ‘Hier aan de rand van een gebied laten ze aan elkaar zien dat ze er zijn. Ze zoeken een goede plek, bewegen hun lichaam over de grond om hun geur te verspreiden, krabben een hoop bij elkaar en laten op de top een berichtje achter.’ Even verderop is een ‘otterwissel’ te zien, of ‘ottersnelweg’ zoals Prescher het noemt. Omdat otters vaak dezelfde route nemen, ontstaan er een soort paadjes. Deze eindigt in een glijbaan van riet het water in.

  • Otters eten doorgaans rivierkreeft en vis.

  • Een aangevreten brasem. 'Het kan heel goed dat hier zojuist een otter aan het eten was.'

Planten laat de otter liever staan, maar verder eet hij bijna alles wat er in het water te vinden is. Vooral ’s nachts, ’s ochtends zoekt hij zijn schuilplaats op. Soms lukt het een otter een meerkoet of een fuut te pakken, maar meestal blijft het bij vis en rivierkreeften. Dat is ook te zien en te ruiken aan hun spraints, otterpoep. Het heeft een karakteristieke geur, een mengeling van vis en mest. Prescher wijst er twee aan: ‘Zie je de schubben en de graatjes? Deze heeft vis gegeten. Maar deze spraint is meer oranje met stukjes schaal. Dit was een kreeft.’

De spraints worden, mits vers, verzameld door vrijwilligers. In het Alterra-lab in Wageningen lezen ze daar het dna uit en slaan dat op in een otterdatabank. Dode otters worden ingevroren en later onderzocht, de plek en oorzaak van overlijden worden nauwkeurig bijgehouden. De A7 Heerenveen richting Drachten staat met twaalf slachtoffers boven aan de lijst van zogenaamde ‘otterknelpunten’. Niet heel gek, want 20 procent van de otters wordt doodgereden.

Otterspraint, otterpoep, op een oever van een van de eilandjes. Otters communiceren via hun uitwerpselen met elkaar.

Tijdens het lopen stopt Prescher af en toe met praten om zijn verrekijker te pakken: ‘Hoor je dat? Dat is een ijsvogel.’ We zien in de verte een felblauwe vogel wegvliegen. Hij wijst haviken, brilduikers, kuifeenden en buizerds aan. En dan, tijdens een van zijn toelichtingen, schiet zijn hoofd ineens naar links. ‘Zag je dat?’ In de verte dook een kopje boven water, vlak erna verdwijnt het weer. Zou het echt? ‘Zachtjes’, gebaart Prescher, en hij loopt op zijn tenen een stukje verder.

Het is geen moment voor lawaai, maar in de opwinding is het moeilijk om te fluisteren: ‘Een otter!’ De boswachter duikt op zijn buik en tuurt met de verrekijker. ‘Kijk wat een prachtbeest!’ Tien minuten lang mogen we genieten van een speels jagende otter. Bij het duiken zwaait zijn staart sierlijk boven water, eenmaal boven kauwt hij op spartelende visjes.

Zodra de otter doorheeft dat hij vanaf de oever wordt bewonderd, is hij weg en komt niet meer terug. Daar is hij te slim voor. Glunderend toont Prescher de filmpjes. Vijf minuten later weet heel otterliefhebbend Nederland dat we er een gezien hebben. ‘Dit was een van de mooiste keren dat ik een otter heb gezien. Wát een geluksmoment!’

Video otter door Johann Prescher.