Beira vecht tegen de zee – en tegen de overheid

Terwijl de VN opnieuw gaat praten over manieren om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan, worden ze daar in het Mozambikaanse Beira dagelijks mee geconfronteerd.  

Woedende golven en ziedende regens beukten in maart in op het strand waar Augusto Moreira normaal gesproken vis vangt door met aan elkaar geknoopte muskietennetten de zee in te lopen. ‘Ik dacht dat de wereld verging’, zegt Moreira (40) over het natuurgeweld van cycloon Idai. Zijn schuurtje van golfplaat – zijn visopslag – stroomde weg. Hij heeft het herbouwd. Moreira trok ook meteen maar eigenhandig een kustbescherming op.

De sloppenwijk op Praia Nova (Nieuw Strand) die tussen de stad en de zee ligt, is extreem kwetsbaar voor overstromingen. De vissersgemeenschap die hier woont, ondervond de meeste schade van orkaan Idai in maart van dit jaar.   

Voor zijn schuurtje staan nu twaalf juten zakken met zand. Voor de rest ligt er tussen Moreira en de azuurblauwe zee alleen een wit strand van een meter of twintig. Nou vooruit: in de branding ligt nog een zeewering. Die bestaat uit één in de breedte neergelegde, verroeste kotter.

Moreira werkt in het kwetsbaarste gedeelte van Beira, de Mozambikaanse kustplaats die acht maanden geleden werd getroffen door Idai. Zijn wijk heet Praia Nova, Nieuw Strand in het Portugees, de taal van de mensen die hier voor de onafhankelijkheid van 1975 de dienst uitmaakten. Praia Nova’s honderden huisjes van golfplaat staan op een vlakte buiten de witte betonnen muur die de Portugezen ooit neerzetten als bescherming tegen de zee. In de tien jaar voor Idai veranderde al meer dan honderd meter van het laagland in water, maar de overstroming in maart sloeg alles. Toch gaat Moreira niet weg. ‘Waar ga ik dan geld verdienen?’ zegt hij, terwijl hij in de verte staart. Daar, een paar honderd meter verderop, naast verkopers van krabben en haaien, ligt een blauwwit zeiljacht te wachten op reparatie. Het heet Atlantis, naar de verzonken stad.

Het strand bij Praia Nova ligt bezaaid met scheepswrakken. Sommigen worden in stukken gezaagd en verkocht als oud ijzer, anderen moeten blijven liggen en doen dienst als golfbrekers bij hoogwater om de kust te beschermen.

Maandag gaat achtduizend kilometer verderop, in Madrid, de VN klimaattop van start. Daar wordt gesproken over maatregelen tegen verdere opwarming van de aarde, zeespiegelstijging en heviger tropische stormen, verschijnselen waarvan de mensen in Beira de gevolgen al ondervinden. Hier willen ze graag voorkomen dat de stad écht een Atlantis wordt.

Beira, een stad met een half miljoen inwoners, past in het rijtje kwetsbare steden zoals Jakarta, Dhaka, Miami en Venetië. In Afrika liggen wel meer belangrijke steden aan de kust, ze groeiden ten tijde van de Europese zeevaarders en het kolonialisme, als knooppunten voor handel en roof. Tegenwoordig zorgen armoede en bevolkingsdruk op het platteland voor een enorme toevlucht naar de kust. Al in 2009 constateerde het nationale instituut voor rampenmanagement dat Mozambique ‘een van de landen in Afrika is die het meest kwetsbaar zijn voor klimaatverandering’. Een groot deel van de bevolking van dertig miljoen mensen woont immers in de laagliggende kustgebieden achter een 2.500 kilometer lange kustlijn.

  • De havenstad Beira is de tweede stad van Mozambique en werd in 1890 als handelscentrum gesticht door de Portugezen.

  • Momenteel wonen hier 557 duizend inwoners, maar dat aantal neemt snel toe. In 2030 zijn het er vermoedelijk al ruim 800 duizend.

  • Net als in de rest van Afrika trekken steeds meer mensen naar de kuststeden, waar werk en handel is, om de armoede op  het platteland te ontvluchten.

  • De nieuwkomers vestigen zich vooral  in sloppenwijken aan de kwetsbare randen van de stad, waar de kans op overstromingen en wateroverlast het grootst is.

  • In 2050 zal het aantal inwoners wereldwijd naar verwachting zijn toegenomen van 7,8 miljard  naar 9,8 miljard. Tegen die tijd woont 68 procent van de bevolking in steden. Vooral langs de kusten van Afrika en Azië ontwikkelen zich megasteden.   

