Ede

Geert ontdekte het liefdesgeheim van zijn vader. Pas nu kan hij milder naar hem kijken

Beeld: Geert van Tongeren. Fotografie: Rebecca Fertinel

Arie van Tongeren stapte na de bevrijding uit het klooster voor een geheime liefde, ontdekt Geert in het oorlogsdagboek van zijn vader. Dat dagboek zou de blik op zijn vader voorgoed veranderen. 

Deel dit verhaal

Stel je voor: je hebt je hele leven een moeilijke band met je strenge vader. Maar na zijn dood vind je een stapel oude dagboeken. Daarin schrijft hij over zijn leven voor jouw geboorte, een leven waar je niets van wist, omdat hij er nooit over vertelde. Pas nu je de dagboeken leest, begin je te begrijpen waarom je vader zich altijd zo heeft gedragen.

Dit overkwam Geert van Tongeren (57) in 2014. Dat zijn vader tot 1945 in het klooster had gezeten, wist hij wel vaag, maar over zijn leven als broeder vertelde Arie van Tongeren nooit. Geert had als twintiger al wel gelezen dat zijn vader voor een vrouw uit het klooster was getreden, in een interview in de lokale krant. Maar pas toen hij het bevrijdingsdagboek van zijn vader las, ontdekte hij dat die vrouw niet zijn moeder was geweest, maar Sien, de huishoudster van de pastoor.

De naam ‘Sien’ had Geert thuis nooit gehoord. Nu ‘vielen de puzzelstukjes in elkaar’, zegt hij. Geert kende zijn vader als het schoolhoofd in hun dorp in de Achterhoek, als het gemeenteraadslid, als de schrijver voor de lokale krant, als de moeilijke man die altijd druk was, die thuis streng, heel christelijk en soms zelfs ‘autoritair’ was. De dood van Sien na zijn uittreden als broeder moet volgens Geert als de straf van God gevoeld hebben. ‘Daarom wilde hij van zijn kinderen wél goede gelovigen maken, wat funest werd voor mijn eigen band met hem.’

Sien, de 'geheime' liefde van Arie. Beeld: Geert van Tongeren

Vlucht

Dat zijn vader het klooster in ging was volgens Geert min of meer een vlucht. ‘Zijn ouders hadden in de jaren twintig een wasserij in Den Haag. Mijn vader moest daar werken, maar vond het verschrikkelijk. Hij wilde leren, dus ging hij op zijn veertiende naar het klooster in Utrecht. Daar werd hij opgeleid tot leraar en gaf hij les aan kinderen met een beperking.’

In zijn eerste oorlogsdagboeken schrijft Geerts vader vooral over de militaire voortgang van het front in Europa, Rusland en Afrika. ‘In september 1944 wordt het spannend, als hij zelf aan het front komt te zitten omdat hij naar een klooster in Oosterbeek is overgeplaatst, vlak bij Arnhem.’ Geerts vader schrijft over de schuilkelder waarin hij zat als er geschoten of gebombardeerd wordt. ‘Ineens was hij niet meer alleen met broeders, maar ook met vrouwen en kinderen. Een van die vrouwen was Sien.’

Het lukte de geallieerden niet om Arnhem met operatie Market Garden te bevrijden en door te stoten naar Duitsland. ‘Mijn vader moest geëvacueerd worden naar de Veluwe, en zag verschrikkelijke dingen: een kind dat werd doodgeschoten, een bevriende broeder die een kogel ving en een dag later overleed. Met een groep liep hij naar De Harscamp: een grote, moderne boerderij, die nu een monument is, twintig kilometer naar het noorden. Daar mocht hij met zo’n veertig anderen blijven, waaronder medebroeders, leden van de familie Kröller-Müller, en Sien, de huishoudster van de pastoor.’

De bewoners van De Harscamp, met Sien in het wit. Beeld: Geert van Tongeren

De deur dichtgetrokken

‘Mijn vader schrijft veel over de dagelijkse bezigheden op de boerderij: het inrichten van het gaarkeuken, het eindeloze schillen van aardappels, zelfs de entertainmentavonden die hij met de andere broeders organiseert. Maar hij schrijft geen woord over zijn gevoelens voor Sien. Alleen wat korte, zakelijke berichten: dat hij met Sien naar het dorp is geweest, of samen met Sien op Engelse taalles zit. Niets hint op een innerlijk conflict tussen zijn strenge gelofte en een verliefdheid voor deze jonge vrouw.’

Als Geert het laatste dagboek leest, krijgt hij voor het eerst een indruk van de gevoelige kant van zijn vader. ‘Hij beschrijft hoe hij meteen na de bevrijding terugkeert naar het klooster in Utrecht voor een afspraak. Blijkbaar was het belangrijk, want hij ging terug op een moment dat reizen nog verboden was.’ In het dagboek schrijft Arie van Tongeren hoe hij na het gesprek bij zijn broederorde ‘de deur achter zich dichttrekt’, hij is dan 31 jaar oud.

