De burgerwacht is als het kopje suiker van vroeger

Buurtpreventie wordt populairder in Nederland. Vooral in relatief veilige wijken. Waarom juist daar? ‘Je suiker haal je niet meer bij de buren, je werkt nu samen aan veiligheid.’ Maar dat is niet alleen maar positief. 

‘Daar loopt iemand.’ Peter Schellekens schijnt met zijn zaklantaarn door een pikdonker bomenlaantje in het Noord-Brabantse Oss. De nacht licht op. In de verte reflecteert een jas. Schellekens knijpt zijn ogen tot halve maantjes, zijn neus is rood van de kou. Milli­seconden verstrijken en dan, met lichte teleurstelling: ‘Ah, hij waggelt. Het is vast een oud mannetje.’

11:33

Als de figuur niet zo op zijn benen had gezwiept, dan had Schellekens geprobeerd hem in te halen en aan te spreken. Gewoon, een vriendelijk ‘goedenavond’, om te laten merken dat de persoon is gezien. ‘Dan zou hij zijn mogelijk criminele actie direct af­breken’, meent Schellekens, die niet met zijn echte naam in de krant wil.

11:33

De Brabantse automonteur is een van de acht surveillanten van het buurtpreventieteam in de Osse wijk Ruwaard. Vanavond loopt hij met buurvrouw Pascalle Teeuwen de ­wekelijkse ronde. Een stevige wandeling van ruim een uur die zich niet laat afgelasten door winterse temperaturen of een wekker die morgen vroeg gaat.

‘Tuurlijk heb ik ook andere dingen te doen’, zegt Teeuwen, ‘Ik heb vier kinderen, drie huskies en een man, maar een veilige wijk begint toch echt bij jezelf.’ Bovendien heeft Schellekens, als coördinator van deze loopgroep, een strak schema gemaakt waaraan de vrijwilligers zich nu eenmaal dienen te houden.

11:33

Foto: Raymond Rutting

‘We zijn echte deurlopers’, zegt Schellekens als het tweetal een steegje tussen de laagbouw inschiet. Ze voelen aan achterdeuren en hekken, op zoek naar die ene buurman of -vrouw die vergat de sleutel in het slot te draaien. In de zak van hun fluorescerend gele buurtpreventiejas zit voor zo’n geval een stapel stickers in de vorm van een voetstap.

Die leggen ze op de deurmat als de nalatige bewoner niet thuis geeft. ‘Deze schoenafdruk had van een insluiper kunnen zijn’, staat erop. Schellekens morrelt wat aan de klink van een houten poort. ‘Kijk, deze stond de vorige keer nog open, nu is -ie op slot’, constateert hij tevreden.

11:33

Tijdens het lopen, houden de surveillanten de ogen open voor ‘verdachte personen’. Aan dat signalement voldoet eigenlijk eenieder die zomaar stilstaat. Want als je ergens naar op weg bent dan doe je zoiets niet, weet het tweetal. Ook verdacht: iemand die in een stilstaande auto blijft zitten. Als Schellekens en Teeuwen zo iemand zien, reageren ze volgens de door de wijkagent aangeleerde SAAR-methode: signaleer, alarmeer, app, reageer.

11:33

Veilige wijken

11:33

Betrokken burgers als Schellekens en Teeuwen organiseren zich in Nederland steeds sterker en krijgen steeds meer invloed, blijkt uit het onderzoek dat socioloog Vasco Lub begin dit jaar publiceerde in opdracht van Politie en Wetenschap. Paradoxaal genoeg gebeurt dat juist in de relatief veilige wijken.

Volgens de meest recente cijfers uit 2016 is in bijna de helft van de gemeenten een vorm van buurtpreventie actief, die bestaat in 60 procent van de gevallen uit surveillerende burgers. De Stichting WhatsApp Buurtpreventie telt bovendien zo’n negenduizend geregistreerde preventiegroepen op Whatsapp.

