Vrouwenemancipatie kan 150 miljoen Afrikanen van de honger redden

Door:  Hanne Knaepen  

Foto's: Carmen Torres  

Geef vrouwen dezelfde toegang tot financiële middelen als mannen en ze kunnen de oogst met 30 procent opdrijven, schrijft onderzoeker Hanne Knaepen. Om dit te bewerkstelligen moet vrouwengelijkheid als vanzelfsprekend beschouwd worden. 

In 2050 telt Afrika bijna twee miljard mensen. De problematiek van hongersnood en voedselvoorziening wordt dan nog acuter. Gendergelijkheid kan hierin een belangrijke rol spelen. Zorg voor wettelijke gelijkheid tussen mannen en vrouwen en geef vrouwen evenveel rechten op grondstoffen, land, kredieten en erfenissen, en we zijn een stuk dichter bij de oplossing. Maar dat vergt ook een volledig andere maatschappelijke, culturele en politieke mindset, zowel bij mannen als bij vrouwen.

‘In Afrika houden vrouwen de economie in stand’, vertelde ondernemer Marie mij een paar maanden geleden. Zij staat aan het hoofd van een succesvol voedselbedrijf in Ivoorkust. Haar uitspraak klopt. Vrouwen produceren en verwerken voedsel, verhandelen het en kiezen wat er op tafel komt. Maar ze zijn zeer kwetsbaar. De meerderheid van de vrouwen opereert in de schemerzone tussen de formele economie en de scharreleconomie. In West-Afrika wordt bijvoorbeeld 75 procent van het voedsel verhandeld op de zwarte markt. De Afrikaanse vrouwen die manden vol bananen sjouwen of tomaten verkopen aan de kant van de weg, kennen geen werkzekerheid of sociale bescherming.

Meer dan de helft van de economisch actieve vrouwen in Afrika haalt een inkomen uit de landbouw. Toch hebben ze slechts een schamele 15 procent van de gebruiksrechten van grond en bezitten ze 1 procent van de landbouwgrond. Amper 5 procent heeft toegang tot landbouwvoorlichting en vrouwen ontvangen minder dan 10 procent van de beschikbare financiële kredieten. Ze kunnen vaak geen geld lenen bij de bank om een stukje land, machines of zaden te kopen. In veel Afrikaanse landen, zoals Oeganda of Mozambique, hebben vrouwen ook geen gelijke erfrechten. Al die factoren maken dat de opbrengst van vrouwelijke boeren aanzienlijk lager is dan die van de mannen.

De problemen waarmee vrouwen worden geconfronteerd, worden versterkt door andere, structurele factoren. Meisjes helpen van jongs af aan mee in het huishouden: ze zijn verantwoordelijk voor de zorg in de familie. In sommige streken wandelen ze uren per dag om water of hout te verzamelen. Het zijn dan meestal de jongens die de kans hebben om naar school te gaan. Dit houdt vrouwen ongeletterd.

Wij vrouwen hebben allemaal een zakeninstinct. Het wordt niet erkend, maar het is niks nieuws

Volgens auteur Dwayne Wong speelden vrouwen in de pre-koloniale tijd een sterke rol in de Afrikaanse maatschappij; sommige gemeenschappen kenden zelfs een matriarchaal regime. Het zouden de seksistische wetten van de westerse kolonialisten zijn die Afrikaanse vrouwen een achtergestelde positie hebben gegeven – althans in sommige landen, zoals Nigeria of Swaziland.

Natuurlijk zijn er ook positieve verhalen, zoals dat van Marie. Zij richtte midden in de jaren negentig het bedrijf Protein Kissèe-La op. Ze gebruikt lokaal geproduceerde granen om voedzame voeding voor volwassenen en kinderen te maken. Inmiddels is haar bedrijf enorm succesvol. Hoewel ze in het begin te maken kreeg met een hoop minachting van concurrenten, zag zij nooit een probleem met haar rol als zakenvrouw. ‘Wij vrouwen hebben allemaal een zakeninstinct. Het wordt nog niet erkend, maar het is niks nieuws.’

Afrikaanse Ontwikkelingsbank

De Afrikaanse Ontwikkelingsbank pleit voor een beleid dat vrouwen aanspoort om te werken, te ondernemen en deel te nemen aan de economische ontwikkeling. Vanuit het perspectief van mensenrechten, maar evengoed vanuit een gezonde financiële reflex. Belangrijk economisch potentieel wordt verspild als vrouwen kansen worden ontnomen.

Om deze verspilling uit de weg te ruimen, heeft de Afrikaanse Ontwikkelingsbank een hefboomfonds opgericht: de Affirmative Finance Action for Women in Africa. Dit fonds kan tot 2025 tot 3 miljard dollar inzetten. Het doel is Afrikaanse vrouwen een betere toegang tot geld te geven, zodat ze economisch sterker worden en zich niet meer op de zwarte markt hoeven te begeven.


Voor Marie was de toegang tot geld het grootste obstakel bij het oprichten van haar bedrijf: ‘Internationale instellingen zoals de Wereldbank en de Afrikaanse Ontwikkelingsbank verwelkomden mijn project met open armen, juist omdat ik een vrouw was. Ik paste perfect binnen het genderbeleid van de banken.’ Ondanks de interesse bliezen ze de samenwerking toch snel af. ‘Ze vreesden voor competitie met grote bedrijven, zoals Nestlé. Ze dachten dat ik de lening nooit zou kunnen terugbetalen. Bij commerciële banken was de rente te hoog, maar ik kon uiteindelijk geld lenen bij familie. Zo ging de bal toch rollen.’

Het is twee decennia geleden dat Marie op zoek ging naar een lening. Ondertussen zijn de tijden veranderd en de initiatieven van de grote instellingen klinken veelbelovend. Toch blijft het de vraag in hoeverre de armste boerinnen in verre nederzettingen in Malawi of Congo ooit een dollar van de Afrikaanse Ontwikkelingsbank zullen zien. Ervaring met grote fondsen, zoals de klimaatfondsen van de Verenigde Naties, leert dat er vaak een kloof is tussen de doelstellingen van de fondsen en de portefeuille van de armste boeren. Het is daarom essentieel dat de Afrikaanse Ontwikkelingsbank samenwerkt met ngo’s en instellingen die voorzien in microfinanciering.

Andere mindset

Mochten vrouwelijke boeren dezelfde toegang hebben tot financiële middelen als mannen, dan kunnen zij de opbrengst van hun oogst met dertig procent opdrijven, becijferde FarmingFirst. Daardoor zouden maar liefst 150 miljoen mensen van de honger kunnen worden gered.

Om dit te bewerkstelligen, moet vrouwengelijkheid als vanzelfsprekend beschouwd worden door zowel mannen als vrouwen. Dit is niet eenvoudig: ongelijkheid is diepgeworteld in de Afrikaanse cultuur. Het onderwijs en de media kunnen hierin een rol spelen, maar ook de politiek moet in actie komen: vrouwen moeten gelijke erfrechten krijgen, gelijke sociale bescherming, gelijke rechten op onderwijs, gelijke toegang tot leningen enzovoort. Het is een werk van lange adem.

Hanne Knaepen is beleidsmedewerker bij denktank ECDPM, een centrum dat onderzoekt hoe economische en maatschappelijke ontwikkeling in Afrika bevorderd kan worden.