  • De groeiende kuststeden aan de Afrikaanse oostkust zijn extreem kwetsbaar voor klimaatverandering. In de afgelopen vijftien jaar is de kustlijn van Beira steeds verder teruggelopen terwijl er steeds meer mensen komen wonen.

  • In maart 2019 werd Beira vrijwel weggevaagd door cycloon Idai. Een vloedgolf van 4,4 meter hoog en dagenlange regenbuien zetten de stad volledig onder water.

  • De vloedgolf reikte tot diep in het binnenland en maakte honderden dodelijke slachtoffers.

José Alberto Mpango (48) schudt zijn hoofd bij de gedachte dat er al in 2013 een plan lag om Beira klimaatbestendig te maken. Mpango werkt als directeur ‘fysieke planning’ in het gemeentehuis, een Portugees art deco-gebouw met uitzicht over Praia Nova en de zee. De screensaver op zijn computer is een foto van een mannelijke collega met een oranje hesje en een witte valhelm die tot aan zijn buik in het water staat omdat hij kennelijk een landmeting verricht in een kanaal.

Mpango laat het ambitieuze plan uit 2013 zien. Hij ontrolt een metersgrote landkaart: het ‘Beira Masterplan’. Dat draait om nieuwe strekdammen in zee, drainagesystemen in de stad en duizenden huisjes enkele kilometers landinwaarts, waar je in het geval van een overstroming hopelijk geen natte voeten krijgt. Een blauwdruk voor een veiliger toekomst, dat was het idee. Maar tussen droom en daad stonden praktische bezwaren: de stad had er geen geld voor, buitenlandse investeerders toonden weinig interesse en de regering van Mozambique dwarsboomt Beira omdat het een bolwerk is van oppositie. Sinds Idai wordt die urgentie meer gevoeld, zegt Mpango: bij de gemeente en bij meer donoren dan alleen Nederland, de gangmaker achter het oorspronkelijke plan. Commerciële investeerders worden hopelijk alsnog overtuigd, nadat ze eerder geen overdreven interesse hadden getoond.

Alberti Mpango, hoofd stadsplanning van de gemeente Beira, bekijkt samen met de Nederlandse Peter van Tongeren kaarten waarop een masterplan is ingetekend om de stad klimaatbestendig te maken. Nederland heeft zich al jaren geleden gecommitteerd aan dit masterplan en toegezegd de benodigde expertise te leveren.

Niet dat Beira morgen meteen klimaatbestendig is: nieuwe strekdammen laten in het beste geval misschien anderhalf jaar op zich wachten, veel huizen waarschijnlijk langer. Maar volgens Mpango mag de stad blij zijn dat er überhaupt een herkansing komt na Idai. De ietsje hogere wijken staken in maart als een soort atol nog net uit boven Praia Nova en de rurale ommelanden, waar regens en overstromende rivieren zorgden voor een binnenzee van meer dan 1.000 vierkante kilometer en voor honderden doden. ‘Het is puur toeval dat Idai Beira trof bij eb in plaats van vloed’, verklaart Mpango. Was Idai niet gekomen met het tij op 1 of 2 meter, maar op 6 of 7, dan zou er een regelrechte ‘nachtmerrie’ zijn ontstaan.

Met hulp van de Wereldbank wordt gewerkt aan een afwateringssysteem met opslagbekkens en sluisdeuren die bij eb opengezet kunnen worden zodat het regenwater afgevoerd kan worden in zee.

Politiek Den Haag kwam destijds met het idee van het masterplan na vragen vanuit de gemeente Beira. Er waren al onderlinge betrekkingen. Nederland verbeterde in Mozambique de toegang tot schoon drinkwater en sanitatie. En de haven van Beira - cruciaal voor Zimbabwe, Zambia en Malawi - is sinds 1998 een joint venture van het staatshavenbedrijf en het Rotterdamse Cornelder.

Daarvoor al bouwde Amsterdam een band op met Beira, onder invloed van de anti-apartheidsbeweging. Amsterdam wilde in de jaren tachtig bijvoorbeeld voorkomen dat onafhankelijk Zimbabwe al te zeer moest leunen op de haven in het Zuid-Afrikaanse Durban. De solidariteit uitte zich concreet in hulp bij het uitbaggeren van Beira’s haven en het trainen van de lokale brandweer.

Peter van Tongeren geeft uitleg aan een Nederlandse delegatie bij de plannen om een moerassig deel van de stad met zand op te hogen zodat er een volkswijk gebouwd kan worden.  

