Groei wereldbevolking zal niet leiden tot hongersnood en sterfte door tekorten

Door:  Wim Bossema  

Foto's: AFP  

Zal de voortgaande groei van de wereldbevolking binnenkort leiden tot hongersnoden en sterfte door voedseltekorten? Dat is hoogst onwaarschijnlijk, betoogt een van de belangrijkste experts over hongersnoden, Alex de Waal, in een nieuw boek: Mass Starvation. Recensent Wim Bossema is enthousiast (****). 

De toename van de voedselproductie houdt de bevolkingsgroei makkelijk bij, sterker: steeds meer wereldburgers hebben meer en beter te eten en die trend zet zich volgens de meeste studies tot zeker halverwege deze eeuw voort. Tegen die tijd zal de bevolkingsgroei stabiliseren, ook in Afrika, zoals eerder in Azië gebeurde als gevolg van het toegenomen inkomen. Nu al is er reden om iets te vieren, schrijft De Waal, al blijft de prestatie vrijwel onopgemerkt: in de afgelopen dertig jaar is het risico om in een hongersnood te sterven dramatisch afgenomen. Nog nooit eerder in de geschiedenis stierven zo weinig wereldburgers van de honger.

‘Terwijl de wereldbevolking sterk is gegroeid, is de sterfte door hongersnoden gedaald’, schrijft De Waal. Dit is ‘precies het tegenovergestelde wat meestal wordt beweerd’. Dat is de schuld van Robert Malthus, of in ieder geval van zijn volgelingen, meent hij. Malthus stelde twee eeuwen geleden dat de onstuitbare zelfvermenigvuldiging van de bevolking onvermijdelijk zou leiden tot massale sterfte aan honger, totdat de hoeveelheid voedsel en het aantal mensen weer in evenwicht zou zijn. Dat inzicht is op zich logisch, maar veel te simpel laat De Waal zien: in de eeuwen na Malthus werd zijn doemscenario nergens werkelijkheid, bevolkingsgroei stond juist aan de wieg van de westerse welvaartsstaten, economische groei, agrarische revoluties, internationale handel in consumptiegoederen.

Politiek

De dramatische hongersnoden van de 20ste eeuw hadden veel oorzaken, maar de belangrijkste was politiek beleid, oorlog voeren inbegrepen. Mislukte landhervormingen in de vroege Sovjet-Unie gevolgd door Stalins dictatuur; de bewuste tactiek van nazi-Duitsland om de bevolking in Oost-Europa uit te hongeren om ruimte te maken, ‘Lebensraum’, de ‘Grote Sprong Voorwaarts’ in Mao’s China die de landbouwproductie deed instorten. Maar ook de relatief kleiner hongersnoden in Afrika in de jaren zestig en zeventig waren een direct gevolg van burgeroorlogen: Biafra, Zuid-Soedan, Darfur.

Dat zijn de drama’s die De Waal goed kent en waarvoor hij in een eerder baanbrekend boek de term ‘famine crimes’ muntte. De Brit begon zijn carrière als oprichter van African Rights, en is nu directeur van de World Peace Foundation en hoogleraar aan de Amerikaanse Tufts University.

Toch duikt het argument ‘hongersnood komt door bevolkingsgroei’ steeds weer op. De Waal noemt dit ‘Malthus’ zombie’: het idee is door vele wetenschappers dood verklaard, maar leeft gewoon verder. De Waal hekelt bijvoorbeeld de beroemde documentairemaker Richard Attenborough, die zich zorgen maakt dat er in Ethiopië nieuwe hongersnoden zullen uitbreken, ‘als er niets wordt gedaan tegen de bevolkingsgroei’. Maar de grote Ethiopische hongersnoden waren het gevolg van wanbeleid, eerst deed de keizer niets om de gevolgen van droogte en mislukte oogsten op te vangen voor de bevolking, daarna was het militaire regime al even nalatig. De afgelopen decennia geven een ander beeld in Ethiopië, schrijft De Waal: ‘Die hongernoden lijken te zijn verdwenen, terwijl de bevolking is verviervoudigd.’

Honger is zelden het gevolg van voedseltekorten, en meestal van het feit dat het arme deel van de bevolking door omstandigheden als droogte, economische crisis of wanbeleid geen geld heeft voor voedsel. Democratie is het beste middel tegen honger, was het inzicht van de Indiase onderzoeker Amartya Sen. Politici laten hun kiezers niet zo makkelijk aan hun lot over. De Waal keert dit om: de toename aan autoritaire regimes is een groter gevaar voor het oplaaien van hongersnoden dan de bevolkingsgroei. De politieke leiders zijn in zijn visie cruciaal. Dat geldt ook voor het actuele vraagstuk of de klimaatverandering tot meer hongersnoden zal leiden, zoals VN-chef Ban Ki-moon voor Darfur poneerde. De Waal, die een studie schreef over Darfur, vindt dat zo de doorslaggevende rol van meedogenloze krijgsheren en politieke leiders wordt weggemoffeld. Hij stelt dat uit de stapel literatuur over klimaatverandering en voedseltekorten in bepaalde regio’s, geen direct verband valt af te leiden.

In wezen is de vréés voor voedseltekorten door klimaatverandering nog het ergst, betoogt hij aan het slot van zijn baanbrekende boek. Het kan politici en vooral dictators een voorwendsel geven, een ideologie, om importmuren op te werpen, drastische maatregelen tegen de bevolking te nemen of zelfs ‘klimaatoorlogen’ te beginnen. Zo kan Malthus’ zombie weer gevaarlijk worden. Dat is dan een verontrustend einde aan een studie met zoveel goed nieuws.