11:33

De politie, die al jaren kampt met bezuinigingen, ziet die extra ‘ogen en oren in de wijk’ vaak als een uitkomst. Dat burgers zich met zoveel gretigheid op het appen en surveilleren storten, is opvallend. Het criminaliteitscijfer daalt al jaren en steeds minder Nederlanders zeggen zich onveilig te voelen.

Volgens Lub is de verklaring voor het enthousiasme een optelsom van de toenemende aandacht voor veiligheidskwesties in de media (‘crime sells’), de opbloeiende participatiesamenleving en nieuwe technologische ontwikkelingen. Een appgroep is tegenwoordig zo gemaakt, drones en veiligheidscamera’s bestel je gewoon via bol.com.

11:33

Jurist en filosoof Marc Schuilenburg stelt dat buurtpreventie past in de trend van de ‘securitisering van de samenleving’. Sinds de aanslagen van 9/11 staat volgens de jurist alles in het teken van veiligheid. Dus ook wat we met de buurt ondernemen. Dat de ­Nederlandse samenleving de afgelopen jaren juist veiliger werd, versterkt dat volgens Schuilenberg alleen maar. ‘Er is sprake van een succesparadox: hoe welvarender en veiliger onze leefomgeving wordt, hoe panischer we zijn over het laatste restje tekort.’

11:33

Foto: Raymond Rutting

Ook Lub stelt dat juist een veilige samenleving overgevoelig kan worden voor incidenten. ‘Als het veiligheidspeil heel hoog is, valt alles wat wel gebeurt ineens op.’ Dat verklaart ook waarom er juist in de relatief veilige buurten een sterke organisatie is van buurtwachten. ‘De angst voor het onbekende is er groter.’

11:33

Bende van Oss

11:33

Oss mag dan berucht zijn geworden door de gewelddadige Bende van Oss die er ruim honderd jaar geleden huishield, in de wijk waar Teeuwen en Schellekens surveilleren gebeurt ‘nooit niks’. Sinds de oprichting van het team in november vorig jaar waren er nauwelijks meldingen. Ja, één keer werd het spannend. Toen zagen twee surveillanten in de late uurtjes een man in de bosjes. Toen ze hem naderden, deed hij prompt zijn zaklamp uit. ‘Verdachte man in de bosjes’, waarschuwden ze nog op de app. Maar toen hij tevoorschijn kwam, bleek de man daar gewoon zijn hond uit te laten.

11:33

Ook in andere delen van Ruwaard is de criminaliteit niet opvallend hoog. Toch zijn in de woonwijk zo’n 350 burgers lid van de buurtapp, van wie er, verspreid over acht sub-wijken, tachtig surveilleren. Coördinator Gertruud Verbruggen (49) houdt alle loop- en preventiegroepen nauwlettend in de gaten en schakelt rechtstreeks met de wijkagent. Ze heeft er zelfs een aparte telefoon voor. De buurtpreventie was haar initiatief. Niet omdat Ruwaard per se onveilig is, maar ook voor de saamhorigheid.

‘Vroeger als je een kopje suiker nodig had, ging je naar de buurvrouw, nu ga je naar de supermarkt’, zegt Verbruggen. ‘We wonen in zo’n individualistische maatschappij, niemand kijkt meer verder dan zijn eigen voordeur. Het is ieder voor zich en God voor ons allen.’

11:33

Buurtpreventie verandert dat, denkt de Brabantse. Misschien zijn Schellekens en Teeuwen daar wel het ­levende bewijs van. Zonder de loopgroep hadden ze elkaar waarschijnlijk niet snel ontmoet. Nu praten ze met elkaar over het lage inbraakcijfer in hun loopgebied (‘die staat nog steeds op nul’), maar ook over de lekkende toiletpot van Schellekens, de gele-hesjesbeweging en hun werk.