Solidariteit kun je in de eenentwintigste eeuw tonen door de strijd aan te gaan tegen klimaatverandering, zegt de Nederlander Ben Lamoree (55). Hij is adviseur bij het masterplan en nam als leider van een internationale werkgroep de schade op in Beira na Idai. ‘Ik denk dat Idai een wake-up call was voor de wereld’, zegt Lamoree. ‘Dat klimaatverandering echt is, dat steden die zelf niet kunnen investeren hulp nodig hebben. Wij uit het Westen veroorzaken de klimaatverandering, jouw en mijn auto veroorzaken overstromingen in Beira.’

Dat mensen hier zelf huisjes bouwen vlak aan zee, betekent niet dat we ze aan hun lot moeten overlaten, zegt Lamoree. ‘Ze zijn arm, ze hebben weinig opties.’ De gemeente Beira heeft zelf amper geld, ze werkt met een jaarlijkse begroting van 15 miljoen euro en zit na Idai met een schade van meer dan een half miljard. Als oppositiebolwerk hoeft Beira niet te rekenen op de centrale regering, maar goed, die doet buiten de hoofdstad Maputo sowieso niks aan waterwering, de machthebbers denken meer aan zelfverrijking zoals een paar jaar geleden bleek uit een fraude rond zo’n 2 miljard aan internationale leningen. Het Mozambikaanse platteland dat in maart verdronk, blijft volkomen kwetsbaar voor een volgende Idai, weet ook Carlitos João.

  • Sinds het vertrek van de Portugezen in 1975 is niet veel meer gedaan aan kustverdediging. Op het strand in de wijk Praia Nova is te zien hoe de zee steeds dichterbij komt. 

  • De 23-jarige Deolinda met haar man hebben net als andere inwoners van Praia Nova veelvuldig geprobeerd om met zandzakken het zeewater weg te houden bij de fundamenten van hun huizen, maar bij de grote storm in maart dit jaar waren de golven te krachtig en is een deel van het huis weg gespoeld.  

  • Huizen die nu op de eerste rij staan, zijn ingestort omdat het zeewater bij hoogtij het zand onder de huizen wegspoelt. Op satellietbeelden is te zien hoe dezelfde huizen nog geen 15 jaar geleden praktisch midden in de wijk stonden.  

De 51-jarige João woont op 25 kilometer van Beira, in het dorpje Buzi. Hoe hoog het water van de rivier naast zijn betonnen huisje kan komen, bewijst de bruine streep op zijn witgepleisterde wanden. De streep zit ongeveer 2 meter hoog. João overleefde de overstroming na Idai door op het dak van een moskee te klimmen, maar hij verloor zijn vrouw Maria en zijn meeste spullen. Zijn dak van golfplaat waaide weg en slapen doet João tegenwoordig op een rieten matje op de betonnen ondergrond. ‘Ik wil verhuizen maar ik heb geen geld’, verzucht hij.

Beira krijgt nu wel wat geld. Van Nederland, onder anderen. Den Haag hoopt een nieuwe impuls te geven aan het masterplan voor de stad, het plan waarvoor verkennende studies werden uitgevoerd onder leiding van het Delftse kennisinstituut Deltares en met Nederlands ontwikkelingsgeld. In lijn met de moderne opvatting over ontwikkelingssamenwerking was de gedachte dat Nederlandse firma’s misschien wat konden gaan verdienen aan de uitvoering, maar potentiële geldschieters zoals commerciële banken zagen risico’s in een armlastig land als Mozambique. Ook veel donorinstellingen staken hun geld liever ergens anders in. Na Idai wil Den Haag de zaak weer in beweging brengen door, net zoals de Wereldbank, 30 miljoen euro te schenken voor nieuwe strekdammen in Beira. Den Haag wil ook 30 miljoen verstrekken voor nieuwe afwateringskanalen. Voor het hele masterplan is ruw geschat nog wel ruim een half miljard meer nodig.

Een jonge vrouw kijkt naar een nieuwgebouwd afwateringskanaal, onderdeel van het masterplan waaraan Nederland bijdraagt.  

In Beira zijn trouwens al wel wat afwateringskanalen te zien van kort voor Idai, er was met geld van de Wereldbank al wel iets gedaan. In een wijk met schotse en scheve huisjes van golfplaat en baksteen staat een jonge man naast een kaarsrechte betonnen geul van 10 meter breed met aan weerszijden keurige metalen relingen zodat omwonenden niet in het water vallen. ‘Dit systeem redde levens tijdens Idai’, zegt hij. Het 11 kilometer lange, vertakte drainagenetwerk in Beira vangt regenwater op en sluist het naar de zee. Het geld uit Den Haag is bedoeld voor een uitbreiding.