Geert zocht oude medebroeders van zijn vader op en ontdekte dat het in die tijd heel ongebruikelijk was om weg te gaan. ‘Als broeder hoor je je hele leven bij je kloosterorde te blijven, ineens trad hij uit. De reden schrijft hij niet op, maar in de twee weken daarna schrijft hij dat hij een baan vindt in Woerden, zich daar opgeeft voor dansles en zwemles, en een brief stuurt aan Sien.’

Zonder haar

‘Pas op de laatste bladzijde van zijn laatste dagboek wordt duidelijk dat mijn vader uit het klooster was getreden om met Sien opnieuw te beginnen. Twee weken lang bereidt hij zich op haar komst voor in Woerden, waar hij een baan vindt als onderwijzer. Maar een dag na zijn uittreding wordt Sien aangereden door een Engels legervoertuig, en sterft ze. Als mijn vader dat nieuws krijgt, schrijft hij zijn laatste dagboekbericht.’

22 juni 1945; Hedenmorgen bericht ontvangen van het overlijden van Sien. Nu merk ik pas echt hoe zij mij aan het hart lag. Hoe zeer ik op haar mijn verwachtingen had gebouwd. Het wil niet tot mij doordringen dat ik haar nu niet meer zal zien. De oorlog is voorbij. Sien is gestorven. Zij vooral was de aanleiding, dat ik de grootste stap deed in mijn leven en het waagde een nieuw leven te beginnen. Nu zonder haar.

Sien (rechts) met medebewoners van De Harscamp. Beeld: Geert van Tongeren

Zo streng

Geert vindt het moeilijk om te zeggen, maar bij het sterven van zijn vader in 1993 had hij geen goede band met hem. ‘Hij was altijd zo streng voor ons geweest, zo christelijk. Mijn zus moest het huis uit omdat ze ongehuwd zwanger was. Hij wilde koste wat het koste dat zijn negen kinderen goede katholieken zouden worden, maar hij probeerde het zo hard dat het averechts uitpakte. Ik brak ook met hem toen ik zelf door een zware tijd ging.’

‘Hij zal hebben gedacht dat het ongeluk van Sien een straf van God was’, denkt Geert nu. Toen de dagboeken twintig jaar later boven water kwamen, zat er een briefje bij, een boodschap aan zijn zoons om het te lezen. Geert vond toen ook een foto, waarop te zien was dat zijn vader een jaar voor zijn dood terug was gegaan naar De Harscamp. Geert vindt het moeilijk dat hij de inhoud van de dagboeken nooit met zijn vader heeft kunnen bespreken. ‘Waarom heeft hij het nooit verteld, maar wel dit dagboek achtergelaten?’

Geert van Tongeren. Foto: Rebecca Fertinel

Gevoelens voor een geestelijke

Geert had weinig contact met zijn vader toen hij in 1993 het bericht kreeg dat de oud-broeder op sterven lag. Minstens een jaar hadden ze elkaar niet gezien, op zijn sterfbed spraken ze elkaar kort. ‘We hebben allebei fouten gemaakt’, bekende hij volgens Geert. ‘Dat voelde een beetje als verzoening, maar echt vergeven kon ik hem niet. Ik begreep daarvoor te weinig hoe hij gevormd was door zijn verleden. Hoe dat stomme ongeluk na de bevrijding mijn opvoeding had bepaald.’

Door de oorlogsdagboeken is Geert nu milder naar zijn vader gaan kijken, zegt hij. De afgelopen vijf jaar zocht hij medebroeders van zijn vader op en raakte hij in contact met de familie van Sien. Ook zij bleek dagboeken bijgehouden te hebben, die Geert mocht lezen. ‘Ze beschrijft hoe ze met haar ziel onder haar arm loopt, hoe ze een probleem heeft waarvan ze niet weet wat ze ermee aan moet. Dat gaat over mijn vader, denk ik. Voor haar moet het moeilijk geweest zijn om gevoelens te hebben voor een geestelijke.’

Na vijf jaar onderzoek publiceerde Geert het boek De oorlogsdagboeken van frater Apollonius, in eigen beheer bij Brave New Books. Hij is er trots op, zegt hij, en denkt dat zijn vader dat ook zou zijn. ‘Hij hield ervan om in de spotlights te staan, met zijn werk bij de gemeenteraad en zijn artikelen in de krant. Hij zou het prachtig vinden dat iedereen nu zijn verhaal kan lezen.’

Arie van Tongeren in 1992 (klik rechts op foto voor volgend beeld). Beeld: Geert van Tongeren

Deel dit verhaal