‘Je leert de buurt kennen terwijl je iets nuttigs doet’, zegt Schellekens. ‘Ik heb ook niet zo veel hobby’s, dus dit is wel een hobby.’

11:33

De surveillanceteams blijken bovendien multi-inzetbaar. Zo liepen ze laatst mee bij de lampionnenoptocht van de kinderen in de wijk. Voor zo’n reflecterend gele buurtpreventiejas remmen auto’s toch iets sneller.

11:33

Bindmiddel

11:33

Buurtpreventie als bindmiddel. Het is ook de conclusie van het onderzoek dat Shanna Mehlbaum met het Instituut Verwey Jonker deed naar buurtpreventie-apps. Ze volgde zes groepen intensief en zag dat meldingen vrijwel nooit leidden tot een aanhouding. Wat ze wel zag: ‘Zo’n appgroep helpt om mensen bij elkaar te brengen. Ze hebben het gevoel dat ze samen iets bijdragen, dat brengt het buurtgevoel weer terug.’

11:33

Foto: Raymond Rutting

Overigens wordt daarbij niet uit het oog verloren dat het in de appgroepen uiteindelijk wel moet gaan om de veiligheid. Veel groepsapps kennen daarom regels om gekeuvel te voorkomen. Zo ook die van Ruwaard, waar Verbruggen er streng op toeziet dat er niet eindeloos ‘gepingeld’ wordt. ‘Honderd van die duim-emoticons na een melding is bijvoorbeeld not done.’ Zodra het gebeurt, stuurt ze de schuldigen in een privé-app nog even de handleiding toe.

11:33

Maar gezelligheid laat zich niet zomaar beperken, zag Mehlbaum. Als buurtbewoners eenmaal de smaak te pakken hebben, beginnen ze soms gewoon een aparte Facebook- of Whats­appgroep waar ze wél andere zaken kunnen delen. ‘Zoals foto’s van zonsopkomsten of een buurtbarbecue.’ En ja, ook de buurt van Verbruggen kent inmiddels zo’n ‘Whatsappgroep voor de gezellige klep’.

11:33

Buurtpreventie lijkt zo een win-winsituatie, waarin bewoners hun buurt en buren beter leren kennen. Toch waarschuwt socioloog Lub juist voor die naïeve houding. Want de iets te betrokken burger heeft zich op veel plekken al ontpopt tot meer dan ‘de ogen en oren van de wijk’. Zo houden ze soms toezicht bij evenementen of handelen ze in sommige gemeenten het buurtonderzoek af na een inbraak.

Anders dan de politie hebben burgers eigen belangen die ze nastreven en worden ze niet gecontroleerd. Lub: ‘De oprichting van de politie is een proces van eeuwen geweest waarin we taken met goede redenen uitbesteden aan een speciaal instituut, door de hype van de participatiesamenleving wordt daar te makkelijk aan voorbijgegaan.’

11:33

Eigenrichting

11:33

Bovendien kan buurtpreventie volgens de socioloog leiden tot eigenrichting, zeker als de burger het gevoel heeft dat de politie niets doet met de meldingen die worden gedaan. Berucht is het voorbeeld van de burgerwacht uit het Veluwse Kootwijkerbroek die het dorp ‘veilig’ hield met behulp van honden, helikopters en de eigen knuisten.

Maar vaak is het volgens Lub subtieler. Dan leidt buurtpreventie vooral tot doorgeschoten sociale controle, waarbij leeftijds- en etnische discriminatie soms op de loer liggen.

11:33

In Ruwaard is daar volgens Schellekens en Teeuwen geen sprake van. Ze zijn uitgebreid geïnstrueerd door de wijkagent en willen zichzelf niet in onveilige situaties brengen. Natuurlijk vragen buurtbewoners wel waar ze zich mee bemoeien als ze weer eens aanbellen over een openstaande achterdeur. ‘Maar als je dan de volgende keer weer komt, is hij mooi wel op slot. Ze gaan wel nadenken’, lacht Schellekens.

11:33