De afwateringskanalen zijn in sloppenwijken wel bezaaid met plastic flessen en ander afval. Hier en daar ontstaat een ander probleem: waterplanten. De boel slibt dicht.

Burgermeester Daviz Simango begeleidt de Nederlandse delegatie door zijn stad. Hij laat hen de geërodeerde kustwering zien en wijst de plekken aan waar door landophoging mensen kunnen gaan wonen zonder telkens met hun voeten in het water te staan.   

De burgemeester van Beira, Daviz Simango (55), beschouwt de drainage niettemin als iets dat de levens van gewone mensen verbetert. ‘Bij wateroverlast zijn het niet de rijken die ziek worden; het zijn de armen’, zegt hij, ‘zij zijn het ook die dan houten stalletjes opnieuw moeten opbouwen.’

Simango presenteert zich als het daadkrachtige type. Het liefst draagt hij zijn overhemd uit een spijkerbroek, boven een paar stevige doorstappers. Hij hijst zich wel in een pak als hij bezoek krijgt van Buitenlandse Zaken en de Nederlandse ambassade in Mozambique, zoals vorige week gebeurde. Al bestuurt hij dan nog steeds zelf de auto. In maart, na Idai, deed hij dat ook. Hij gooide toen ook zelf de benzinetanks vol van vrachtwagens die omgewaaide bomen gingen wegruimen.

Een door internationale donoren gefinancierd pilot project is klaar om geopend te worden. In het woningencomplex kunnen mensen worden gehuisvest die nu in de lager gelegen sloppenwijken leven.  

Den Haag werkt graag met Simango, al ziet Mozambique’s regeringspartij hem liever niet zegevieren met zijn ‘Nederlandse’ masterplan. Hoe groot de nood in Beira ook is, de partij werkt hem tegen. Ben Lamoree spreekt onverbloemd van ‘politieke obstructie’. Volgens Simango speelt zulke obstructie concreet rond de beoogde nieuwe woonwijk in Beira.

Meer dan 20.000 huisjes moeten er komen op een groene vlakte zo’n 6 kilometer van de zee vandaan. Een gele bulldozer schuift er alvast wat gras weg. Nederland financiert als proefproject 130 bouwkavels, in de hoop dat investeerders aanhaken voor verdere bouw, zodat hopelijk sommige bewoners van Beira op een wat veiliger plek terechtkunnen. Er zit een heel idee achter: Nederland helpt ook bij het opzetten van een gemeentelijk grondbedrijf dat percelen moet gaan verpachten om zo belastinggeld te verdienen dat vervolgens gebruikt wordt voor beschermingssystemen tegen het water. Oude landeigendomsbewijzen worden alvast makkelijker toegankelijk gemaakt door ze te digitaliseren, een klus voor een medewerker van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.

  • Leden van een Evangelische kerk zijn naar het strand in Beira gekomen om gedoopt te worden.

Maar ja: het zand. Heel veel zand is nodig voor de verhogingen waarop de huisjes moeten komen. De oorspronkelijke bodem is nogal zompig, er zitten moddervissen in. Burgemeester Simango koopt graag zand van het staatshavenbedrijf in Beira, dat de haven laat uitdiepen en het omhooggehaalde zand ver weg in zee laat storten. Maar volgens Simango vragen figuren van de regeringspartij een absurde prijs voor verkoop van het zand, om zichzelf te verrijken en hem dwars te zitten. ‘Ze moeten accepteren dat we niet voor één en dezelfde partij werken’, verzucht Simango.

Terwijl Beira zijn alomvattende strijd tegen de gevolgen van klimaatverandering doorzet, zoekt de gospelkerk Evangelie in Actie heil in het water. Vlak voor een zonsondergang in het weekend laten zo’n dertig mannen en vrouwen in witte gewaden zich dopen in de zee. Een voor een lopen ze door Beira’s branding. Ze gaan kopje onder en komen wedergeboren weer boven. Maar wat is dat? Uitgerekend nu verrijst uit het water een andere badgast, met een heel andere boodschap voor Beira, zo lijkt het. De zwemmer draagt een skeletpak. Soms is symboliek onontkoombaar.

Deze steden dreigen de strijd met de stijgende zeespiegel te verliezen

Miljoenen liters zeewater zetten deze maand wederom het beroemde San Marcoplein in Venetië onder water. De stad is de strijd tegen de stijgende zeespiegel aan het verliezen. En de Italianen zijn niet de enigen die vechten tegen het toenemende gevaar van overstroming. We zetten de feiten op een rij aan de hand van data.